Silvina Ocampo

Söz

İspanyolcadan çeviren

Çiğdem Öztürk

Roman

Silvina Ocampo

1903’te Buenos Aires’te doğdu. Varlıklı ve burjuva bir ailenin altıncı ve son çocuğuydu. Ailesinin konumu sayesinde evde özel öğrenim gördü, genç yaşlardan itibaren sık sık Avrupa’ya seyahat etti, Paris’te resim eğitimi aldı ve önemli edebiyat çevrelerine dahil oldu. Yirminci yüzyılın ilk yarısında Arjantin’in öncü edebiyat dergisi Sur’un kurucuları arasında yer aldı. Yine bu çevrede tanıştığı Arjantin edebiyatının usta ismi Adolfo Bioy Casares’le evlendi. 1940’ta Borges ve Bioy Casares’le beraber ünlü Antologia de la literatura fantastica’yı (Fantastik Edebiyat Antolojisi) hazırladı. Ayrıca Dickinson, Poe, Melville ve Swedenborg’dan çeviriler yaptı. Öykü ve romanların yanı sıra şiir türünde de önemli eserler vererek Arjantin Ulusal Şiir Ödülü’ne değer görüldü. Aldığı resim eğitiminin de katkısıyla edebiyatta geleneksel dili ve yapıları bozarak döneminin sosyal geleneklerine eleştirel bir bakışla yazdığı anlatıları gerçeküstü ve fantastik edebiyattan özellikler taşır. Son yıllarını Alzheimer hastalığıyla mücadele ederek geçirdikten sonra 1993’te Buenos Aires’te öldü.

Çiğdem Öztürk

1978’de İstanbul’da doğdu. Adam Yayınları’nda ve Adam Öykü, Adam Sanat, Pazartesi, Roll, Express, Bir+Bir dergilerinde çalıştı. Kitaplarını çevirdiği yazarlar arasında Alejandro Zambra, Juan Pablo Villalobos, Ernesto Che Guevara, Guillermo Cabrera Infante, Augusto Monterroso bulunuyor.

Künye

Notos Kitap 205

Edebiyat 082

Roman

©Notos Kitap Yayınevi, 2021

©The Estate Silvina Ocampo, La promesa, 2011

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Literarische Agentur Mertin Inh. Nicole Witt e. K. ve Akcalı Telif Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Eylül 2022

Birinci Sürüm Eylül 2022

ISBN 978-605-7643-87-2

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-88-9

Sertifika 52101

Editör

İdil Dündar

Son Okuma ve Teknik Hazırlık

Tila Sadeki

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Silvina Ocampo

Çiğdem Öztürk

Künye

İçindekiler

Önsöz • Ernesto Montequín

Söz

ÖNSÖZ
Ernesto Montequín

Bir şeyi bitirmek acı verir. Neden Beethoven gibi son akorlarla beş dakikayı heba edercesine bir mühür basmak gereksin ki? Bu en sondaki endişe bütün eserlerine sinmiş. Her şeyin kuralına uygun olması hoşuma gitmiyor, mesela neden illa bir romanın sonu olsun ki.

S. O.’dan Noemí Ulla’ya,
Encuentros con Silvina Ocampo (1982, Silvina Ocampo ile Buluşmalar)

Silvina Ocampo 1988 ile 1989 arasında hayatının son dönemini karartan bir hastalığın pençesindeyken büyük bir hararetle kendini 1960’ların ortalarından itibaren¹ uzun kesintilerle üzerine çalıştığı romanı Söz’ü elden geçirmeye ve tamamlamaya adamıştı. Neredeyse yirmi beş yıl süren bu zaman diliminde romanı dönem dönem yeniden yazmaya koyuldu, romandan vazgeçti ve tekrar tekrar ona geri döndü. Yine de bir work-in-progress olarak romanın varlığı hiçbir zaman tamamen gizlenen bir sır olmadı: En azından 1966’nın sonundan itibaren adı anılmaya başladı, kısa bir haberde Silvina Ocampo’nun “şimdilerde henüz başlığı olmayan bir roman üzerine çalıştığı”² yazıyordu. Yazar 1975’te mektupla yapılan bir edebiyat soruşturmasına verdiği yanıtta başlık ihtimallerinden birini –Los epicenos (Hünsalar)– açıklıyordu, romanı “yazdıklarımın en iyisi” diye ilan ediyor, “tahminime göre gelecek yılın başlarında bitecek”³ diyordu. Üç yıl sonra yayımlanan bir söyleşide onu “fantasmagorik roman” olarak tariflemiş ve bitirmenin ne kadar zor olduğunu itiraf etmişti: “... çünkü başkahraman durmaksızın bir şeyler anlatıyor. Onu (kahramanım bir kadın) anlatmayı sürdürmesi için tetikleyen bir şey var... Bu şey verdiği bir söz, ölmemek için bu sözü tutuyor fakat giderek ölüme yaklaştığını görüyoruz.”⁴ Temanın bu kısa özeti Söz’ün yazarın ölümünden sonra yayımlanmış bir otobiyografi olarak okunmasını mümkün kılıyor, ayrıca trajik bir ironiyle on yıl sonra başkahramanıyla yazarına benzer kaderi paylaştıran bir sona sahip.

Söz Silvina Ocampo’nun en yoğun kurmaca eseri, aynı zamanda da, önceki sayısız taslağa bakılırsa, bir araya getirmek için büyük çaba harcadığı bir roman. Birbiriyle bağlantılı hikâyeler silsilesi olarak inşa edilen roman, isimsiz kadın anlatıcısının seyahat ettiği gemiden düşerek denizde akıntıyla sürüklenirken can çekişmesiyle “anılar sözlüğü” biçimini alır. Hayatı boyunca tanıdığı insanlar hafızasının sahnesinde düzensiz biçimde boy gösterir; pek çoğu, genelde özerk bir hikâyeden mürekkep, kendi içinde bütünlüğe sahip kısa birer biyografiyle anılır sadece; buna karşılık diğerleri dalları neredeyse romanın tamamına uzanan aynı hikâyeye aittir. Konudan sapmalara ve eklemelere açık olan bu eşmerkezli yapının tercihi, bu hikâyeyi “sabırsızlıktan” ötürü seçen ve kısa ve öz olmayı edebi amentü haline getirmiş birisi için şaşırtıcı değildir. Silvina Ocampo lineer bir olay örgüsünün dayatacağı katılıktan azade, yapının tomurcuklu mimarisini değiştirmeksizin metne sonradan eklemlenebilecek hadiselerin ya da parçaların bağımsız ve yoğun bir şekilde keşfine kendisini adayabilmiştir. Yine de bu anlatı düzlemlerinin dönüşümlü olarak birbirinin yerine geçmesi hiç kuşkusuz meşakkatli yazım sürecini belirleyen ileri-geri adımların açıklanmasına katkıda bulunan özenli bir üst üste bindirme işlemi gerektirir.

Yıllar boyunca, bu uzun düzeltme ve toparlama işi süresince Söz en az iki temel değişikliğe uğradı. İlki yazarın Los días de la noche (1970, Gecenin Günleri) adlı kitabına öyküler olarak ekleyeceği on yedi bölümün çıkarılmasıydı,⁵ fakat birini, “Livio Roca”yı her iki eserde de tuttu. Bundan kısa süre sonra da kitaba iki kadın, bir erkek ve bir kız çocuğu arasında yaşanan uyumsuz tutkuların dolambaçlı hikâyesini ekledi, kız çocuğunun yüz hatları ve taşıdığı erkek ismi –Başmelek Cebrail– Silvina Ocampo’nun sonradan vazgeçtiği Los epicenos (Hünsalar)⁶ başlığını türetmişe benziyor. 1950’li yılların ortalarında yazılan ve Amor desencontrado (Bulunmayan Aşk) başlığını taşıyan bir film senaryosundan doğan bu hikâyeyi yazar anlatısı boyunca dolaşık şekilde yeniden ele alır.

Bu metin, Söz’ün yazarın evrakı arasında bulunan son nüshası. Dosyalanan ve kapağında nihai başlığı bulunan taslak, kimilerinde Silvina Ocampo’nun elyazısıyla ufak düzeltmelerin ve eklerin bulunduğu, daktiloya geçirilmiş yüz elli iki sayfadan oluşuyor. Yazarın çoğu eserinde olduğu gibi, kırk yılı aşkın süre sekreterliğini yürüten Elena Ivulich tarafından daktilo edilmiş. Genel eğilim doğrultusunda, metnin eksiksiz okunabilmesi için sadece gerekli görülen yerlerde yazarın sözdizimini ve noktalama işaretlerini değiştirdik; bazı yerlerde metin temize çekilirken yapılan hataları düzeltmek için önceki –elyazısıyla yazılmış ya da daktilo edilmiş– taslaklara başvurmak gerekti. Ayrıca şunu da belirtmek gerekir ki bazı sahnelerin anlatıcının bakış açısındaki ya da karakterin kimliğindeki küçük değişikliklerle tekrar etmesi romanın olay akışına riayet eder; Ivulich’in metindeki bu tekrarların bazılarının yerini belirtmek için özgün kopyanın sayfaları arasına yerleştirdiği ve bunların “hatıraların tekrar etmesinden” ötürü kasıtlı yapıldığına dair notu da bunu kanıtlar.

Edebi kurallar açısından katı finallere karşı hissettiği açık memnuniyetsizlikten bağımsız olarak, yazar arkasında Söz’ün bitmiş bir eser olduğunu doğrulayacak kesin kanıtlar bırakmamıştır. Yine de anlatıcının romanın son bölümünde artan lirik bir coşkuyla kaydettiği bilincinin baş döndürücü çözülmesi, yazarın fantasmagorik olay örgüsüne ilişkin veciz tarifine denk düşer. Söz’ün dosya kâğıtlarına karmaşık ve tereddütlü şekilde elle yazılmış son sayfaları Silvina Ocampo’nun da son sayfalarındandır. Bu sayfalarda yazar ve karakteri zaman zaman aynı sesi paylaşıyor gibidir.

Silvina Ocampo, 1959

Fotoğraf Adolfo Bioy Casares

SÖZ

Ben cahilim. Bu metni nasıl yayımlatacaktım ki! Hangi yayınevi kabul edecekti! Bence imkânı ihtimali yoktu, ancak bir mucize olursa belki. Mucizelere inanırım.

Çocukken, “Seni seviyorum, yemin ederim uslu duracağım,” derdim onu etkilemek için, bir de çok sonraları ondan bir iyilik isterken böyle derdim, ta ki “çaresizlerin koruyucusu” olduğunu öğrenene dek. Bir insanın nasıl olup da bir azizeyle herhangi birisiymiş gibi konuştuğunu anlamayanlar var. Dualarımın hepsini bir duysalar dine küfrettiğimi ve Azize Rita’nın müridi olmadığımı düşünürlerdi.

Bu azize büyük ya da küçük heykellerinde genellikle elinde göğsüne bastırdığı gizemli bir ahşap kitapla tasvir edilir. Ona eğer beni kurtarırsa bu kitabı yazacağıma ve önümüzdeki yaş günüme kadar bitireceğime söz verirken bu hareketin ayrıntıları hep aklımdaydı. Bu tarihe yaklaşık bir yıl var. Şimdiden telaşlanmaya başladım. Sözümde durmak için büyük fedakârlıkta bulunmam gerekeceğini düşünüyordum. Bazıları utandırıcı, aşağılayıcı hatıralarımdan oluşan bu sözlüğü meydana getirmek mahrem hikâyelerimi rastgele birileriyle paylaşmak anlamına geliyordu. (Belki de bu telaş yersizdi.)

Kendime ait bir hayatım yok, duygularım var. Deneyimlerim ne yaşamım boyunca bir şey ifade etti ne de ölümün kıyısındayken bir şey ifade ediyor, tam tersine başkalarının hayatı benimkine dönüşüyor.

Sekretere verecek param olmadığından sayfaları daktilo etmek çok zor bir iş olacaktı (daktilo kullanmayı bilen fedakâr arkadaşlarım yok). Kitap taslağını editörlere, dünya üzerindeki herhangi bir editöre göstermek, belki de kitabı yayımlamayı reddedeceklerinden kendime olan saygımı kurban etmem anlamına gelecekti, çünkü bu durumda sevdiğim eşyaları satmak ya da elimden başka bir şey gelmediğinden sıradan bir işte çalışıp baskı masrafını karşılamak zorunda kalacaktım.

Canım yeğenlerimle Palermo’da salıncaklarda ve kaydıraklarda oynayıp beze ve beyaz çikolatalı şekerlemeler yediğimiz o mutlu günler ne kadar da uzakta; o zamanlar kendimi mutsuz hissediyordum, şimdiyse onlar mutlu zamanlarmış diyorum; o zamanlar yeğenlerim toprakla oynarken ellerini o kadar kirletirlerdi ki ablamın evine döndüğümüzde yıkanmak ya da sinemaya gitmek yerine, sanki karakolda lanet olası parmak izleri alınmış gibi Carpincho sabunuyla tırnaklarını temizlemem gerekirdi.

Ben ki hep bir kitap yazmanın ne kadar yararsız bir iş olduğunu düşünürdüm, bugün kutsal saydığım bir sözü tutmak üzere kendimi bu işe adamış bulunuyorum.

Üç ay önce Anakrion gemisiyle Cape Town’a doğru yola çıktım, maksadım ailemin daha az sıkıcı kısmıyla bir araya gelmekti: bir konsolos ve eşi, beni her zaman kollayan kuzenler. Eğer bir şeyi gereğinden fazla endişe duyarak beklerseniz ya sonu kötü olur ya da nihayete ermez. Varır varmaz geri dönmem gerekti, çünkü gidiş yolunda geçirdiğim bir kaza nedeniyle hastalanmıştım. Denize düştüm. Atkıma taktığım broş yere düşünce onu almak üzere küpeşteye doğru eğildiğimde güvertede filikaların olduğu yerden aşağıya kayıverdim. Nasıl? Bilmiyorum. Kimse beni düşerken görmedi. Belki de bayılmıştım. Suda kendime geldiğimde aldığım darbe yüzünden sersemlemiş vaziyetteydim. Adımı bile hatırlamıyordum. Gemi ağır ağır uzaklaşıyordu. Bağırdım. Sesimi kimse duymadı. Gemi gözüme denizden bile büyük görünüyordu. Neyse ki iyi yüzücüyümdür ama stilim o kadar iyi sayılmaz. Soğuk ve korkunun vurduğu ilk an geçince suda yavaşça süzüldüm. Sıcak, öğle vakti ve ışık bana eşlik ediyordu. Neredeyse içinde bulunduğum acıklı durumu unutuyordum, çünkü spora bayılırım, dolayısıyla bütün yüzme stillerini denemeye koyuldum. Bir yandan da suyun beni içine sürükleyeceği tehlikeleri düşünüyordum: köpekbalıkları, denizyılanları, denizanaları, deniz hortumları. Kendimi dalgaların ritmiyle sakinleştirdim. Geminin dönüp beni bulmasını bekleyerek birbirini izleyen sekiz saat boyunca yüzdüm, arada da suda sırtüstü uzandım. Bazen kendi kendime bu ümidi nasıl besleyebildiğimi soruyorum. Nasıl oldu bilmiyorum. İlk başta hissettiğim korku düşünmeme izin vermiyordu, sonra dağınık düşüncelere daldım: Aklıma öğretmenler, tagliatelle makarna, sinema filmleri, fiyatlar, tiyatro oyunları, yazar isimleri, kitap isimleri, binalar, bahçeler, bir kedi, talihsiz bir aşk, bir iskemle, ismini hatırlayamadığım bir çiçek, bir parfüm, bir diş macunu vs. geliyordu. Hafıza, bana ne büyük acılar çektirdin! Ölmek üzere olduğumdan ya da hafızamın karmaşası içinde çoktan öldüğümden şüphelendim. Sonra tuzlu su yüzünden gözlerimin aşırı derecede yandığını hissederek hayatta olduğumu ve hiç de can çekişmekte olmadığımı kavradım, zira boğulan insanların ölümün eşiğindeyken mutlu oldukları iyi bilinir, bense hiç öyle değildim. Soyunduktan ya da deniz tarafından soyulduktan sonra –çünkü bir âşığın elleri insanın giysilerini nasıl çıkarırsa deniz de öyle çıkarıyor– öyle bir an geldi ki uyku ya da uyuma arzusu beni ele geçirdi. Uyumamak için düşüncelerime çekidüzen verdim; şimdi mahkûmlara, hareket edemeyen hastalara ya da intiharı düşünen ümitsiz insanlara böyle bir güzergâh izlemelerini öneriyorum.

Anı güzergâhıma isimlerle ve hayatta tanıdığım insanların en ince ayrıntısına kadar, hatta bazen de biyografik tasvirleriyle başladım. Doğal olarak aklıma ne kronolojik bir sıralamayla ne de onlara karşı hislerime uygun bir hiyerarşi içinde geliyorlardı, gelişigüzel sıralandılar: Sondakiler başta, baştakilerse sondaydı, sanki düşüncelerim kalbimin buyruklarına boyun eğemiyordu. Hafızamdaki bazı insanlar isimsiz, bazıları yaşsız, diğerleri tanıştığımız tarih olmadan, bir kısmıysa düş gücümün ürünü ya da hayalet değil de sahici oldukları su götürür şekilde beliriyordu. Bazılarının gözlerini, bazılarının ellerini, bazılarınınsa saçını, boyunu bosunu, sesini hatırlamıyordum. Tıpkı Şehrazad’ın Şah Şehriyar’a yaptığı gibi, bir anlamda hayatımı ve aklımdaki görüntüleri bağışlaması için ölüme hiç bitmeyecekmişçesine hikâyeler anlattım. Şimdi kendime dayattığım bu hayali düzeni ve onu kurduğum zamanki ciddiyetimi düşündükçe gülmeden edemiyorum. Bazı zamanlar fikrimin tek bir cümlede vücut bulmuş halinin bendeki capcanlı karşılığı beni hayrete düşürüyordu, tıpkı bir kitaptaki bir bölümün sonunda ya da en önemli sayfaların başında insanın karşısına çıkıveren çizimler gibiydi. Tabii insan bu düzene kâğıt üzerine yazılı değil de zihninde olduğu vakit daha farklı bir biçimde uyuyor. Bu sayfalarda elimden geldiğince suda, tıpkı bir camın arkasından bakarcasına, Terzi Aldo Bindo’ya benzeyen ve bana tuhaf bir düşünce silsilesi içinde onun gibi sol yanağındaki beniyle (manav vitrininin ardında) Marina Dongui’yi hatırlatan bir deniz kaplumbağasıyla karşılaştığım andan itibaren zihnimde binbir güçlükle kurduğum bu düzeni ya da kargaşayı yeniden inşa etmeye çalışacağım. İnsanları sıraya sokmaya ve tarif etmeye başladım:

Marina Dongui

Manav Marina Dongui hafızamda gayriihtiyari karşıma çıkan ilk insan oldu. Sarışın, beyaz tenli, asabi kadın, ağabeyimle birlikte dükkânın önünden geçtiğimizde ona göz kırpmak için dükkânın kapısına çıkardı. Birtakım meyvelere benzeyen göğüsleri bluzundan taşar, ağabeyim de ona bakmak için dururdu. Ama baştan söyleyeyim, ne ona ne de hayli pahalı olan Finike portakallarına bakmaktı derdi, göğüslerine bakmak için dururdu.

“Marina Hanım, portakalın kilosu kaça?” diye sorardı ağabeyim.

“Fiyatı orada yazıyor,” diyerek tombul eliyle etiketi işaret ederdi, bir yandan da arsız bir gülümsemeyle hödüğün teki olan ağabeyimi bal gibi tahrik etmek için bir portakal alıp okşayarak gösterirdi.

Mavi eteğinin altından onu fazlasıyla sıkan korsesinin bacaklarında bıraktığı iz görülüyordu. Çorapsız bacaklarının teni pürüzsüz ve beyazdı, neredeyse her zaman siyah renkteki ince topuklu ayakkabılarına yaklaştıkça bacak rengi tıpkı çilli bir kayısı gibi kırmızıya dönerdi.

“Marina Hanım, bana yarım düzine portakal.”

“Biz portakal sevmeyiz ki. Neden durup dururken portakal alıyoruz şimdi?” diyerek itiraz ederdim bedbaht Marina’nın bende uyandırdığı kıskançlığın sızısını içimde hissederek.

Kıskançlığın küçük düşürücülüğü ona ilham veren nesnenin seçilememesindedir.

Alnında sadece heyecanlandığında beliren damarıyla ağabeyim Mingo bana kulak asmadan tezgâha yaklaşıp onu köşeye sıkıştırırdı, Marina daha sonra portakalları saracağı kâğıdın üzerinde hesap yaparken ağabeyim ona dokunmak için fırsatı değerlendirirdi. Bu belki de cinselliği simgeleyen meyveler arasında cereyan eden bir ilişkiydi. Fakat belirlediğim konunun dışına çıktım: İnsanları tasvir edeceğim, durumları ya da ilişkileri değil.

Ağabeyimin yüzü gözümün önünden kayboldu; tıpkı mavi yeşil bilye gibi alacalı gözleri de hafızamdan silinmiş.

Sevginin fazlası bazen hafızayı köreltir.

Fakat ben kimi seviyordum?

Aldo Bindo

Aldo Bindo kısa boylu, güçlü kuvvetli ve beyaz tenli bir adamdı. Bütün pazarlarını at binerek geçirirdi. Gözlükleri yüzünde vitrin gibi parlardı; uzun kafasındaki saçların bir tutamı sarı ve kıvırcık, bir tutamıysa beyaz ve pırasa gibiydi. Yaşı yoktu. Ona kendisini beklediğim iletildiğinde omuzlarında bir nişan gibi taşıdığı mezurasıyla terzihanenin arka tarafından koşarak gelirdi. Ayağımın dibinde diz çöküp aynada, üzerime çoktan giydiğim teyelli elbiseyle dört bir yanım dikiş iğneleriyle dolu halime bakardı. Pek çok kez, sanki hiç bilmiyormuş gibi yeniden ölçülerimi alırdı. Tırnak kadar kalmış bir kalemle aldığı ölçüleri her zaman iskemlelerden birinin üzerinde duran saman kâğıda not ederdi. Göğüs ölçümü alırken klapa yakaya adaba aykırı şekilde ama ustalıkla yerleştirilmiş birtakım kabarıklıklara dokunurdu mutlulukla, fakat bunlar hep meslek icabıydı; kalça ölçümü alırken mezurayı sabırsızca kalçama dolar, sonra bir ucunu memnuniyetsizce bırakır ve diğer eliyle yakalayıp yeniden boynuna dolardı. Karısı şekilsiz ekmeğe benzeyen beyaz ve yumuşacık yüzüyle aynanın yanında durur, iğneleri ve tebeşiri uzatırdı; kimi zaman dev bir makasla dikişleri sökerdi, sonra da Aldo Bindo tıpkı bir aşçının hamurla oynadığı gibi, dikişsiz kumaşı eline alıp hiç düzeltmeden iğne batırarak, el becerisiyle kat yapardı. Kaşlarını çatardı, nezle olduğunda hapşırıklarının sesi ta telefondan insana hastalık bulaştırırdı. Elleri giysilerin kollarını, fazla yaşlı olmayan hanım müşterilerinin göğsünü çevreleyen ne varsa –klapa yakalar, palto düğmeleri– bizzat yerleştirmeyi tercih eder gibiydi. Burnundan solurdu. Oflayıp poflardı. Üst tarafın tersine etek ucu onu çok zorlardı. Sorumluluktan kurtulmak için tebeşirle birkaç çizgi çekmekle yetinmez, eteklerin kenarlarını mezurayla yerlere kadar ölçerdi. Giydiği ayakkabılar her zaman gıcırdardı. O sımsıkı kapalı ayakkabıların içinde parmakları olduğu ya da ayaklarında tırnak olduğu hiç aklıma gelmemişti. Bir kez ona plajda rastladım ve uzaktan tanıyamadım ama denizden çıkan karısının omuzlarına havlu koyduğu sırada, “Aldo Bindo da buradaymış,” diye bağırdım. Koşarak gidip ona merhaba dedim. Her yerine bronzlaştırıcı güneş yağı sürmüştü, yüzü mutlulukla parlıyordu. Peki ya mezura? Nasıl olur da mezurasız durabilirdi? Birkaç dakika sonra benimle konuşurken ıslak kuma ayak başparmağıyla bir mezura çizdiğini gördüm, bana hayranlıkla Cerunda Hanım’ı anlatıyordu.

O günlerde adeta bir insana âşıkmışçasına denize âşık olmuştum, tatilimi bitirip Buenos Aires’e dönerken denize veda etmek için ağlayarak diz çökmüştüm.

Alina Cerunda

Alina Cerunda yetmiş yaşında olmasına rağmen hoş bir kadındı. Her kim aksini iddia ederse yalan söylemiş olur. Yine de yaşlılar her zaman kılık değiştirmiş gibi görünürler, bu da onları mahveder. Sağlam kaynaklardan asla yıkanmadığını öğrenmiştim. Kusursuzca taranmış ve uyurken bile kabarık duran saçlarıyla temiz görünürdü. Alina Cerunda’yı yatakta gördüm, tıpkı bir tablo gibiydi. Pis bir kuş yuvasının içindeymişçesine, etrafı renk renk yün yumaklarıyla çevrili, maharetle yeni doğmuş bebeklere elbise ya da yaşlı ve hastalar için ponponlu patik örüyordu. Kendini insanları beslemeye adamış bir melek gibi birçok kez krem brüle ya da krem karamel, kedidili ve kurabiye pişirdiğine şahit oldum. Cılızlığı, uzun boyu, ağız sulandıran bir pasta kremasına benzeyen mavi beyaz saçlarıyla onun muhteşem bir kadın olduğunu düşünüyorum. Ara sıra yorgun bakışı gözkapaklarını kızartır, yorgunluk onda gözlerini irileştiren bir fırça darbesi gibi durur. Eğer annem olsaydı iyi bir ressama portresini yaptırıp evin en göze çarpan köşesine asardım. Aile yadigârı! Yeşil gözleri kolyesinin yeşiliyle uyumluydu.

Peki ben neden işime yaramayacak bunca şeyi hatırlıyorum? Alina Cerunda’yla vakit geçirmek ne kadar da can sıkıcıydı! Peki şimdi neden onu düşünüyorum? Acaba bu kötüye mi işaret?

Gabriela

Tıpkı hastayken kırk gün yattıktan sonra yatağımı özlemem gibi, şimdi de denizi özlüyorum. Deniz, deniz. “Eril önceliklerle dolup taşan deniz.” Bu söz kimindi? Gabriela, ne tatlıydı. Gözleri su rengindeydi.

Ravena’daki San Apolinario mozaiğinde Başmelek Cebrail’in⁷ kocaman gözleri hayretle bakar, saçları hafif kıvırcık, ortadan ayrıktır, burnu küçük ve incedir, dudağının sağ kenarından aşağı kayan bir hareketle ağzı iyi tasvir edilmiştir, kutsal bir haleyle çevrili, uzundan çok yuvarlak denebilecek oval yüzünde sakin bir ifade, beyaz tuniği ve iki büyük kanadı vardır. Zavallı Irene’cik bir dergiden bu mozaiğin fotoğrafını kesmişti; fotoğrafı ilk başta arka sayfasına bir adres not etmek için kullandı, sonra da hoşuna gittiğinden sekiz yıl boyunca tek göz evinde bir camın altında tuttu. Hamileliği sırasında, kızının ona bu kadar çok benzeyeceğini hiç düşünmeden birçok kez boş gözlerle bu resme baktığını söylerdi. Gabriela’nın erkek olmayışına, kanatsızlığına ve resimdeki gibi tuhaf bir elbise giymeyişine bakıp bakıp şaşırırdı. Genellikle ismi biraz kısaltmak için, hem de böylesi daha çok hoşuna gittiğinden ona Gabriela yerine Gabriel derdi. İspanya’da geçen çocukluk yıllarını hatırlıyordu, Gabriel’inkinden ne kadar da farklıydı. İspanya’da doğmuş olmak ona bir rüya gibi geliyordu. Kızına arada bir yaşattığı terk edilmişlik hissinin farkında değildi, üstelik dünya üzerinde hiçbir çocuğun kendisi kadar boşlanmamış olduğuna inanıyordu. Irene üç dört yaşlarındayken annesi başkasından olan çocukların varlığına katlanamayan bir adamla ikinci evliliğini yapmıştı. Ücra ve yoksul bir köy olan Ginzo de Limia’da yaşıyorlardı. Dokuz aya kalmadan annesi onu ve ablasını terk etti. Sokakta dilendiler. Bir genelevin çatı katında kalmalarına ve yemek artıklarıyla beslenmelerine izin verildi.

Kendisine ve ablasına karşı cömert davranışlarını (o zaman bu ona çok doğal geliyordu) takdir ettiği bu kadınların hayat kadını olduğunu sonradan öğrendi. Kadınlardan birini bütün ayrıntılarıyla hatırlıyordu; beline kadar gelen saçları hep açıktı, hava almak için, kışın kar yağarken bile balkona çıkardı. Irene ağladığında bu kadın tıpkı annesiymiş gibi onu kollarının arasına alırdı. Üvey babası pişmanlık duyup da onları geri çağırdığında o evden ayrılması gerekince (artık orası kendi evi gibiydi) daha önce hiç kimse için ağlamadığı kadar çok ağladı. Arjantin’e doğru yola çıkmadan önce üvey babasının evinde çok az kaldı. Günlerden bir gün, ki en unutulmazı oydu, sarhoş üvey babası beline bir ip bağlayıp onu evin birinci katındaki balkondan sarkıtarak salıncak gibi salladı, aşağıda kasaba halkı birikmişti, kızı aşağı bırakır diye korktuklarından kimse adama bir şey söyleyemiyordu. Bu oyundan zevk alan Irene başına gelebileceklerin farkında değildi.

Sütdişlerine, okula başladığı güne, Buenos Aires’e, farklı insanlara, dümdüz uzayıp giden manzaraya, dört bir yandaki nehirlere, onu yanına alan teyzesinin evindeki hayatın zorluklarına, değişen çocukluk haline, üzerine küçük gelen elbiselerine, hayatta öğrenilmesi gereken bir sürü şeye (yüzünü yıkamak, dişlerini fırçalamak, giyinmek, yemek yemek, çişini yapmak, bağırsaklarını düzgün şekilde boşaltmak), ergenliğe, gelişme çağına dair anılar beliriyordu ama geriye kalan her şey hafızasından silinmişti. Aşkı bulduğunda onun gelip geçici kurtuluş vaadine inandı. Evlilik onu hayal kırıklığına uğrattı. Ormanda, karların içinde biçare on iki saat yerde kalan ve mucize eseri kurtların yemediği annesinin ölüm haberi (hiçbir zaman açıklığa kavuşturulamayacak bir ölümdü bu) onu altüst etti, sonra da yetmezmiş gibi kocası onu terk edip bir başkasıyla kaçtı, sonra da Gabriel, Gabriel, Gabriel ve Leandro... Ama en çok Gabriel.

Gökyüzünde bir şimşeğin çaktığını gördüm, derken bir tane daha, bir tane daha. Eğer cesur birisi olsaydım bir fırtınanın patlamasını o kadar çok isterdim ki. Gözlerimi kapadım. Biraz yağmur yağdı. Gözlerimi tekrar açtım. Bulutlar uzaklaşıyordu. Neden beni de götürmüyorlar!

Irene Roca

Irene hiçbir açıdan kızına benzemiyordu. Neşeli bir karaktere sahipti. Düzgün yüz hatları hasar görmüş bir porselen bebeğinkini andırıyordu. Gabriela Irene’yi Las Heras Meydanı’nda beklerdi. O gün onu takip etmiştim, şimdi Irene’nin yüzünü hayalimde canlandırınca hatırladım. Üzerindeki yeşil kıyafetle, o küçük incili kolyesi ve elinde bir demet çiçek gibi tuttuğu bir çift beyaz eldivenle ne kadar da güzeldi! Gabriela bir dalgınlık ânında, renkli bilyeler de satan bir büfenin önünde onu gözden kaybetti. Onu üzgün bir halde yeşil bir ahşap banka ilişmiş, portakal yiyip farkında olmaksızın annesinin girdiği kapıya doğru bakarken gördüm.

Kadınlar evlerinde değilken ne yapar? Annesi gibi namuslu birisiyse ciddi işler yapar, diye düşündü Gabriela. Sonra da alışkanlıktan seks eylemini düşündü. Hayatta en çok merak ettiği, en çok istediği şey bir erkekle kadını seks yaparken görmekti. Kedileri, köpekleri, güvercinleri, guanakoları, maymunları bu işi yaparken görmüştü ama insanları hiç görmemişti. Okuldan arkadaşı Juancha ona bunun çok eğlenceli olduğunu söylemişti.

Kitaplar yerlere dağılmış, sandalyelerin üzerinde çoraplar, masanın üzerinde yarım açılmış ekmek poşetleri, yerlere saçılmış gömleklerin olduğu bu dağınık odaya varmak için Irene bir koridordan, şimdi önümde uzanan denizinki gibi mavi ve kırmızı vitraylı bir iç kapıdan, sonra ortasında bir limon ağacı bulunan, kafeslerle ve bitkilerle dolu bir avludan geçmişti. Bu odayı tanıyordum. Fakat Gabriela’nın onu gizemli işlere dalmış vaziyette hayal ettiğinden ne kadar da farklı bir yerdi burası!

Annesi ne yapıyordu? Bundan başka hiçbir şey düşünmüyordu. Irene ona gittiği evde altın telli camdan bir kafesin içinde öten mekanik bir kuş olduğunu anlatmıştı. Yalancı. Ona nasıl yalan söyleyebilirdi. O camdan ve altından kafes Gabriela’nın hayallerinde kocaman bir yer kaplıyordu. Burası onun hayalinde bin kristal avizeyle aydınlatılmış, annesinin parfümler sürünmüş seçkin arkadaşları arasında göz kamaştırıcı nakışlar işlediği bir saraya dönüşmüştü.

Onu bekledikleri yere varmak için bir sürü odadan ve bahçeden geçiyordu. Burada, bir iç avluyu andıran bu yerde, içinde kanatlı ve mor kuyruklu balıkların olduğu kocaman bir akvaryum vardı. Burası Valentín Masini’nin kuru temizlemecisiydi; Gabriela’yı oraya hiç götürmezlerdi, çünkü amonyak kokusu ve diğer asitli maddeler sağlığa zararlıydı.

Güneş bir dolabın aynasını, ahşaba işlenmiş faun başını, üzümleri ve yaprakları, uyuyan bir tekir kediyi, boyası dökülmüş ucuz demir yatağı, rüzgârla salınan yırtık ve kirli perdeleri aydınlatıyordu. Bu odayı severdim! Irene de severdi. Irene yere oturmuş, dirsekleri yatağa dayalı, arada bir sanki rahatsız oluyormuş gibi dağınıklığa göz atar, sonra da yeniden elindeki kitabı okumaya dalardı. Bazen sutyeni ya da mendili yerde kalırdı. Bunları ilk bulduğumda kime ait olduklarını bilmeden nasıl da iğrenmiştim. Irene bu dağınıklığın bir parçasıydı, hem onu yaratanlardan hem de kurbanlarından biriydi. Aptal aptal gerinerek tiz bir sesle Leandro’ya seslenirdi. Onu seviyor muydu? Sevmek bu muydu?

Sık sık bana işkence eden o sahneyi düşünürdüm. Leandro anlatmıştı. Deniz bile unutturamıyor.

Leandro’nun duşun altından gelen boğuk sesi ona her zamanki yanıtı verirdi:

“Ne var?”

Aptalca konuşmalarını bana en ince ayrıntısına kadar aktarıyordu.

“Senden ayrı kalmaya bir dakika olsun dayanamam sevgilim,” derdi ona her zaman.

“Geldim,” diye cevaplardı Leandro ters ters.

“Bana şu hassas sinir sistemi ya da solunum sistemi ya da ekstrasistoller meselesini anlatabilir misin?”

“Hiç olmasalar daha iyi olurdu,” diye yanıtlardı Leandro yüzünü havluyla kurularken; ona her şey aynı geliyordu, hararetle eklerdi: “İnsanlık hiç var olmasa çok daha iyi olurdu, insanlık bir moloz yığını.” Odaya girdiğinde vücudu tıpkı Irene’nin ergenliğinde müzede çizimini yaptığı bronz heykelin vücudu gibi parlıyordu. Onu gözümde ne kadar da iyi canlandırıyordum! Her zaman mutlu görünürdü.

“Bugün sana bir şey anlatmamı bekleme. Hastaneye gitmem gerek. Zaman hiçbir şeye yetmiyor. Hemen çıkacağım.”

“Bu kadar erken mi? Kimi göreceksin?”

“Kimseyi. Bana soru sorma. Kendimi özgür hissetmeliyim, anladın mı? Hiçbir bağım olmamalı,” diye yanıtlardı Leandro bir yandan giyinirken.

Bazen ateşim çıktığında konuşmaları arı vızıltısı gibi duyuyorum. Deniz ne kadar da tuzlu!

“Ahmak,” derdi Irene. Ahmak olan kendisiydi, bunu da biliyordu. Şöyle düşünüyordu: Hiç kimse olmaması birisi olmasından daha kötü.

Nino mırıldanarak gelip Leandro’nun bacaklarına sürtünürdü. Yüzü siyah bir çizgiyle ortadan ikiye ayrılmış çok çirkin bir kediydi, Gabriela onu görse severdi, çünkü bir kaplana benziyordu, ayrıca kedi bana hayrandı.

“Hiçbir bağ olmadan,” diye devam ederdi Irene, “sanki bağın olmadan yaşayabilirmişsin gibi. Kediyle bile saçma sapan bir ilişkin var. Tıpkı küçük bir çocuk gibi kediye, ‘İyi geceler Kedi Bey,’ demeden yatmıyorsun. Bu kilim pire kaynıyor.”

Leandro tıpkı benimleyken olduğu gibi hiç aldırış etmeden ıslık çalarak dolabın aynasında kendine bakardı. Irene’nin söylediklerini aptalca buluyordu, yüzündeki ifade de iticiydi. Zavallı Irene birden ona sarılmak için yaklaşırdı. Şehvetli bir sesin kelimelerin ötesinde bir anlamı olsa da onun aynadaki görüntüsünü can sıkıcı şekilde insancıl buluyordu.

“Bana hassas sinir sistemi ya da idrar yolları meselesini anlatmayacak mısın? Eğer sen anlatmazsan hayatta anlayamam, ne asetatla ne okuduğumla ne de pratik yaparak,” derdi ona her gün, doktor taklidi yaparak. Hep aynı şey. Hep aynı şey.

“Irene sence birlikte ders çalışarak hayatımızı heba etmiyor muyuz? Zamanın gizli saklı işlere yetmeyeceğini asla anlamayacaksın.”

“Şu bitip tükenmek bilmeyen tartışmaya başlamayalım yine. İki aydır, burada yaşamaya başlayalı beri değiştin sen. Ben mezun olmak istiyorum, bir mesleğim olsun istiyorum. Okumak benim için önemli. Bunu Gabriela için yapıyorum. Beni seven tek insan o. Tek insan!”

“Hangisini tercih edersin: Sevilmeyi mi, sevmeyi mi?” diye sözünü keserdi Leandro.

Bunu bana da söylerdi ama ben gülümserdim.

“Sevmeyi,” diye cevap verirdi Irene.

“O zaman sev beni.”

Yatağa uzanmış Irene Leandro’ya tekrar sarılırdı. O da tıpkı beni öptüğü gibi tutkuyla Irene’yi öperdi. Ne zaman Gabriela’nın lafı açılsa aynı şey yaşanırdı. Leandro’nun ona biraz olsun ilgi duyabilmesi için Irene’nin onun dışında bir başka varlığı sevmesi gerekiyordu. Bu kadar ayrıcalıklı biçimde sevilmek çok bunaltıcıydı.

“Seni hep takip mi ediyor?”

“Köşe başındadır şimdi. Dışarı çıkmaya cesaret edemem,” derdi Irene. “Çok küçük ama o kadar çok şeyi anlıyor ki! Diğer kızlara benzemiyor. Baksana, çok güzel değil mi?”

Leandro kravatını düzeltiyor ve camdan, yoldan geçen kız çocuğuna bakarak giyinmesini bitiriyordu.

“Çok güzel,” diyordu, başka bir şeyi düşünerek.

Ona kalsa çocuklar benim için olduğu kadar muhteşem varlıklar değildi, süt ve portakal kokusu karışımıydılar, başka bir gezegenin sakinleriydiler; hele şu, tıpkı bir hermafrodit gibi sürekli dişilden erile dönüşen, hatta daha da fazlası olan, ismi Irene’nin dilinden düşmeyen Gabriela ya da Gabriel.

“Zavallı Gabriel,” diye mırıldanırdı Irene, “bazen kendimi suçluyorum.”

“Neden dolayı?”

“Her şeyden,” diye yanıtlardı Irene.

“Kapıyı kapadıktan sonra anahtarı avludaki büyük saksının içine bırakmayı unutma. Çıkmam lazım.”

Her gün böyleydi. Hep aynı, hep aynı.

“Bir öpücük bile vermeyecek misin?” diye fısıldardı Irene.

“Yeterince öpmedim mi seni?”

“Her bir öpücüğün rüya gibi. Hiçbir şey gerçeğe benzemiyor. Sanki seni suyun dibinde kucaklayıp yokluğa karışıyorum. Sonra, yalnız kalınca yokluğum sürüyor ama en nahoş şekilde.”

Irene bunu söyleyerek duygularının önemini azalttığını düşünürdü, azaltıyordu tabii. Neden duygularını açıklaması gereksin ki? Leandro’nun hoşnutsuz sesini duyardı.

“Duygusallıktan hiç vazgeçmeyeceksin. Ne yazık!”

Leandro Irene’yi yeniden sabırsızca öptükten, saçlarını karıştırdıktan, ağzını acıttıktan sonra masanın üzerindeki kitapları alırdı.

Bu nahoş sahneler tekrar ediyor. Benden nefret edecek, diye düşündü Irene, bir adam sevmediğinde kucaklanamayacak kadar hantallaşır. Kolları ve bacakları fazlalaşır, her yanı kemik, dirsek ve diz dolar. Neredeyse orgazm bile yaşatamaz. Eskiden üstümde su gibi süzülürdü, şimdi canımı acıtıyor.

Haklıydı. Zavallı Irene, onu bir tek ben anlıyordum. Yalnız, tıpkı şimdi bitip tükenmek bilmeyen tereddütler denizindeki halim gibi yalnız. Kesin olan tek şey ölmek. Artık nihayet ölebilirim. Ama nasıl? Eskiden olduğu gibi imkânsız.

Gabriela

Gabriela. Gabriela’ya geri dönüyorum. Çok güzeldi, uzun ince bir boynu, mavi gözleri, sarı saçları vardı. Hep filmlerde oynayabileceğini söylerdim; eksiği bir torpildi: Zamanımızda torpil olmaksızın hiçbir şey yapılamaz. Irene için yaşıyordu.

Gabriela Las Heras Meydanı’nda hep tek başına Irene’yi beklerdi. O gün onu takip etmiştim, şimdi diğer günlere kıyasla çok daha iyi hatırlıyorum. Üzerindeki yeşil kıyafetle, o küçük incili kolyesi ve elinde bir demet çiçek gibi tuttuğu bir çift beyaz eldivenle ne kadar da güzeldi! Bir dalgınlık ânında, renkli bilyeler de satan bir büfenin önünde Gabriela onu gözden kaybetti. Yeşil bir ahşap banka oturmuş, portakal yiyerek farkında olmaksızın annesinin girdiği kapıya doğru bakıyordu.

Kadınlar evlerinde değilken ne yapar? Annesi gibi namuslu birisiyse ciddi işler yapar, diye düşündü. Sonra da elbette alışkanlıktan seks eylemini düşündü. Hayatta en çok merak ettiği, en çok istediği şey bir erkekle kadını seks yaparken görmekti. Kedileri, köpekleri, güvercinleri, guanakoları, maymunları bu işi yaparken görmüştü ama insanları hiç görmemişti. Okuldan arkadaşı Juancha ona çok eğlenceli olduğunu söylemişti. Juancha da amma arsızdı.

Kitaplar yerlere dağılmış, sandalyelerin üzerinde çoraplar, masanın üzerinde yarım açılmış ekmek poşetleri, yerlere saçılmış gömleklerin olduğu bu dağınık odaya varmak için Irene’nin bir koridordan, mavi ve kırmızı vitraylı bir iç kapıdan, sonra ortasında bir limon ağacı bulunan, kafeslerle ve bitkilerle dolu bir avludan geçtiğini biliyordum. Annesi ne yapıyordu? Irene ona gittiği evde altın telli camdan bir kafesin içinde öten mekanik bir kuş olduğunu anlatmıştı. O camdan ve altından kafes Gabriela’nın hayallerinde kocaman bir yer kaplıyordu. Burası onun hayallerinde bin kristal avizeyle aydınlatılmış, annesinin parfümler sürünmüş seçkin arkadaşları arasında göz kamaştırıcı nakışlar işlediği bir saraya dönüşmüştü. Onu bekledikleri yere varmak için pek çok odadan ve bahçeden geçiyordu. Burada, bir iç avluyu andıran bu yerde, içinde kanatlı ve mor kuyruklu balıkların olduğu kocaman bir akvaryum vardı. Burası Valentín Masini’nin kuru temizlemecisiydi, Gabriela’yı oraya hiç götürmezlerdi, çünkü amonyak kokusu ve diğer asitli maddeler sağlığa zararlıydı.

Güneş bir dolabın aynasını, ahşaba işlenmiş bir faun başını, üzümleri ve yaprakları, uyuyan bir tekir kediyi, boyası dökülmüş ucuz demir yatağı, rüzgârla salınan yırtık ve kirli perdeleri aydınlatıyordu. Irene yere oturmuş, dirsekleri yatağa dayalı, arada bir sanki onu rahatsız ediyormuş gibi dağınıklığa göz atardı, sonra da yeniden elindeki kitabı okumaya dalardı. O, Irene, bu dağınıklığın bir parçasıydı, hem onu yaratanlardan hem de kurbanlarından biriydi. Gerinerek tiz bir sesle Leandro’ya seslendi. Onu seviyor muydu?

Leandro’nun duşun altından gelen boğuk sesi ona her zamanki yanıtı veriyordu:

“Ne var?”

“Senden ayrı kalmaya bir dakika olsun dayanamam sevgilim.”

“Geldim.”

“Bana şu hassas solunum sistemi meselesini anlatabilir misin?”

“Hiç olmasa daha iyi olurdu,” diye yanıtladı Leandro yüzünü havluyla kurularken, hararetli bir şekilde ekledi: “İnsanlık hiç var olmasa çok daha iyi olurdu, bu kadar eziyet çekeceği yere.” Odaya girdiğinde vücudu tıpkı Irene’nin ergenliğinde müzede çizimini yaptığı bronz heykelin vücudu gibi parlıyordu. Mutlu görünüyordu.

“Bugün sana bir şey anlatmamı bekleme. Hastaneye gitmem gerek. Zaman hiçbir şeye yetmiyor. Hemen çıkacağım.”

“Bu kadar erken mi? Kimi göreceksin?”

“Kimseyi. Bana soru sorma. Kendimi özgür hissetmeliyim, anladın mı? Hiçbir bağım olmamalı,” diye yanıtladı Leandro bir yandan giyinirken.

“Ahmak,” dedi Irene. Sonra şöyle düşündü: Hiç kimse olmaması birisi olmasından daha da kötü.

Haklıydı.

Kedi mırıldanarak gelip Leandro’nun bacaklarına sürtündü.

Çok çirkin bir kediydi, siyah bir çizgi yüzünü ortadan ikiye ayıyordu, Gabriela onu görse severdi, çünkü bir kaplana benziyordu.

“Hiçbir bağ olmadan,” diye devam etti Irene, “sanki bağın olmadan yaşayabilirmişsin gibi. Kediyle bile saçma sapan bir ilişkin var. Tıpkı küçük bir çocuk gibi kediye, ‘İyi geceler Kedi Bey,’ demeden yatmıyorsun. Bu kilim pire kaynıyor.”

Leandro hiç aldırış etmeden ıslık çalarak dolabın aynasında kendine baktı. Irene’nin sözlerini aptalca buluyordu; yüzündeki ifade de iticiydi. Irene ona sarılmak için haşince yaklaştı.