Semih Gümüş

Okumak ve Yazmak

Deneme

Semih Gümüş

1956’da Ankara’da doğdu. 1971’de Ankara Fen Lisesi’ne girdi, 1981’de AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. İlk yazısı aynı yıl Yazko Edebiyat dergisinde yayımlandı. 1981-1985 yılları arasında Yarın dergisinin, 1995-2005 yılları arasında AdamÖykü dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. Pek çok derginin kuruluşunda, yönetiminde yer aldı. 2006 Aralık ayında Notos dergisinin yayın yönetmenliğini üstlendi. Yayımlanan kitapları: Roman Kitabı (1991), Kara Anlatı Yazarı (1994), Yazının ve Tarihin Bilinci (1994), Başkaldırı ve Roman (1996; Cevdet Kudret Eleştiri Ödülü), Öykünün Bahçesi (1999), Yazının Sarkacı Roman (2003), Yazarın Yalnızlık Burcu (2005), Eleştirinin Sis Çanı (2007), Modernizm ve Postmodernizm (2010), Öykünün Kedi Gözü (2010), Çözümleyici Eleştiri (2012), Yazar Olabilir miyim? (2012), Edebiyat ve Yeni Zamanların Kültürü (2013), Romanın Şimdiki Zamanı (2014), Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz (2015), Yalnızlık Kime Benzer (2017).

Künye

Notos Kitap 101

Eleştiri Deneme 004

©Semih Gümüş, 2014

©Notos Kitap Yayınevi, 2014

Birinci Basım Eylül 2014

İkinci Basım Kasım 2016

Üçüncü Basım Mayıs 2020

Birinci Sürüm Mart 2015

İkinci Sürüm Mayıs 2020

ISBN 978-605-5904-88-3

ISBN (e-kitap) 978-605-9851-03-9

Sertifika 16343

Kapak Tasarımı

E S Kibele Yarman

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Semih Gümüş

Künye

İçindekiler

Okumanın ve Yazmanın Sırrı (Sunuş)

OKUMAK

Okumadan Okumaya

Peki Neleri, Nasıl Okumalıyım?

Okuma Fikri

Okumaya Övgü

Okuma İlleti...

Okumanın Sırları

Yazmakla Okumak Arasında

Edebiyat Ne İşe Yarar?

Yeni Okumaların Açtığı Sayfalar

Yorumun Sınırları

Edebiyat Ne Değildir?

Edebiyat Olanla Olmayan

Kitap Üstüne

Kitaplardan Kurtulabilir miyiz?

İnsanın Yazıdaki Yeri

Okur Olana Bir Bavul Kitap

Bavulun İçinde Ne Var?

YAZMAK

Yazar, Ne Yazar...

Bir Yazarlık Tutumu Var mı?

Kurmacanın İlk Sorunları

Romancının Sırları

Düşünceli Romancının Deneyimi

Bazen Bir Parıltı

Genç Romancıya Mektuplar

Yazının Yalnızlığı

Yazmak Ümit Kırıcı

Yeni Biçimlerin Tükenmezliği

Yazınsallık Nedir?

Yaratıcı Yazı ve Gerçeklik

Yazınsallık ve Sahicilik

Yaratıcı Yazının Yolları

Özgünlük ve Yazarın Yordamları

Edebiyatın Dil İçinde Yaşaması

Üçüncü Kişi Anlatımı

Nokta ile Virgül

Ödüllerin Sahte Dünyası

Mert’e

“Yazmak: başkasının yerine geçmek,

yüceltmek, yerini tutmak...”

– JulIo Cortázar

Okumanın ve Yazmanın Sırrı
(Sunuş)

Edebiyatın hayatımızdaki yeri üstüne ne çok söz ediyoruz, gene de her seferinde bir başka açıdan yaklaşıp yeni bir söz etmenin çekiciliği bizi hep bu konunun içinde tutuyor. Mario Vargas Llosa ile Carlos Fuentes’in okumak ve yazmak üstüne yazıları, okudukça insanın içini açan pırıltılar taşıyor.

Bugün dönüp bakınca okumak ve yazmak üstüne ne çok yazdığımı görüyorum. Sonunda “okumasam çıldırırdım” da demiştim, yazmasam olur belki de, okuyamamak insanın su içememesi, ekmek yiyememesi gibi, ölüm gibi bir şey. Flaubert, “Yazmak bir yaşama biçimidir,” demiş. Belki onun yaşadığı zamanlarda öyle görünmüyordu ama bugün pekâlâ söyleyebiliriz ki, okumak da bir yaşam biçimidir.

Oysa bu ülkede bütün ömrü boyunca bir tek kitap okumamış milyonlarca insan olduğu kuşkusuz. Llosa da, İspanya’da bile ülke nüfusunun yarısının bir tek kitap okumamış olduğunu yazıyor. İnsanın önce aile kurumuyla köleleştirilmeye başladığını düşünürüm, modern zamanlardaki kölelik nedenlerinden biri de elbette kitap okumamak.

İnsan neler yitirir edebiyattan büsbütün uzak kalmakla, biliyoruz işte. Bütün bir toplumu tek bir yürek, tek bir vücut olmaya zorlayan siyasal otoriteler, bireylerin işte o toplumun ortak değerleri için adeta canını vermeye koşullanmasına bayılır, böylece özgürlüğü elinden alınmış toplum, aklına geçirilmiş kelepçeyle devletin çarklarına bağlanmış olur.

Gerçeğin kendi ellerinde olduğunu ve o gerçeğin tek yaratıcısı olduklarını öne sürenler, yaşadıkları zamanları ötekiler için cehenneme çevirir. Tarih onların işlediği suçlarla doludur. Edebiyat, kendi gerçekliğini hiçbir zaman gerçeğin ta kendisi olarak dile getirmediği için, herkesin içine koşulsuz gireceği tek dünyadır. Kimleri inandırır bilmem ama yönetenlerin tasarılarını bozmanın, bilişsel yetileri yetkinleşmiş, düş gücü zenginleşmiş insanlar yaratmanın yolu edebiyat okumaktan geçiyor.

İnsanların hayalleri nasıl yok olur ve yaşadıklarının düşlerini bile görememeye nasıl başlarlar? Edebiyatsız kalan insan, görse görse yalnızca gündelik hayatta yaşadıklarının aynısını görür düşlerinde. O zaman neye yarar o düşler. Edebiyat, gerçek hayatta hiçbir zaman göremeyeceği hayatları insanın düşlerine sokarken benzersiz dünyalar kurmasına, kendisini o dünyaların parçasına dönüştürmesine neden olur.

Llosa, “Edebiyatın gerçekdışılıkları, edebiyatın yalanları, aynı zamanda en gizli insan gerçekliklerinin kavranmasına yarıyor,” diyor. Bundan büyük bir ümit kaynağı olabilir mi?

Okuduğumuz romanların kişilerini yeni tanıdığımız gerçek kişiler gibi okumak, bizi onların yaşadığı dünyalara götürmez mi? Robinson Crusoe’yu her okuduğumuzda onun ıssız adasına yeniden gideriz. Kaptan Ahab ile birlikte bir balinanın sırtında karanlık denizlere açılırız. İnce Memed’in peşinden giderken Torosların doruklarındaki fırtınalara yakalanır, yaylalarındaki çakır dikenli tarlaları bacaklarımız kan içinde dolanırız. Márquez ya da Fuentes ve Llosa ile Latin Amerika’nın büyülü gerçekliğini bazen kuş gibi havalanıp yukarıdan izlemek, insana başka herhangi bir gücün veremeyeceği hafifliği vermez mi. Başka hangi güç sizi en az kendiniz kadar inandığınız Anna Karenina ile birlikte bir trenin altına atarak intihar etmeye sürükleyebilir. Amerika’nın güneyindeki taşra ıssızlığını Faulkner’dan daha güçlü kim yaşatabilir insana.

Marcel Proust’un, “En sonunda aydınlığa, gün ışığına kavuşmuş gerçek yaşam, tastamam yaşanmış biricik yaşam edebiyattır,” sözünü aktarıyor Llosa. Tıpkı romanlardaki gibi yaşadığımız gençlik yıllarımızın romantizmi bu ülkenin vahşeti tarafından söndürülmeye yüz tutmuşken edebiyata sarıldıktan sonra ayakta kaldığımızı, bu dediğimi birlikte yaşayanlar belki daha iyi anlayabilir.

Dinlerin cennet düşüncesiyle hiçbir ilişkimiz olmadı ama ütopyalarımızın yarattığı bir cennet adamız her zaman oldu ve oralara bütün yolculukları sevdiğimiz yazarların sözcüklerine tutunarak yaptık. Gerçek hayat bize hiçbir zaman yetmedi, onu yaşamaya zorlandıysak bile. Bütün hayatı boyunca edebiyatla bir okur olarak ilişkisini kesmemiş olanların yaşadıkları hayatla yetinebileceğini düşünemem.

Sürekli düş kuran insandır edebiyat okuru, yetinmeyen, belki bu acımasız toplumun değerlerinden koptuğu için kendine yeni bir dünya tasarlayan, Kafdağı’nın ötesine hiçbir zaman geçmese bile oradaki cenneti zihninde canlandırabilen insan. Onun bileğini bükebilirsiniz elbette ama ne belleğini tutabilir, ne hayallerini söndürebilirsiniz.

Doğrularla yanlışları ayırt etmeye gönül indirmeden, insanı sürekli sorularla baş başa bırakan edebiyatın, yaşadığımız dünyayla ilgili köktenci sorular ortaya attığını belirtiyor Llosa. Demek bakmakla yetinmeyen insana görme yetileri kazandırır, kendisine sunulanın ardında saklananı sorgulamayı öğretir.

İnsana bilgili, görgülü, düşünceli, duyarlı, incelikli olmak doğuştan verilmiyor. Sonradan eğitilerek kazanılıyor bu özellikler. Demek kimileri eğitilirken kimileri eğitilmeden kalıyor. Hayat bu. İnsanı sonradan insanlaştıran etmenler arasındaysa edebiyatın yerini başka hiçbir şeyle dolduramazsınız. O elle dokunamadığımız, koklayamadığımız, göremediğimiz, işitemediğimiz sözcükler, bizi toplumun hoyrat kollarından çekip alır, eylemlerimize çekidüzen verir, dağarcığımızı zenginleştirerek konuşmalarımızı güzelleştirir, düşüncelerimize ve davranışlarımıza incelik kazandırır. Bütün hayatımız boyunca çok borçlanırız edebiyata ve bu dünyadan çekip giderken, bizden alacaklarını istemeyi bile aklına getirmeyen büyük bir yücegönüllülükle tutar elimizden edebiyat.

Dahası Llosa, “Edebiyat, aşkın, tutkunun ve cinselliğin sanatsal yaratı niteliği edinmesine bile katkıda bulunmuştur,” diyor. “Edebiyat olmasaydı erotizm olmazdı. Aşk ve haz daha yoksul olur, duyarlık ve incelikten yoksun kalır, edebiyattaki düşlemlerin sunduğu yoğunluğa erişemezdi.”

Duygusal aşk ile cinsel aşk birbirinden pekâlâ ayrılabilir, birini öbürü için vazgeçilmez gören anlayışın doğadan uzaklaştığını düşünüyorum ama sözcüklerin büyüsüyle yaşayanların cinsel aşk ile duygusal aşkı birbirine daha incelikle bağlayabileceğini de biliyorum.

Edebiyata, okumaya ve yazmaya övgünün sınırları yok belki ama kendisi yapılan, yani uydurulan soyut bir gerçekliğin bu denli güçlü bağlar kurması da kolay açıklanabilir değil elbette. Onu anlamaya çalışmak yetebilir, bütünüyle açıklayamasak da. Edebiyatı yücelten coşkumuzun ne denli sağlam bir gerçekliğe dayandığını anlamak için, okuduğumuz büyük romanların dünyasından çıkıp bu yasaklarla dolu, özgürlüğümüze saldıran, yaşam biçimimize gözlerini diken, masum insanların kolayca canına kıyan bu kötücül dünyaya döndüğümüzde, kendimizi düpedüz aldatılmış hissetmez miyiz?

Öte yandan biz edebiyatı hep yüksekten uçan bir kartal gibi tanımlarken onun aynı zamanda iç karartıcı bir ölü kitaplar mezarlığı olduğunu belirtiyor Fuentes. Bir anda parladıktan sonra çoksatan listelerine adını yazdırıp bir süre sonra unutulan sayısız yazar, demek edebiyatın çoğu kez içinde yaşadığı korkunç derinlikleri aslında görmemiştir.

Elbette edebiyatta nitelikli ve kalıcı olmayı istemek yetmez. Zaman içinde hep okunacağını, sonunda bir klasiğe dönüşeceğini düşünmek, yazarı gülünç duruma düşürür. Yapabileceğinin en iyisini yazmaya çalışır yazar, o kadar. Yazının ahlakı ve asıl olan her zaman budur. Sonsuzluk, atlaması gereken bütün taşların üstünden atlayarak şimdiki bütün zamanları birbirine bağlayan bir akarsu gibidir, bizi suyun içine kendiliğinden çeker. Zorla olmaz. Dışarıda kalınca da yalnızca suyun sesini duyabilirsiniz.

Üstelik edebiyat hayata somut ilmekler de atar. Fuentes, “Roman, Cervantes’in döneminden günümüze, hem yazarlığı hem de okurluğu çoğaltarak demokratik bir araç olmuştur,” diyor. “Din dogmacıdır. Siyaset ideolojiktir. Akıl, mantıklı olmak zorundadır. Oysa edebiyatın belirsiz olma ayrıcalığı vardır.”

Doğru-yanlış ikilemiyle ilgilenmeyen edebiyatın sınırsız esnekliğe sahip oluşu, onun herkesin katılımına yol açan demokratik bir doğası olduğunu gösterir. Üstelik bu özelliğini zamanın ve mekânın ötesinde koruyabilmesi, ona öteki alanlardan daha sağlam bir direnç kazandırır.

Don Quijote ya da Shakespeare’in oyunları dört yüz yıl boyunca tek sözcüğü değişmeden yaşamayı sürdürüyorsa, bundan daha sağlam bir hayat alanı var mıdır. Demek edebiyat, dünyanın sürekliliğini sağlayan, birbirinden habersiz kültürleri ve kuşakları birbirine bağlayan, geçmişte bir hayat olduğunu bize hatırlatırken gelecekteki hayatımızın ipuçlarını daha o görünmeden bize verebilecek tek güçtür.

Fuentes, “Cervantes ve İspanya’nın Altın Çağının öteki büyük yazarları, edebiyatın, tarihin toplumdan çekip aldıklarını topluma verebileceğini kanıtlarlar,” diyor. Öteki bütün gerçek alanlar tarihi yolundan çıkarmak için ne yaparsa yapsın, hayatın tutkalı edebiyattır ve onun tuttuğunu koparan gücüyle hayatın bile çoğu kez baş edemediği görülür. Edebiyat, tarihin, sonsuzluğunu gösterirken unuttuklarını gerçek kılar.

Yaşadığımız dünyanın ağırlığını taşımanın ve bir şeyleri yoktan var edebileceğimizi görmenin en anlamlı yoludur edebiyat. Llosa bunun da ötesine geçerek bir romanı biçimlendirip tamamlamanın büyüleyiciliğinin, “sevdiğiniz kadınla günlerce, haftalarca, aylarca dumaksızın sevişmek kadar benzersiz ve baş döndürücü bir deneyim” olduğunu söylüyor. Daha etkileyici bir söz gelmiyor aklıma.

OKUMAK

Okumadan Okumaya

İyi okur hep yazarın yanında durur. Onu izler, bazen onun yerine söz alır, yazarının tamamladığı yerden alır metni ve kendisinden başka hiç kimsenin düşünmediği yerlere uçurur.

İnsanı insan yapmak için, önce okumaktan başka ne önerilebilir ona? Sait Faik’in, Yazmasam çıldıracaktım, sözünün en güçlü uyarlaması, bana kalırsa, Okumasam çıldıracaktım, olur.

Ben de bir okuma manyağı olarak görülmekten daha çok sevinemem başka bir şeye. Okuyan hayvan olarak yaşamak: Bu kadarı olamayacağımı biliyorum. Hiç değilse okurken aynı zamanda yazmaya da çalışsam ve bunu bütün uykuları kovup gerekirse düşlerde yaşayarak kesintisiz biçimde sürdürebilsem. İnanırım, insan kendini zora koşarak bunu da yapabilir.

Alberto Manguel çok şanslı olmalı, dilediği gibi okuyabilmesi için gerekli olanaklara sahip. Yoksa kitaplarını böylesine güzel yazamazdı. O her şeyi okumaktan söz ediyor, aslında hep yaptığımız: kendi hayatlarımızı ve başkalarınınkini, içinde yaşadığımız toplumu ve öteki toplumları, resimleri ve binaları, iki insan arasındaki ilişkiyi, mutlulukları ve acıları, iki kapak arasında kalan sayfaları.

Alberto Manguel, “Bana göre, bir sayfa üstündeki kelimeler dünyayı bir arada tutar,” diyor. Hayatım boyunca istediğim kitabı yazamayacağımı bildiğim gibi bu sözü de daha önce söylemem olanaksızdı. Bu yüzden okumak yazmaktan daha önemli değil mi. Yazdıklarımızla karşılaştırılamayacak kadar iyisini ve çoğunu okuma şansına sahibiz. Üstelik, nasıl iki kez aynı nehirde yıkanamazsanız, iki kez aynı kitabı da okuyamazsınız. Herakleitos bunu anlatmış. Aynı kitabı yüzlerce ya da binlerce yıl boyunca okuyagelmişsek, bunun nedeni o kitabın birbirinden apayrı zamanlar, yerler ve kültürler içinde yeniden ve yeniden okunmasına olanak veren derinliği ve zenginliğidir elbette.

Nasıl okumak gerektiğini merak eden okurların sayısının az olduğunu biliyorum ama okurlar da kültürün taşıyıcısı. Bir kitabı –nitelikli bir kitabı– okuma biçimlerimiz, o kitabın içerdiği bütün zenginliği açığa çıkarmaya yetiyor mu? Gördüklerimizi (anladıklarımızı) biliyoruz, ya göremediklerimiz? Onları göremediğimiz için okuduğumuz metindeki varlıklarını bilmiyoruz ve o kitabın bize sunabileceği daha pek çok ayrıntıyı, yazınsal ya da gerçek bilgiyi göremediğimiz için, onların yol açtığı çağrışımlarla gittiğimiz yerler de sınırlanmış oluyor.

Oysa bambaşka bir okuma serüveni yaşayabiliriz. Her iyi okur, kendi önünde kitapla, yazıyla, yazmakla ve okumakla ilgili olarak, ben de böyle okusaydım, dedirtecek bir okuma şöleni hazırlayabilir.

Alberto Manguel Okumaların Okuması’nda ve öteki kitaplarında, okuduğu metinlerin olası bütün boyutlarını irdeleyen yaklaşımını bu arada çok yaratıcı biçimde ve büyük bir cömertlikle sergiliyor. Bir kitaptan ya da yazardan derinlemesine söz ederken onlarla ilgili birçok bağlama tutunuyor, böylece bir neden birçok uç veriyor.

G.K. Chesterton’ın, “Her sıradan kitabın içinde bir yere, gerçekte bütün geri kalanının onlar için yazıldığı beş ya da altı kelime gömülmüştür” sözlerini aktarıyor Manguel.

Bunun daha çok öyküler ya da romanlar için doğru olduğu söylenebilir. Kaldı ki nitelikli edebiyat metinlerinde beş ya da altı sözcük ya da cümleyle yetinmek olanaksız. Onların yazarlarından beklediği zenginliği düşününce, her satırda değilse de her paragrafta, kendileri için yazılmış pek çok sözcük ya da cümle bulmak olasıdır.

İyi okur hep yazarın yanında durur. Onu izler, bazen onun yerine söz alır, yazarının tamamladığı yerden alır metni ve kendisinden başka hiç kimsenin düşünmediği yerlere uçurur. On sekizinci yüzyılda tiyatro seyircilerinin sahneden bilet alıp oyunun içine sokulmaları âdettenmiş, bir gün oyun sırasında aktörün sendelediği yerde Voltaire’in ayağa kalkarak, “Gölgeye yer açın!” diye bağırdığı söylenirmiş. Aktör için tatsız, oyunun yazarı için yaratıcı bir durum, dolayısıyla etkin bir ilişki biçimi değil mi bu? Yazar istese de istemese de gölgesidir iyi okur. Dahası, gölgelerin çoğaldığı yerde, yazarın esneklik alanı sınırlanmaya, dolayısıyla yüzeyde dolaşmak yerine, bulunduğu yeri kazmaya zorlanır. Nitelik yükselir.

Düşünceyle ve özgün düşünce üretimiyle iç içe yaşama tutkusunu başkalarıyla paylaşmak olanaksız. Kendi başına yaşanan bir aşk gibidir o da. Bu ilişkinin güzelliğini başkaları çok az fark ederken bile tutkuyla yaşama biçiminin zorluğuysa daha çok ıstırap verebilir. Alberto Manguel’in “Kör Muhasebeci” denemesinin hangi düşüncelerden çıkıp nerelere vardığına bakınca, deneme yazarı ümitsizliğe düşebilir: Tutkusunun derinliği bile oraya ulaşmasını sağlayamayacaktır belki. Acıdır bunu bilmek. Ya da kendi acısını parmağını bastırarak dindirmeyi bilecek olgunluktaysa, yazdıklarından daha önemlisinin okumak olduğunu da bilir.

Manguel’in Homeros’un dünyasını anlattığı “Kör Muhasebeci” gibi bir yazı yazmak ne çok şeydir. Belki bir gün yazabilirim ama yazmasam da ne gam. Yazılanları okumak var.

Yaratıcı yazıya karşılıksız bir aşkla bağlı değilseniz, yani siz ne veriyorsanız onun da size aynısını vermesini bekleyerek yazıyorsanız, hayat sizin için zor geçecek demektir. Hep daha iyisini ve çoğunu isteyerek yazmak, karşılıksız aşk gibidir, güzel olan, ona ulaştıkça acılarını da getirir. Demek ki karşılık görmediğinizi düşündüğünüzde bile aynı tutkuyla sürdürmektir orada sizi yazıya bağlayacak olan.

“Yazmak,” diyor Manguel, “büyük ölçüde, yalnızca dünyamızın kaydedildiği yer değil, aynı zamanda yaratıldığı yer oldu ve o vakte kadar anılanı şimdi kılmak ve tecrübe ile arzuyu ifade etmek için kullanılmış olan kelimeler, hikâyeleri birbirini izleyen kuşaklar boyunca okurlar için el altında bulundurmak üzere kaydedildi.”

Demek okumak, öte yanda okumak var, verdiklerinizden daha çoğunu veren bir ilişkiyle sizi sıkıca tutacak. Hayatı, içinde yaşadıklarımız ve düşündüklerimizle kaydedenlerden sonra yaratmaya kalkışan yazı, o günden bugüne, adeta sonraki bütün kuşaklar boyunca okunmak için de söz almayı sürdürüyor.

Milan Kundera’nın sözünü, Yazmak kısa, okumak uzun, diye de çevirebiliriz. Kendi yazdıklarımız bir damlayken, okumak denizlerin bütün sularını keşfetme olanağı verir. Bizim hikâyelerimizden daha iyi bir hikâye her zaman vardır çünkü.

“Bir şair kelimelerden, son nokta ile biten ve ilk okurun gözüyle yeniden hayat bulan bir şey oluşturur,” diyor Manguel. Ama o gözün de yazının özünü örten cilaya aldanmayıp yaratıcı yazının cevherini görecek bir göz olması gerekir, “bir kitabı hem sindirmek için hem de onun tarafından sindirilmek için okuyan bir göz”.

Edebiyatın dışındaki bütün alanların işlevsel yazıları, ara sıra uğradığımız zorunlu duraklar gibidir, bir şeyler öğrenerek gelip geçeriz oralardan. Oysa edebiyat –Frye’ın sözü asıl onun içindir– “içlerinde yaşanmak içindir”.

Bazı kitapları kim bilir kaç kez okuruz ya da ara sıra elimize alıp orasından burasından karıştırırız. William Faulkner’ın ya da Virginia Woolf’un romanlarını her seferinde baştan okumaya başlamak gerekmez, yaşadığımız yeni zamanlar bunu yapma olanağı da vermiyor artık bize ama onların herhangi bir yerinden kısacık bölümler okumak bile has edebiyatla aramızdaki düğümleri sıkılamaya yardımcı olur.

Hemen her zaman Ses ve Öfke, Mrs. Dalloway ya da Buzul Çağının Virüsü ve Demirciler Çarşısı Cinayeti içinde yaşayamıyorsam, yaşamanın anlamı nedir, diye sorarım. Okumakla bağları kopmuş iyi okurların can damarı kesilmiş gibi olur, sonrasına yaşamak denmez. Gerçekten.

Peki Neleri, Nasıl Okumalıyım?

Ne yazdığımızdan çok ne okuduğumuz daha önemliyse, yazar adayının başucu yazarlarını ve kitaplarını seçmiş olması gerekir.

Hep en çok sevdiğim kitapları okumak, içinde bulunmayı seçtiğim dünyayı kısıtlar mı ya da hep benzerlerin içinde yaşamayı sürdürmek, sonunda insanı iki boyutlu bir okura ya da yazara dönüştürür mü?

Okuduklarından ya da yazdıklarından hayatını değiştirecek bir şeyler bekleyenlerin bir sıkıntısı vardır: beklediklerini bulamamak – bir de hoşnutluğu: bu beklentiyle yaşamak. Sonunda bütün yazılanlar birbirine benzeyecekse de sakıncası yok, edebiyat görevini yapmaktadır, diye düşünülür. Oysa bir kuyuya düşmek gibidir bu. Tam tersine, her türlü anlayışa açık olup çok çeşitli anlayışlardan yazarları okumak, yazarken etkileneceksem okuduklarımdan, beni etki altında kalmaktan daha çok korumaz mı? Hep aynı kişiye bakmak insanın kişiliğini de o kişininkine benzetir – çok çeşitli kişiliklerle yaşamak kendi olma zorunluluğunu nasıl dayatır, koşullarını nasıl oluşturursa.

Dolayısıyla okuduklarımız çoğaldıkça, aldığımız etkiler belirsizleşmeye başlar. Bir zamanlar, edebiyat anlayışı zıt görülen iki yazarı ya da şairi birden sevmenin olanaksızlığından söz edilirdi: Sözgelimi Orhan Kemal ile Bilge Karasu’nun ikisini birden sevemez insan, demek ne kadar anlamsızsa, genç yazarın ikisinden birden yararlanmaya çalışması da o kadar anlamlıdır. Bu arada ister istemez aldıklarım varsa okuduklarımdan, özel bir sözcük, benzer bir cümle ya da başka şeyler, onları ayıklamadan olmaz elbette, yeniden yeniden okuduğumuzda bir de onları ayıklayarak eksiltip sıkılaştırırız yazdıklarımızı.

Yazmaya, önce ne okuduğumuzu sorgulayarak başlamalıyız. O başlangıçta, ne yazdığımızdan çok ne okuduğumuz daha önemliyse, yazar adayının başucu yazarlarını ve kitaplarını seçmiş olması gerekir. Bir yerlerden kucağa düşmez o yazarlar ve kitaplar. Çoğu kez ilk karşılaştıklarımız da değildir. Bazen de rastlantılar getirir o yazarları yanı başımıza. Behçet Necatigil’i çocuk yaşta böyle keşfetmiştim. Büyük bir keşifti. De Yayınevi’nin bir araya getirdiği kitaplardan oluşan beyaz kapaklı toplu şiirlerini sık sık gittiğim bir kitabevinde bulup almıştım, kırk yıldır karıştırırım orasından burasından, hiç bıkmadan.

Yazmaya başladım, bir arayış içindeyim ve elbette okuyorum ama neleri? Bu soruya vereceğimiz karşılıklar nasıl bir yazar olacağımızın sağlam ipuçlarını verir. Öykü yazmayı sürdürürken Vüs’at O. Bener ya da Ferit Edgü’yü hâlâ tanımamışsam, okumamışsam bir tek öykülerini bile, acaba nasıl sürdürebilirim. Yazıyorsan, kendinden önceki kuşakların ustalarını okumadan yazma sakın, demiyorum asla, yalnızca kendi anlayışına uygun bulduklarını, sevdiklerini, okuman gerektiğini düşündüklerini oku. Yoksa o kitaplar olmazsa, ne yapabilir insan.

Gün gelip de yazdıklarının nasıl olduğunu, kusurlarını ve başarılı yanlarını ayırt ederek nasıl yazılması gerektiğini anlamaya çalıştığında başını kayaya çarpıyorsa genç yazar, sorunu yazdıklarında değil, okuduklarında aramalı. Okuduklarımızdır, bizim kim olduğumuzu gösteren. Önce hangi şairleri, öykücüleri, romancıları daha çok okuduğumuza bakalım. Dünyamızı kimlerle kuşatmışız. Bunun ilk büyük adım olduğunu unutmadan. Orada kalabilir miyiz? Nasıl okumak gerektiğini düşünmeden?

Tam orada, bütün kitapları birbirinin kopyası gibi okumak: Dünden bugüne, asıl sorun bu. Okuduğunuz metnin anlamlarının ötesine geçip, bir de şu var, diyememek, bütün kitapları aynı hizaya sokar. Oysa onların hiçbiri öbürüne benzemez. Okuduklarımın iyi ve kötü yanlarını nasıl ayırt edebilirim? Sorun şu ki, bunu yapmayı da kimse öğretemez.

Bugüne dek en çok karşılaştığım soru: Yazdığım nasıl olmuş? Özlüce bir açıklamayla yetinmez yazar adayı; bir metni kusursuz yapacak öğeler neyse, onların ne olduğunu ve nasıl yapıldığını da tam anlamıyla açıklamanızı bekler. Bunu tam beklendiği gibi açıklayabilseydim, kimseyi hayal kırıklığına uğratmamak için reçetesini yazardım. Bunu, pek çoklarınca gerçekten tam böyle istendiği için belirtiyorum. Bir metnin bütün sırlarını dökecek sihirli değnek, gene okumak, sürekli nasıl okuduğunu düşünerek okumaktır ve sonra bir gün gelir, okuduklarınızın iyi ve kötü yanlarının önünüzde kendiliğinden ayrılmaya başladığını görürsünüz.

Doğru bir okuma biçimine böyle ulaşılır. O güne kadar yalnızca kendisiyle ilgili kararlar verip yazmaya koyulan yazarın ulaştığı ilk önemli dönüm noktası. Hem de öyle ki, farkında olmadan nasıl yazılacağını öğrenmektir bu. Değil mi ki okuduğu metnin nasıl olacağını anlamaya başlamıştır, kendi yazdığı da aynı yerdedir; yazdıklarını bir başkasının eleştirisine gereksinme duymadan anlayıp tamamlayabilecektir artık.

Herhalde en sorunlu durum, yazarın yazdıklarını beğenmesidir. Yazdıklarımı yayımlandıktan sonra okumak her zaman en büyük korkularımdan oldu. Ya beğenmezsem ya da gözden kaçırdığım kusurları varsa... Bu yüzden hep yazmak istediğim asıl kitabı yazmanın düşünü kuruyorum, yazdıklarımla oyalanmak yerine. Yazılanlar, yazılmıştır işte, okunup tüketilmese bile, yeni yazılacakların basamaklarıdır onlar.

Yazdıklarından hoşnut olma hali, yazarı edebiyattan uzaklaştırıp yazıcı yapar. Edebiyatın derin sularında yaşamanın sırlarını öğrenemeyenlere de, yazmayı bırakmaları önerilebilir. Dünyanın düz olduğuna inanarak yaşamayı kim sürdürebilir?

Oysa yalnızca sözcüklerle kurduğumuz ilişki bile ne denli zavallı durumda olduğumuzu gösterir. Yerel olan ve sözlüklere gimemiş olanların dışında, yaklaşık yüz elli bin sözcük var Türkçe Sözlük’te, dile kolay. Onların da ne kadarını kendi dağarcığımızdan çıkarıp kullanıyoruz? Üstelik pek çok sözcüğün birden çok anlamı var ve hem ayrı anlamlardan doğru sözcükleri seçmek, hem de dili, yazınsal olanaklarını kullanarak, yani söylenenlerden söylenmeyenlerin de çıkarılmasını sağlayarak kullanmak var. Bir yazınsal metnin nasıl bir yazı türü olduğunu görmek için, önce onun diline bakmak gerekirse, bunun nedeni onun sınırsız olanaklarının anahtarını ele almanın çetin bir iş oluşundan.

Okullarımızdaki edebiyat öğretiminin asıl yanlışı, kuralları öğretirken okumayı öğretmemesinde. Yazım kurallarını uzun yıllar boyunca bile öğretememiş bir edebiyat öğretiminin asıl sorunu nerededir? Okumayı önemsememesinde. Dilbilgisi kurallarının öğretilmesi için harcanan zamanın metin okuma ve yorumlama dersleriyle yer değiştirilmesi, hiç kuşkumuz olmasın ki yazım kurallarının da daha çok öğrenci tarafından öğrenilmesini sağlayacaktır. Bir metni okuyup özgürce yorumlamanın kazandırdıklarını müfredata bağlılıkla karşılayamazsınız. Okuma tutkusunun ateşleyicisi de her şeyden önce okuduğuna kendi anlamlarını vermektir ki, bir kitaptan sonra bir başkasını okumanın anlamı olsun.

Bazen de okuduklarımızı bir kez okumakla yetinmeyip yeniden okuruz. Doğrusu bütün kitaplar bu okura çok şey borçludur. Şiir elbette birçok kez okunur ama öyküleri ve romanları yeniden, yeniden okunan yazarın duygusunu düşünebiliyor musunuz? Bir yazar için bundan daha büyük ödül gerçekten düşünülemez. Popüler romanların yeniden okunması pek düşünülemez; anlatılan hikâyeyi herkes anlıyorsa, niçin yeniden okunsun ki. Oysa Faulkner’ın Kutsal Sığınak romanını ya da Bilge Karasu’nun Kılavuz’unu çeşitli zamanlarda yeniden yeniden okuyan her okur, önceki okumalarda göremediği ayrıntıları görmenin yazınsal hazzını her zaman yaşar.

Okumakla yazmayı özdeşleştirmekle yetinmeyip bu özdeşliğin anlamını gerçekten kavrayan yazarın, kendisinden başkalarına gereksinimi kalmaz.

Okuma Fikri

Yenilikçiliğin sınırlarında dolaşanlarsa, “yaşamı sözcüklerin ejderha kanına daldırır, bu şekilde onu hafıza karşısında korunaklı kılarlar.”

Düzyazının doğası gereği yararcı olduğunu söyler Sartre. İçinden çıkılması zor bir açıklıkla karşımıza çıkan düzyazı, bazen şiirle iç içe geçmiş görünür ve şiirin iç biçim özelliklerini kullandığı söylenirken, şiirsel de olmaya başladığı yerde yazınsal olmaktan çıkmaya başlar.

Nesrin er geç başkalaşıp şiir biçimini alacağını savunurdu Memet Fuat – sanırım olmayacak bu. Ses ve ritim, sözgelimi Sait Faik’in birçok öyküsünde olduğu gibi, şiirin varlığını mı gösterir? Bunu dersek öykü ya da romanın yazınsal doğasını açıklamakta güçlük çektiğimizi söylemiş oluruz ki, ses ve ritim, onların açık biçimde öne çıkmadığı yerlerde de yazınsal öğeler olarak gizlenmiştir.

Sait Faik’in Alemdağ’da Var Bir Yılan ve öncesindeki öykülerini –“Hişt, Hişt!..”i açalım– ne okuduğunuzu düşünmeden sesli okumaya başlayın ve sözcüklerin oluşturduğu bu düzyazı dilinin sesini ve ritmini dinleyin. Sözcüklerin, bazen de harflerin benzeşiminden yararlanarak işlediği bu ses ve ritim, şiirin iç biçim özelliklerine de sahiptir ama sanırım Sait Faik’in bilinçli yapmadığı bu şiir işçiliği, onu kendi yapan yaratıcılık gizilgücünden gelmiştir – belki bizim bugün onun dilinde bulduklarımızın üstünde düşünmeye gerek bile görmemişti o.

Giorgio Agamben, Nesir Fikri’nde Celan’ın, “Sadece anadilinde hakikati söyleyebilir. Yabancı bir dilde şair yalan söyler,” sözünü aktarıyor.

Romancının hakikati yabancı dillerde arayışını ya da Türkçenin hakikati yansıtmakta yetersiz görülmesini nasıl değerlendirmeli?

Öte yandan, kitle kültürünü yazdıklarının gerçeklik alanı olarak görmek romancıya özgüdür de, şair ya da öykücü bu gerçekliği paylaşmaya gönül indirmez. Yaratım sürecinin zihinsel bir süreç olarak yaşanması, yazınsal metnin ilkin zihin içinde ortaya çıktığını gösterirse, şiir ya da öykünün yaratıcılık düzeyinin romanın hep önünde olduğu öne sürülebilir mi?

Bu gerçeğin kaynağında sözcükler var; daha bütüncül bir dil yokken var olan sözcükler şiiri yaratmıştı. Sözcükler şairin dili olarak çıkmışsa ortaya, neden sonra oluşan bütüncül dil toplumsallaşmanın ahlakını da verir.

Öte yandan, yazınsal dil edebiyatın dışındaki gerçek hayatta söylenmeyen sözü sanki ilk kez söyleniyormuş gibi ortaya koyabilir. Sözcüklerin yaratma becerisinde bir başlarına kalma çaresizliğine uzanan el, dilin niteliksel bir sıçramayla ulaştığı anlamlandırma ve yaratma becerisidir; üstelik bu dil neden sonra bir söylem yaratma düzeyine de çıkar ki, asıl nedeni edebiyatın zorunlu gereksinimlerine karşılık verme fırsatını bulmasıdır.

Yaratıcı yazı bitimsiz bir uğraş, insanın yüksek nitelikli edimlerinin zihin içindeki en zengin gerçekleşme alanı. Yazarın kendi sözcüklerinin içinden çıkardığı dünya tümceden tümceye metni oluştururken, yalnızca yazarın zihinsel yetileri içinde oluşmaz. Aynı yaratım sürecinde başka kitaplar arasında geçen zamanlara da gerek duyulur. Sonra merak girer devreye, itici güç olarak; edebiyatın aldığı yeni biçimlere uygun biçimler nasıl bulunabilir, yakın gelecekte gene şimdiki gibi mi yazacağız ve bunlar gibi sorular, yazarın kendisiyle yüzleştiği basamakları oluşturur.

Aslında edebiyatımız, dilin bu doğurganlığı içinde düşünüldüğünde, ilk bakışta görünenden daha büyük bir gizilgüce sahip ama bu gizilgücün bütününün harekete geçirilemediği de kuşkusuz.

Nesir Fikri’nde, “Potansiyel, bir yandan, potentia passivita, yani pasifliktir, saf ve neredeyse sonsuz bir sabretme halidir; diğer yandan, potentia activa, yani aktif potansiyel, önü kesilemeyen harekete geçme dürtüsü, eylem itkisidir,” diyor Agamben.

İçedönük olan, yeniliklerin izini sürerken, her zaman sabrını da sınıyor. Kendini kabul ettirecek gücü toparlamak ve olası tepkileri karşılayabilmek için, uyuyan gizilgücünü olur olmaz harekete geçirmekten kaçınıyor. Agamben, “Potansiyel durumunda uzun süre kalmaktan daha acı bir şey yoktur,” derken, doğanın sırlarıyla değil de, insan ve bireylik savaşımı veren bütün tekil varlıklar adına konuşuyor. Oysa edebiyatımızın dışadönük yüzünün hem etkin olduğu, hem de sık sık yaptığı ataklarla bütünü temsil etmeye çalıştığı söylenebilir. Gizilgücünü saklamadığı için de, kendini bütün gövdesi ve kollarıyla ortaya koyabiliyor.

Birinin kullandığı sözcükleri öbürünün kullanmadığı edebiyat, yalnızca bize özgü değildir, dolayısıyla bir garabet gibi alınmamalıdır. Sonunda kendisinin kitle kültürünün de bir parçası gibi alınmasını olağan gören edebiyatın farklı bir dil de yaratması gerekir. Tatlı suya daldırılmış sözcükler belki suya yazdırmaz yazıyı ama bıraktığı etki dirsek acısı gibidir, düşük voltajlı bir çarpılma, şaşkınlık ve belki kısa süreli hayranlık, üstüne basılıp sonrakine atlanan.

Yenilikçiliğin sınırlarında dolaşanlarsa, “yaşamı sözcüklerin ejderha kanına daldırır, bu şekilde onu hafıza karşısında korunaklı kılarlar”. İzi çıkmaz, anlamı unutulmaz, verilen emek oranında içselleştirilir, bellek yitimine verilmiş doğal ilaç gibidir, yan etkisiz.

Zamane gönüllüsü romancı, eski zaman hikâyeleri yazdığında bile güne uygunluğun sarhoşluğunu yaşar. Oysa birçok dili bir arada yaşayan Bilge Karasu, okurun yazdıklarıyla ilişki kurmasının güç olabileceğini düşünmek yerine, Türkçenin olanaklarının yüksek düzeyli edebiyat için de yeterli olduğunu göstermiş oldu. Türkçe, yüz elli bin sözcüğü bir arada kullanılabildiğinde de yetersiz bir dil sayılır mi? Fazıl Hüsnü Dağlarca sanırım bunu hiç düşünmedi, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday, Edip Cansever, Cemal Süreya ya da Türk şiirinin öteki bütün uçbeyleri de, Türkçenin üstelik şiirin doğası içinde sürekli soyutlanabilen zenginliğinden kuşku duymadıkları gibi, yeni olanı da sınırlı görmediler.

Yaratıcı yazarın sözcük dağarının ulaşabildiği sınırlardır asıl olan; sonunda, sınırları çizilmiş bir dil içinde yaşadığını düşünmüyorsa yaratıcı yazar, o dil içinde verilmiş anlamların, verilebilecek anlamların hâlâ küçük bir bölümünü oluşturduğunu da düşünür.

“Her yaşamda yaşanmamış bir şeyler vardır, her sözcükte söylenmemiş bir şeyler olduğu gibi,” diyor Agamben.

Yazının ahlakından söz ettiğimizde de Hermann Broch’un, “Yaşamın o zamana kadar bilinmeyen bir yanını keşfetmeyen roman ahlaka aykırıdır,” sözünü amentülerimiz arasına alabiliriz, bu arada sözcüklerin o güne dek bilinmeyen anlamlarını keşfetme ödevini de onun altına yazarak.

Yazarın yarattığı metin, hayatın keşfedilmemiş gizlerine bir bir sokulurken, Oscar Wilde’ın, edebiyatın gerçekten daha gerçek olduğu biçimindeki, bir başına alınırsa yalnızca güzel bir önerme olarak kalacak sözünün anlamı yalın biçimde ortaya çıkmaya başlar. Edebiyatımızın dili kendi yurdu olarak yeterince yaşamadığı ya da o yurdun belli bölgelerini tanımakla yetindiği söylenebilir ama bu arada hayatın yalnızca yaşayarak keşfedilmeyeceğini, dilin de hayattan öğrendiklerimizden daha çoğunu anlatabileceğini unutmadan.

Okumaya Övgü

“Yazmak gibi, okumak da, hayatın yetersizliklerine karşı bir protestodur. Kurmacayı, yalnızca tek bir hayatımız varken pek çok hayatı yaşayabilmek için yaratırız.”

Roman, yaşadıklarımıza ilişkin, ister istemez savlı konulara saplanır. Hikâyemizi bize ait olmaktan çıkarıp başkalarına da ait kılmaya çalışması bundandır. Bu yüzden kendimizi pek değil de, başkalarını daha çok bulduğumuz yerdir roman.

Yazarken tersi olabilir ama okurken başkalarının bilmediğimiz yaşantıları, üstelik daha çok ilgimizi çeker. Çocukluğun Define Adası ya da Tom Sawyer’ı nasıl rüyalarımıza taşkınlıkla dolmuşsa, büyüdüğümüzde de Suç ve Ceza’yı ağzımız açık okumuşuzdur. Çekimine kapıldığımız o düşdünyalar içinde yaşarken okuduklarımızın ötesine geçmek için bizi uçan halıların üstüne edebiyattan başka ne çıkarır.

Bunu ben de yazarım, diyemediklerimiz, çoğu kez edebiyatın yüzlerce yıl boyunca özenle saklayıp korudukları olur. Arada bazı metinler aldatır bizi; apaçıklığı ve yalınlığı aynı biçimde yakalanıverecekmiş gibi gelen bir Hemingway öyküsünün yazılmasının ne denli zor olduğunu bilmiyorsak, yazmaya başlayınca anlatır sözcükler.

Yaratıcı yazarın önünde birer direnç gibi dikilmeye başlayan sözcükler, metnin en küçük birimleri olarak, birbirlerine kusursuz biçimde bağlanmak zorundadır. Amerikan öykücülerinin her şeyi sıradanlaştırarak dümdüz anlatıyormuş gibi yazdıkları öyküleri erişilmesi zor buluyorsam, yalnızca benim öykü anlayışımdan değil.

Yazmak, zor elbette, yeni başlarken daha da zordur. Öykü ya da roman, yazılma sürecinde sıkı ve uzun bir okuma sürecinden geçmeyi zorunlu tutar. Mario Vargas Llosa 2010 Nobel Edebiyat Ödülü töreninde yaptığı konuşmada, okumanın ve yazmanın güçlüklerini ve yollarını öyle canlı ve etkileyici biçimde anlatıyor ki, Edebiyata Övgü derlemesinde yer alan “Okumaya ve Kurmacaya Övgü” adıyla sunulmuş bu konuşmanın özellikle yeni yazarlarca hemen okunmasını öneririm.

Flaubert’den Conrad’a, okuduğu büyük yazarlardan neler öğrendiğini anlatıyor Llosa, şunu ekliyor: “Bu konuşmamda bir şeyler ya da pek çok şey borçlu olduğum tüm yazarları saymaya kalksam, onların gölgeleri bizi karanlıkta bırakır. Saymakla bitmezler.”

Yazarların da başucu yazarları ve kitapları vardır ya, onların bazıları daha yakınımızda durur ama uzağımızda duranlar da sık sık yanı başımıza gelip kendilerini hatırlatır, yazmakla ilgili sıkıntılarımızı gidermek için omuz verirler.

Yeteneğin, insana doğadan verilmiş olmadığını düşündüğüm için, yaratıcı yazının hamuruna karışmış olmadığını da düşünüyorum ama bana hep ilginç gelmiştir: En gençler, sözgelimi lise yıllarında yazmaya yönelmiş olanlar, yeteneğe çok daha büyük bir değer biçiyor; onları yeteneğin sonradan kazanılmış bir özellik olduğuna inandırmakta daha çok güçlük çekiyorum. Demek ilkgençlik yıllarında insanın düşüncelerini savurma eğilimi, düşler içinde yaşama ve kendi doğasına güven, olgunluk yıllarından daha güçlü ve esnek. Oysa zamanla çalışma geçiyor öne; çalışma her şeyin hareket ettirici gücü, yaratıcı yazının enerji kaynağı gibi görünmeye başlıyor. Dolayısıyla yazdıklarımızı sabırla dokunmuş bir elekten geçirdik mi de, onların hemen ilgi görmesini bekliyoruz, sorusu gelir önümüze. Anlatacak hikâyeler bulmak, hele bu ülkede, çevresinde olup bitenlere duyarlı hiç kimse için zor olmamalı. Orada ayrıntıların nasıl bulunacağıyla ilgilidir yaratıcı yazar.

Yazdıklarımız çoğu kez umduğumuz karşılıkları bulmayabilir. Kimi yeni yazarlar yazdıklarının okura bir şey anlatmasını, yararlı olmasını ister. Bunun paradoksu da, onların hikâyesini, onların beklentisine uygun anlatmaya çalışırken anlatılanı etkisizleştirmektir.

İnsan, edebiyattan düşünmeyi, sorgulamayı, eleştirel bir bakış açısına sahip olmayı öğrenebilirse, hayata karşı direnç aşılar. Bunları daha iyi öğrenebileceği başka bir yer de yoktur.

Llosa, “Yazmak gibi, okumak da, hayatın yetersizliklerine karşı bir protestodur,” diyor. “Kurmacayı, yalnızca tek bir hayatımız varken pek çok hayatı yaşayabilmek için yaratırız.”

Okumak nasıl yapar bunları, düşündürüyor ama önce insanın gözünü açar. Sonra duruşunu değiştirir. Bu demek ki, bağımsız düşünüp davranabilen, yere daha sağlam basan bireyler, tedirgin de eder.

Llosa, “Öykü yazarları, hikâyeler uydururken, isteyerek ya da istemeyerek, bilerek ya da bilmeyerek, bu dünyanın kötü yaratıldığını ve fantezilerle dolu hayatın gündelik, tekdüze hayatımızdan daha zengin olduğunu gözler önüne sererek doyumsuzluk yaratırlar,” diyor. “Bu olgu yurttaşların duyarlık ve bilincinde kök salarsa, onların istendiği gibi yönlendirilmeleri daha zorlaşır, onları parmaklıklar ardında daha güvenli ve daha iyi bir hayat yaşayacaklarına inandırmak isteyen sorgucular ve zindancıların yalanlarına inanmakta daha isteksiz kılar.”

Bu sözleri yazarların özlemleriyle sınırlı görmek doğru değil. Ne işe yarar edebiyat, sorusu onları değil, toplumsal beklentileri ilgilendirir. Edebiyat, ancak uzun zaman içinde güç verir ve aynı zaman içinde korkutur. Bunun fantezi olmadığını yazıyor tarih. Diktatörlerin doğrudan canlarını aldığı şairlerin ve yazarların sayısına bakınca, sözcüklerin sırrına ve gücüne yazarların duyduğu hayranlık daha da anlaşılır oluyor. Sözcüklerin zalimlere korku, insanlara sevinç ve mutluluk vermesi, onların çizgilerden oluşan biçimlerinden ya da seslerinden değil elbette; sözcüklerin bir başlarına taşıdıkları anlamlardan da değil; sözcüklerin, kurmaca içinde kazandığı anlamların kendini sürekli çoğaltan doğası, aşağıdakilere öyle güçlü bir bilinç kazandırıyor ki, yukarıdakilere sorun çıkarıyor. Edebiyat olmasaydı insanın tarihinde, ne olurdu, düşünmek bile tüyler ürpertici.

Üstelik düşünceden sonra gelip onu tamamlayan bir yanı da var edebiyatın. Düşünce dediğimiz, öncelikle insanların yeni bir toplum biçimi kurmak, gelecek tasarılarını canlandırmak için yarattığı dizgesel ilkeler bütünü. İnsanları kalıplandırır, biçime sokar, ortalamaya indirir, sertleştirir. Oysa edebiyatın orada araya girmesidir insanı çemberinden kurtaran. Baktıklarımızın, bizim gördüklerimizden başka yanları da olduğunu anlatır edebiyat. Kuşkuları ve soruları çoğaltır, dolayısıyla insanın düşünme biçiminin niteliğini yükseltir.

1980’lerden sonra düşünce zorunlu nedenlerle geriye çekilirken edebiyatın onun yerini almak için öne çıkmaya başlaması, aslında hazırlıksız yakalandığımız bir durumdu ama neden sonra görüldü ki, bunun da olumlu katkısı büyük oldu. Okuma kültürünün yükselmesi ve yazınsal metni okuma biçimlerinin zenginleşmesi, bu kez edebiyatımızın daha nitelikli değerlendirilmesine yol açtı. Bir zamanlar anlayamadıklarımız anlaşılmaya başladı. Oğuz Atay’ın edebiyatımızın modernizmi içindeki önemini, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın kısıtlı roman dünyamızın temelini sağlamlaştırdığını, Vüs’at O. Bener’in benzersiz bir yazar olduğunu anlamak için, yeni zamanları beklemek gerekmişti.

Önemli olan şu ki, Tanpınar, Oğuz Atay ya da Vüs’at O. Bener’in daha iyi anlaşılmasının, dolayısıyla edebiyatın içselleştirilmesinin etkileri edebiyatın sınırlarında kalmaz. Sınırın ötesindeki yaşam biçimlerini de etkiler bu değişim, bütün toplumun ortalama niteliğinin yükselmesine katkıda bulunur. Ve insan, bu kitaplar arasında ve kendini onların anlattığı hikâyelerin parçası gibi hissederek yaşadıkça, hayatı kendiliğinden demokratikleştirmiş olur.

Bunu açık seçik görmek kolay değil belki. Edebiyatın çoğu kez siyasetin diliyle konuşulup ideolojilerin gölgesinde kaldığı, edebiyatı edebiyat gibi okumanın çok sık zora koşulduğu yerde, insanları kısa erimli çıkarlar daha çok ilgilendirir ya da öyle olduğu için, etkileri ancak uzun zaman içinde görülebilecek edebiyat, yazınsal değerleri göz önünde tutulmadan okunur, harcanır bir bakıma. Gelgelelim, bu yaklaşımlar da, Llosa’nın ömrünü doldurmuş diktatör için söylediği gibi, fosilleşir, fosilleşmeye zorunludur.

Mario Vargas Llosa’nın sözleri dururken, bu yazıyı tamamlayacak söz aramak gereksiz geliyor:

“Edebiyat, bize sahip olmadığımız şeylere sahip olabilme, kendimizi pagan tanrıları gibi aynı anda hem ölümlü, hem de ölümsüz hissettiğimiz o olanaksız varoluşa erişebilme umudunu sunduğunda, ruhlarımıza uzlaşmazlık ve isyan kattığında, insan ilişkilerindeki şiddetin azalmasına katkıda bulunan tüm kahramanca eylemlerin ardında yatan bütün bu şeyleri kattığında, bir büyü gerçekleşir. İşte bu yüzden, hayal etmeye, okumaya ve yazmaya devam etmeliyiz; ölümlülüğümüzün ağırlığını hafifletmenin, zamanın aşındırmasını alt etmenin ve olanaksızı olası kılmanın bugüne kadar bulduğumuz en etkili yolu budur.”

Okuma İlleti...

Yavaş yavaş okumak, verilmiş anlamların arkasına saklı tutulan anlamları da bulup çıkarmak, o kitabı ilk algınızdan bambaşka gösterir.

Bu arada popüler kültür deyip onu tozlu raflara sıkıştırmıyoruz, meraklıları bundan emin olabilir. Ne ki popüler kültürün bu ülkede yaşanma biçimiyle popüler her şeyin anavatanı olan Batı’da yaşanma biçimi arasında da büyük bir uzaklık var. Asıl sorun bu. Burada nitelikten korkuluyor, orada niteliksiz olmak zor. Artık bizde kötü olan her şeyin simgeleri arasında bulunan televizyonun cilalayıp parlattığı kişilerle sözgelimi ABD’deki televizyon yıldızlarını karşılaştırmak, aradaki farkı hemen gösterir. Oralarda o yıldızların pek çoğunun dünya sorunlarıyla, demokrasiyle, barışla ilişkilerini nasıl tanımladıklarına, bilgiyle, okumakla aralarında nasıl bir ilişki kurduklarına bakarsanız, sonra buralara bakmayın, burada durum ne yazık ki fena.

Okumak burada pek çokları için büyük yük. Kitap okuma oranı çok yükseldi belki de, okuyanlar sıradan insanlar, gençler, yoksa ülkeyi yönetenlerle televizyon yıldızları kitap okumaz. Oprah Winfrey televizyon yıldızlarının en yıldızı ama o kitap okunması için çaba gösterir de, bizdeki eğlence programı sunucusu kitap okumaz, demokrasiyle, barışla, ekonomik sorunlarla ilgilenmez. Sanırım burada insanlar kitapla nasıl bir ilişki kurabileceklerini de bilmiyor. Belki rejim yapmak için başvurulabilecek kaynaklar arasında kitaplar da olduğu için, sözgelimi Canan Karatay’ın kitaplarını alıyor.

Gene de bu ilişki önemsiz değil. Beslenme ve rejim kitapları tam karşılığını bulduğunda neredeyse bir milyon satıldığına göre, demek her apartmanda bir tane var. Baştan sona okunacak kitaplar değil onunkiler, pek çok benzeri gibi. Orasından burasından karıştırılırken el altından da uzaklaştırılmaz ama öyle kitaplar. Eğlence için değil de, bir kılavuz gibi.

Kılavuz kitapları kullanmak olumlu alışkanlıklar kazandırır bence. Çocukluk yıllarında sürekli ansiklopedi okumak, okuma alışkanlığımı kendiliğinden güçlendirmiştir. Ya da editörün kutsal kitabı olarak kabul ettiğim Yazım Kılavuzu da böyle bir kitap sayılır, Türkçe Sözlük de. Bu kitaplar okunmaz diye düşünmeyin, kendi sözcük dağarcığını zenginleştirmek için düpedüz sözlük okuyan yazarlar vardır. Düşünsenize: sözlük okumak. Disiplin kazandırır. En okunmayacak kitapları okuma kararlılığı, yaratıcı yazarlığın çetin bir iş olduğunu gösterir.

Mikita Brottman Okuma İlleti kitabında, insanın okumakla ilişki kurmak için attığı bütün adımları sayıyor ki, gerçekten ilginç bir çalışma. Popüler olanla sınırlıymış gibi görünürken, klasik ya da çağdaş, çok önemli kitapları geçmişten bugüne bir sinema şeridi gibi gözlerimizin önünden geçiriyor.

Mikita Brottman, “Kapitalist bir ekonominin başarısı, kısmen kitlesel okuryazarlığa bağlıdır,” diyor. Bunun farkına varıldığı için de, kitlesel okuryazarlığın önkoşulları önce İngiltere’de oluştu. Basit metinleri okuyabilen bir işçi sınıfının varlığı, önce gazete ve kitap gereksinimlerini karşılamayı amaçlayan bir piyasanın oluşmasına yol açtı. Her şey olağan. Ama yüz elli yıl önce. Bugün da okuyabilen bir işçi sınıfının varlığından söz edebiliriz ama gazete ve kitap piyasasının oluşmasında bunun etkisi sanırım pek az. Hele bu ülkede, daha da az. Gençliğin kitap piyasasının başlıca güvencesi olduğunu hâlâ fark etmeyenlerimiz var ama gerçek böyle, aynı zamanda kitabı kimlerin aldığını izlemeye çalışan bir yayıncı olarak, kuşkusuzca böyle olduğunu düşünüyorum.

Üstelik pek çok gamlı baykuş da kitabın bir gün yok olmasını bekliyor. Bazen roman yok oluyor, bazen bütün basılı kitaplar, bazen gazeteler. Olmuyor işte, hiçbiri yok olmuyor. Bir gün yok olurlar mı? Sanmıyorum. Ayrıca bunu anlamıyorum da: Niçin yok olsun ki kitap? Seçenekler ne kadar güçlü olursa olsun, birbirlerinin aynı olmadıkları için, basılı kitap varlığını hep koruyacaktır. Mikita Brottman da, “Kitabın yok olacağını kim tahmin ettiyse daha fazla yanılamazdı herhalde,” diyor. Üstelik bugün bizde ve dünyada çok daha fazla kitap yayımlanıyor.

Geçmişte okuduğumuz kitaplar biçimleri bakımından değiştiği gibi, verilmiş anlamları da farklı gelebiliyor. Suç ve Ceza’yı dün okuduğunuz gibi okuyamazsınız bugün. Belki de yirmi yıl önce anladığınızdan bambaşka şeyler anlayacaksınız ondan. Brottman da Uğultulu Tepeler’i bir aşk hikâyesi olarak hatırladığını, oysa yeniden okuduğunda artık vahşetle şiddetin iç içe geçtiği bir haz romanı olarak gördüğünü belirtiyor. Bu arada zaman içinde kimi yazarlar gözden düşerken eskiden anlaşılamayan kimileri de yücelmeye başlar. Tutunamayanlar başlangıçta pek çokları için başarısız bir romanken aynı kişilerce bir on yıl sonra yere göğe konamaz oldu. Değerleri anlaşılamayanlar daha çok sıradışına çıkan, yenilikçi metinler olur. Hem bizde, hem de hiç kuşkumuz olmasın ki Batı’da.

Okunacak bu kadar çok kitap olunca ve kitap meraklılarının evine çok kitap girince, yıllar boyunca birikenler sorun çıkarmaya da başlar. Sonra elden çıkarmaya gelir iş. Çaresiz kalınır. Daha çok yakınlarınıza verirsiniz ya da bir kuruma, iyi değerlendirilmesi için. Ne yazık ki ikisi de hoşnut etmez sizi, bir sızı oturur içinize. O kişiler kitaplarınızın değerini bilecek mi, bir okula verdiğinizde kolilerden çıkarılıp kütüphaneye kazandırılacak mı? Çoğu kez ikisi de olmaz.

Kitap meraklıları kitap okurken onların bir noktacık bile yıpranmamasına özen gösterir. Vapurda, metroda görüyorum, kimileri kitap okurken solda kalan bölümü kapağından cart diye arkaya kıvırıveriyor ki, kitap neredeyse gitti demektir. Hani, içerik biçimden önemli tuhaflığı var ya – niçin öyleyse. Kitabın bir estetik nesne olarak güzel basılması kimileri için bazen içinden de önemli olabilir. Okumayacağı kitabı yalnızca tasarımına bakarak alan okurların sayısı az değildir. Ticari yayınevleri anlamaz bunu. Ucuza bastırıp ucuza satmak en önemli marifettir onlar için. Kitap bu, onun ne olduğunu anlayamamışsan, yayıncı da olmamalısın.

Kitabın bu kadar değerli oluşu, bazı kitapları, şöyle bir göz attıktan sonra bırakıp bir daha görmek bile istememenizi engellemez. Eskiden, bir otuz kırk yıl önce, kitap da azdı. Seçip aldığımız kitabı okuyup bitirirdik. Şimdi ulaşılması olanaksız bir çokluk var, birini okumaya başlayıp da beğenmediniz mi, hemen bırakıverirsiniz. Sırada bekleyen birçok kitap var zaten. Onun için elinizdeki kitabı bitirmeden bırakmaktan suçluluk duymayın. Öte yanda sayısız iyi kitabı okuyamamaktan duyacağınız suçluluk duygusu çok daha önemli olacaktır, yüzünüzü oraya çevirin.

Kaldı ki, sevdiğiniz kitapları yeniden okumak da var. Bunca kitap çokluğunda zor iş bu ya da öyle görünür. Ne ki çeşitli kereler okuyup sonra da tamamını okumadan orasına burasına göz attığım pek çok kitap var. Sevdiğim yazarların kitapları elbette ya da bazen çok önemli, vazgeçilmez ve her okuduğumda yeni bir şey öğrendiğim kitaplar. Vüs’at O. Bener ile Ferit Edgü’nün kitaplarını yeniden okurum, Yaşar Kemal’in romanlarını sürekli karıştırırım, Roland Barthes, Umberto Eco, Fredric Jameson, Edward Said gibi dönüp dönüp okuduğum yazarlar vardır. Sizin yok mu? Hele yazıyorsanız bu başucu yazarları en yakın yoldaşınız demektir, onlar olmadan yazamazsınız bence.

Eskiden yalnızca sessiz ortamlarda okuyabiliyordum. Şimdi bu alışkanlığım da değişti, ki çok hoşnutum, her yerde okuyabiliyorum. Yavaş yavaş, anlayarak okumak, işte bu, bulunmaz dünyalar açar insanın önüne. Hızlı okumak hızlı trenle uçup gitmek gibidir, nereden nereye gittiğinizi bile anlayamazsınız. Giderken kaçırdığınız manzaralar kavruk kalmanıza neden olur, oysa yavaş yavaş okumak, verilmiş anlamların arkasına saklı tutulan anlamları da bulup çıkarmak, o kitabı ilk algınızdan bambaşka gösterir. Bu fırsatı kaçırmamak için yavaş okunmalıdır kitap.

Okumanın Sırları

“Ama en azından dostluğun samimi bir biçimidir,” diyor okuma için, “ve bir ölüye, olmayan birine yönelik olması ona çıkarsız, neredeyse dokunaklı bir hava verir.”

İlk okumada bütün gizlerini çözemediğimiz bir metne bağlanmak olanaksız gibidir. Bu arada aslında beğenilerimize tam uygun olan kitapları anlayamadığımız için yarıda bıraktığımız da olur. Pek hoşlanmadığımız ama okumaya zorunlu olduğumuz pek çok kitabı da neden sonra belleğimizden sildiğimiz gibi. Belki yazarına yüzümüz tutmadığı için hoşlanmadığımızı itiraf edemediğimiz kitaplar arasında sabırlı olanlarımızı sonunda yanlarına çekenler, giderek başucumuza koyduklarımız da az değildir.

Marcel Proust’un Okuma Üzerine kitabı size böyle bir küçük serüven yaşatabilir. Proust’un bu sıradışı denemesini nasıl okumak gerektiğinin anlamamız da gerekir. Ben de ilk okumada güçlük çektiğimi hatırlıyorum. Proust’un satırları arasında bir şey vardı var olmasına ve benimki nasıl bir zavallı okumaydı ki onu görmekte bu denli güçlük çekiyordum.

Belki kendi yazdıklarımı yayımlanmadan önce birkaç kez sesli okuduğum gibi, derin yapısına girmek ya da Proust’un sözcüklerinin görünen anlamlarının yanı sıra içinde bulundukları bağlamlara göre çoğalttıkları öteki anlamları kavrayabilmek için Okuma Üzerine’yi de sesli okumalıydım. Böylece bu kez Proust’un, “basitlik, sadelik ve sevimlilik” ölçütleriyle anlatılabilecek bütün önemli bulduğum cümlelerini, gözlerimle okumakla yetinmeyip bir de sesli okudum. Genç yazarların, kendi yazdıklarını en az iki kez sesli okumadan hiç kimseye göstermemesini her fırsatta yinelerim. Hiç kuşku duyulmasın ki, ilk okuduklarında açığa çıkmayan bütün görünmez kusurlar bir bir açılmaya başlayacaktır o zaman ama yazdıklarımıza ışık tutmasını istediğimiz kitapları da yer yer sesli okumalıyız.

Proust’un çocukluk yıllarında okumakla ilişkisi Okuma Üzerine’nin önemli bölümünü oluşturuyor. Öğle vakitlerindeki aile yemeğinden sonra herkes odasına dinlenmeye çekilince, o da kendi odasına okumaya çekildiğini anlatıyor. Sessizlik, derin okumanın olmazsa olmaz koşullarından sayılır. Ortalık yerdeki bir kafede okuduğunuz kitabınıza gömüldükçe gömülün, gene de sessizlikteki verimli okumayı yakalamanız olanaksızdır. Yolculuk sırasında çevremde dikkatimi dağıtan bin bir görünmez şey uçuşurken de kitap okuyup anlayabiliyorum ama en az yarı hızda. Gazetedeki köşe yazarını okur gibi Okuma Üzerine’yi okumak da olanaksız elbette, bir Proust romanıyla heyecanlı bir serüven romanını okumanın aynı düzeyde yaşanamayacağı gibi.

Edebiyat yapıtlarının en ilginç yanlarından biri, okuduğumuz hayatların ve o hayatların yaratıcısı olan kişilerin gerçek olduğunu düşünmektir. Üstelik yazarları da onları gerçekten yaşıyormuş gibi yazar.

Benzer duyguları çocukluk okumaları sırasında yaşadığını Proust da, “Yaşayan insanlardan daha fazla özen ve şefkat gösterdiğimiz, onlar için soluk soluğa kaldığımız bu varlıkları bir daha görememenin, haklarında hiçbir şey bilememenin içimizi parçaladığını itiraf edemeyiz,” sözleriyle anlatıyor.

Öte yandan hiç kuşku yok ki, “Kitabın devam etmesini çok isteriz ve eğer mümkünse, bütün bu kişiler üzerine başka bilgilere sahip olmak, şimdiki hayatlarından bir şeyler öğrenmek, bize esinledikleri ve eksikliğini birden hissettiğimiz aşka tümüyle yabancı olmayan şeylere kendi yaşamımızı uygulamak” da isteriz.

Bitimsiz bir özdeşleşme duygusudur bu. Okumayı çekici kılan nedenlerin biri bilgi edinmek elbette ama bilgiyi alacağımız kitaplar da yaratıcı metinler değil. Belki klasik gerçekçiliğin büyük romanları yazıldıkları döneme ilişkin adamakıllı gerçek bilgiler yerine geçebilir. Değil mi ki dönemin büyük yazarları, anlatmak istedikleri gerçekliğin neredeyse tam bir temsilini yansıtmaya çalışır, en azından kurmaca öğelerin bile gerçeğin yazınsal karşılığı olmasını amaçlar, Tolstoy’u okuyarak meydan savaşlarının, Anna Karenina’yı okuyarak Rus düşünme biçiminin ya da kadın ve erkek ilişkilerinin ne olduğunun gerçeğe çok yakın bilgisini almış gibi oluruz. Ne ki gene de okuduklarımız yazarların imgelem yetilerince kurgulanmış gerçeklerdir ve elbette hayatın gerçekleri değil, yazınsal yazının yarattığı gerçeklerdir bunlar.

Öte yandan okumayı çekici kılan asıl etmen, hayallerin karşılıklarını bulmak, dolayısıyla gitgide genişleyen hayallerimizin yazarlarıyla, onların yazınsal kişileriyle birebir ilişki içinde yaşadığımızı ve kendi başımıza yaşayamayacağımızı gördüğümüz dünyaların parçası olduğumuzu hissetmektir.

Üstelik yalnızlığımızı başkalarıyla paylaşmadan sürdürdüğümüz okuma, Mrs. Dalloway ile aynı sokaklarda dolaşmak zor olduğunda Hemingway ile kırları ve dağları dolaştığımız bir dünyayı ayaklarımızın altına cömertçe serer ki, bunun da yerine hiçbir duygunun geçemeyeceği söylenebilir.

Kendimizi bir bilge yerine koyduğumuzu da belirtir Proust. “Yazarın bilgeliğinin bittiği yerde bizimkinin başladığını çok iyi hissederiz,” derken okurun tuttuğu yer yazarın son satırından sonraki sayfadadır. Bu kez okurun zihinsel sürecinde yazılmayı sürdüren yapıt, yazarın karşısında okurun bilgeliğini başlatır.

Öteki yazarları okuyan yazar da orada yazar olarak değil, okur kimliğiyle durur. Kendi yazdıklarından önce yazılmış kitapları okuma alışkanlığından yazarların hiçbiri vazgeçmez. Öteki yazarların dünyasına bazen yazınsal merak nedeniyle girer yazarlar, bazen tıkandıkları sözcüklerin sonunu getirebilmek için. Yolun başındaki yazarın kendi yazarlarını ve kitaplarını seçmesi önemlidir; özellikle kendi dünyasına, beğenilerine, yazınsal yatkınlığına yakın bulduğu yazarları bulmak, sonra onları derin okumalarla adamakıllı içselleştirmek, bu arada yazmaya oturduğunda tıkandığı yerleri açmak için yardımına başvuracağı kitaplar...

Okuma Üzerine’de, “Emerson yazmaya, Platon’dan birkaç sayfayı tekrar tekrar okumadan ender olarak başlardı,” diyor Proust. “Vergilius’un cennetin eşiğine kadar götürdüğü tek şair de Dante değildir.”

Oradan çıkıp yaşadığımız günlere gelelim, öykü yazsaydım eğer, yazmaya başlarken birkaç paragrafını okuyacağım öykücülerim hiç kuşkusuz olurdu, şimdi eleştiri yazmaya başlarken okuduğum eleştiri, deneme yazarlarım hep olduğu gibi.

“Bu yüzden, en büyük yazarlar, kendi düşünceleriyle doğrudan ilişki içinde olmadıkları zamanlarda, kitaplarla birlikte olmaktan zevk alır.” Kimi şairlerin öteki şairlerden aldıkları sözleri, yazılmış bütün şiirin kendilerine ait olduğu biçiminde açıklamasında biraz latife varsa, biraz da yazınsal metinler arasındaki kaçınılmaz ilişkiler olduğu yadsınamaz.

Kaldı ki okumanın sınırları önceden nasıl belirlenebilir? Okumaya başlarken ne alacağımızı, okuduğumuz metinden çıkardığımız anlamların yetmediği yerde hangi yeni anlamları cömertçe o metnin zihnimizde yaşayan biçimine vereceğimizi baştan kestirmek olanaksızdır. Yoksa okumanın bildiğimiz çekiciliğini taşıyabileceğini hiç sanmam.

Dahası Proust, “Ama en azından dostluğun samimi bir biçimidir,” diyor okuma için, “ve bir ölüye, olmayan birine yönelik olması ona çıkarsız, neredeyse dokunaklı bir hava verir.” Yazarın öteki dünyaya göçmüş olması biçiminde anlaşılmayacağını biliyorum bu sözün, çünkü kitaplarını okuduğumuz yazarların pek azını tanırız ya da belki hiçbirini tanımayız ömrümüz boyunca ve hemen her okurun yanı başına oturtup bazen yücelttiği yazarlara sevgisinin koşulsuz oluşu çarpıcıdır.

Bir eksiklik varsa okuma içinde, o da nedense geçmiş zamanların artık yaşamayan büyük yazarlarına duyduğumuz sevgi ve saygının günümüzün yazarlarına gösterdiğimizden daha büyük oluşudur. Hayatımızı paylaşan yazarları dile getirmekten kaçındığımızdan mı, yoksa onları gizlice kıskandığımızdan mı? Sözgelimi Notos’un “Ölmeden Önce Okunması Zorunlu 40 Kitap” (Nisan-Mayıs 2007) ya da “Yüzyılın 40 Romancısı” (Şubat-Mart 2008) soruşturmalarına verilen yanıtlar arasında eskiye yatkınlığımız hemen kendini belli eder. Eski zamanların cümleleri mi bizim ruhumuzu daha sıkı yakalamaktadır, Proust da belirtir bu eğilimi, yoksa geçmişe duyulan özlemin yaşadığımız zamanlara hemen her zaman üstün gelen zenginliği ya da dinginleştirici hali mi?

Okuma: Bana kalırsa bilinçaltını açığa çıkarma edimi, herkesin kendi başına yaptığı bir deneyim gibi çözümlenebilir. Orada bilinçaltından geçenler dışarıdan bütün bütüne bilinemez. Bundan mı bilmiyorum, ki işine bağlı, deneyimli yayıncılar bilir aslında: Kitap ve okuma üstüne kitaplar okurların ilgi alanına öncelikle girer ve her zaman azımsanmayacak sayıda satılır. Bunu her şeyden önce, okurların kendilerini anlama endişesine bağlıyorum.

Yazmakla Okumak Arasında

Bellek, toplumun içinden geçerken sürekli aşınır; oysa insanın bireyliği içinden geçerken zenginleşir.

Edebiyat deyince, aklınıza önce ne geliyor? Şiir mi? Pek çok ciddi okuru olan ama sokaktaki insanın aklına çok sonra, o da belki gelebilecek öykü mü? Roman mı, yoksa yalnızca çoksatan listelerinde ilk sıralarda yer alanlar mı? Mevlana’nın Mesnevi’sini aklına getirir mi okurlar? Bunu ölçebilecek yerde yaşamıyoruz sanırım. Ne güzel yazmış, dedirten bir köşe yazarının günlük yazısını edebiyat niyetine okuyanlar da vardır herhalde. Edebiyattan anladıklarımız yağmurun sesine benzemez. Nitelikli bir anlama da göndermeyebilir. Daha çok karışık, birbirinden ayırt edilmesi güç sesler yalayıp gider bellekleri.

Okurun kendinden bir anlam yüklediği metinse edebiyat, bu yeniden anlamlandırma çabasının yetmeyeceği de söylenebilir. Bazen gazete haberi bile yorumlanabilir. Yazarın tutkuyla işlediği sözcüklerden ve sözlerden örülmüş bütüncül bir yazı, onu kendi toprağına bağlarken okuru da yazara bağlar. Birbirini hiç görmeyenler arasında bu bağlılığı yaratan yazının dümdüz bir iletken olması düşünülemez. İletişim dili de değildir edebiyatın dili. Yazarın okuruyla arasındaki bağları kuracak bir dil peşinde oluşu pek akla uygun değil.

Büyük sözler etmeye meraklı olmadığından emin olduğum Roland Barthes’ın şu büyük sözü:

“Oysa yazmak, bir bakıma, dünyayı (kitabı) kırmak ve yeniden yapmak demektir.”

Olumlu bir ürperti uyandıracak bir söz elbette bu, özüne inince, tastamam doğru da. Edebiyat, dünyanın, gerçeğin kitabının içinden geçtikten sonra, kendini önceden kimselerin bilmediği bir dünya kurmaya, yazarın hayallerinin kitabını yaratmaya adamış, biricik yazı. Şu sözlerse, yazarın evine çekildiği zamanlar için edilmiştir:

“Yazı, bir işin bitiş noktası değildir, daha ziyade elle üretmek demektir, bir uygulamadır, meslektir, yavaşlıktır, marangoz işçiliğidir, yüzeyin üzerinde oyuklar açma azusudur, diyaloğa sığınmak değildir. Yazı, sese yanıt vermemekle birlikte düşünceden de uzaktır: Her şey gittiğinde geriye kalan son etkinliktir...”

Yetenek avcısı yazar ve eleştirmeni birkaç yüz yıl önceki dünyanın pastoral renklerindan ayırt edebiliyorum ama zaman kötü, artık önce çalışmak var, suyun başında eli aklı işleyen yazar, marangozluğu zanaatçılıktan bile çıkarabilecek kertede göz nuruyla çalışırken, yazıyı gerçek dünyanın dışında, kendi yasalılığına terk ettiğinde yaratıcılığını göstermiş olur.

Bu yaratıcılık, yazarı ve okuru haz veren metinlere götürür, doyuma ulaştıran metinlerden uzaklaştırırken. Doyuma ulaşma amacı, bu arada estetikle ilişki kurmayı aklına getirmez, yeni anlamlar için uğraşmaz ama fizyolojisini harekete geçirir okumanın, güçlendirir onu.

Hazzı yaratan nedir peki? Yazı, kâğıt üstüne (artık elektronik görüntüyü unutmadan) aktarılmış sözse, onun yazana ve okuyana verdiği haz, yazının en küçük birimindeki ses ile anlamın çarpımından çıkar.

Matematiksel değil, yazınsal olduğu için, çıkacak değeri ölçmek zor elbette. Ama asıl büyü cümlede ve cümlenin öznesi ile yüklemi ve öteki öğeleriyle oluşturduğu yapıda değil, daha büyük ağırlıkla, sözcüklerdedir. Sözcük dağarı işte bunun için yaratıcılığın sözü edilip geçilecek bir parçası değil, ateşleyicisidir.

Roland Barthes Yazı Üzerine Çeşitlemeler - Metnin Hazzı kitabında, “Öyle görünüyor ki bazı alfabelerin kökeninde büyü yatıyor,” diyor. “Harf, tam da başka hiçbir şeye benzemeyen şeydir: varoluşu, sadece ve sadece, her türlü benzerlikten kaçma üzerine kuruludur: harfin tüm çabası benzerlik karşıtlığı yolundadır.”

Demek Hasan Ali Toptaş –ve bu soydan yazarlar– Türkçe Sözlük okurken, sözcüklerin anlamlarının ardındaki büyüye, benzerliklerden kaçıp kendi özgünlüklerini sağlama alacak sözcükler aracılığıyla da ulaşmaya çalışıyor. Geçerli bir yoldur bu ve hemen her zaman yaratıcılığı belirten imler bırakır o yolda.

Dili iletişim dili olarak kapının dışında bırakan yaratıcı yazar, başkalarına bir şeyleri aktarma, dolayısıyla yararlı olurken kendinden bir şeyleri verme çekincesinden kurtulduğu zaman, anlamı soyutlamak ve sözü zenginleştirmek için sınırsız bir özgürlükle kullanmaya başlar yazıyı.

Gerçi bu arada yazıya bellek rolü verildiğini de belirtir Roland Barthes, iletişimin sınırlarından daha yukarıda bir yerde oluşan yazıyı anlatır bu ve insanın öteden –başlangıçtan– beri, herkesçe bilinen en sıradan anlarını bile yazıya geçirirken ne düşünmüş olabileceğini sorgular.

Bellek yerine geçen yazının toplumsal alışkanlıklarımızdan olmamasına neden sonra çok hayıflandık. Bu yüzden öznel tarihimizi yazmakta geç kalmadık mı?

Peki, gerçekten uzaklaştıkça kendini bulan yaratıcı yazı, yani edebiyat, hem yazının gerçek olmayan düzeyini anlatırken hem de insanlığın belleği olarak rol oynamayı nasıl başaracak?

Yaratıcı yazarın öznelliği, tarihçinin öznelliği gibi gerçeğin görünmeyen dünyasına öylesine işler ki, orada görece gerçeğin yansıtıcısı olan toplumsal değerler ve durumlar yerine, gerçeğin hası olan insanın varoluş biçimlerini ve iç dünyasını soyutlamaya başlayınca, kalıcı izler bırakmaya da başlar.

Bellek, toplumun içinden geçerken sürekli aşınır; oysa insanın bireyliği içinden geçerken zenginleşir.

Edebiyatın değersizleşmeye başladığı yer, yazılanın popüler dil ve biçimleri abartmaya başladığı, –Barthes’ın gösterdiği gibi– laf kalabalığı yaptığı, artık bir dil köpüğü olarak kendini kustuğu yerdir. Yoksa istenip, kıyısında dolaşılıp da aslına inilmeyen yerde, çoğaltılmış bir edebiyattan söz edilir belki ama onu sıkıcı ve gereksiz sayma hakkını alamayız elimize. Popüler dil, kurala uygundur her şeyden önce, kurallar herkes için ve herkesçe anlaşılır olduğu için, okurun bir üst dil içinde göstereceği çabaları gereksizleştirir. Öte yandan, sanki iki ucu birbirine hemen dokunduğu için gerilimden yoksun bir edebiyat bu.

Roland Barthes, “Jules Verne okurken hızlı giderim,” diyor, bunun gibi, oysa “öteki okuma biçimi, hiçbir şeyi atlamaz: Ağırdır, metne yapışır, başka bir deyişle, kendini vererek ve iyice kapılarak okur, metnin noktasında dili bölen bağlantısızlıkları kavrar – ama hikâyeyi kavramaz”.

Hikâyeye gönül indirmeden okumayı sürdüreli çok oldu. Romanın hikâyesinin sonunu bilmek okuma keyfimi etkilemez. Asıl odaklandığım yer neyin nasıl yazıldığıdır çünkü. Bu arada okuduklarımdan, özellikle romanlardan doyum alıp almadığımı da düşünmedim. Tuhaf bir bağ olduğunu düşünüyorum bunun: Karşınızda yalnızca bir yazınsal metin yok; o bütün yazınsal öğeleriyle ayrışmaya başlıyor elbette ve sizi bütüne bakmadan, tek tek her birine odaklanmaya çağırıyor. Hikâyesi mi – onu görmek zorlaşmıştır artık. Doyum değildir bu okumadan alınan, metnin dokusundan gelen hazdır.

Metnin derin yapısına girmeye başlayınca, orada artık doğrularla yanlışları ayırmaktan daha önemli bir bakış açısı egemen olur. Doğrusal bir eğri çizen eleştiri, metindeki iyi-kötü yanları ayırt etmeye başlayınca, metni buharlaştırmaya başlamış demektir.

Roland Barthes, yeni tanımlar yaparken, haz ile doyum arasındaki sınırları doyuma fazladan değer vererek aralıyor:

“Haz veren metin: memnun eden, dolduran, esenlik veren; kültürün içinden gelen, bağını koparmayan, rahat bir okuma sunan bir metin. Doyuma ulaştıran metin: kaybetme duygusu veren, okurun rahatını kaçıran (belki biraz iç sıkıntısı yaratan), tarihsel, kültürel ve psikolojik dayanaklarını sarsan, zevklerindeki, değerlerindeki ve anılarındaki kararlılığı bozan, dille arasındaki ilişkiyi krize sürükleyen bir metin.”

Demek okur olmanın güçlüğü bu düzeydedir. Dolayısıyla yazınsal bir metnin –gerek okunurken, gerek yazılırken– dokunması, günlük hayattaki yaşama biçimimizden bambaşka bir etkinliği, özel ve öznel bir müdahaleyi arar. Bunun her zaman olması gerektiği gibi yapılması, gene aynı süreci derinleştirmeyi, okuma ve yazma ediminin niteliğini yükseltmeyi gerektirir.

Edebiyat Ne İşe Yarar?

Hiçbir şey yoktan var olmaz, diye biliyoruz, bir tek edebiyatın fizik ötesinde yarattıklarından başka.

Edebiyat ne işe yarar? Bu sorunun önemli bir anlamı olduğunu son yıllarda daha çok anlıyorum. Kitabın da artık yazınsal değerinden önce kullanım değerine bakıldığı, öncelikle işlevsel bir meta olarak alınıp satıldığı günümüzde, yerinde bir soru değil mi bu? Artık piyasanın isterlerine ve oraya buraya diktiği oklara göre yolunu bulan okur da, içinde savrulduğu bu piyasanın aktörlerinden biri oldu.

Somut, elle tutulur bir karşılığı olmayan, kaldı ki kendisi somut ve elle tutulur olmayan edebiyatın karşılıksız bir dünya kurduğunu ama zaman içinde yeri başka hiçbir şeyle doldurulamayacak derinlikte iz bıraktığını nasıl anlatmalı? Rita Felski Edebiyat Ne İşe Yarar? kitabında, “Fakat kitaplar birer özne olmasa da,” diyor, “öylesine birer nesneden, sayısız başka şey arasına sıkışmış gelişigüzel şeylerden de ibaret değildir.”

Oysa edebiyat, okurken kendimizi içinde bulduğumuz, ayrıca daha baştan kendimizi etkilerine açık tuttuğumuz bir dünya değil miydi? Rita Felski edebiyat metinleriyle aramızdaki ilişkiyi böyle bir bağlamda, sıradan bir soruya dibine varılması zor bir derinlik kazandırarak tartışıyor.

Edebiyat metinlerinin hayatımızda tuttukları yeri konu etmeyen yazar azdır. Değil mi ki bu yazdıklarımızı yayımlıyoruz, her yazara göre değişse de, yazınsal metnin doğasını aşan amaçlarımız da var demektir. Yoksa, kendimize saklayıp okunmasını istemediğimiz metinleri yayımlamayız. Neden sonra yaşanan Bartleby sendromları da yazarın baştan attığı adımların izini silmeye yetmez. Dolayısıyla okuru hiç iplemeyen yazarın da okunma isteği hemen ortaya çıkar.

Yazarın içgörüsü kutsaldır elbette, üstelik uzun yıllar boyunca verilmiş yoğun emekle oluşmuştur o içgörü ve o olmaksızın yaratıcılığın içinden geçmek olanaksızdır. Dolayısıyla yazınsal metni kendi özgün yorumlarıyla alımlayan okurun da içgörüsünden söz etmeliyiz. Popüler roman yazarında ve okurunda kendini göstermeyen, gazete yazarının aklından geçmeyen içgörü, gerçekliğin doğasından gelen kabuklarını soyup cevherini ortaya çıkaran bir düzen kurmaya başlar.

Nedir bu anlattıklarımın anlamı? Edebiyatın kalıcı izler bırakması. Demek okurun zihinsel süreçlerinde, zaman içinde de o izlerin birbirine bağlanarak oluşturduğu toplumsal kültürün düzeyinin adım adım yükselmesi. Edebiyat başka ne işe yarar...

İnsanı günlük hayatı içinde farklılaştıran bir etmen de olur mu? Farklı düşünüp farklı konuşuyorsanız, bakış açınız sizi ayırt ediyorsa, okuduğunuzu herkesten başka biçimde anlamakla kalmayıp gerçeği göründüğünden başka bir görme biçimiyle içselleştiriyorsanız, edebiyata borçlu kalabilirsiniz.

Çocuklukta, iyi huylu öğretmenler kitabın en iyi arkadaş olduğunu öğretir. Çok naif midir bu? Sözün derin yapısına eğildiğimizde, kitapların yalnızlıkları paylaştığını, hiç kuşku yok ki gerçekmiş gibi okuduğumuz hikâyeleriyle ve kişileriyle özdeşleştiğimizi, kitaplarda kendi suretimizi gördüğümüzü pekâlâ söyleyebiliriz.

Ne ki Rita Felski de belirtiyor, başta Kafka’nınkiler olmak üzere modernist metinler okurla metin arasındaki yakınlık ilişkisini sarsar, alışılagelmiş yorumbilgisini sorgular, “çoğumuzun yakından tanıdığı bir bocalama, hüsran ve endişe hissi uyandırır”. Brechtgil bir sendrom.

Gregor Samsa ile okurun özdeşliğinden artık söz edilemez ama insanın düştasarımı içindeki durumu, okuru bu kez eskiden olduğundan daha çok düşündürür. Okur, yazarın anlattıklarıyla yetinmemeye, yazarın verdiği anlamların ötesine geçip kendi verdiği anlamlarla okumaya, metni kendi zihninde zenginleştirmeye başlamıştır. Okumanın yığınsallaşması bundan sonra olur. Artık edilgin bir öğrenci değil, etkin bir katılımcıdır okur ve böylece onun bir kitaptan öbürüne atlamak için gerçek nedenleri vardır.

Edebiyat metinlerinin bu