# Эн баҕас!

Валерий Васильев-Муттуххай Бороҥ+

Кинигэҕэ ураты дьылҕалаах дьон олоҕо ойууланар: Борускуо барахсан оҕотун тыыннаах хаалларар баҕаттан атын ыалга биэрэр; Ыстапаан искэҥ ыарыытынан ыалдьан, санааҕа баттатан, олоҕор улахан сыыһаны оҥосто сыһар; Куоста истиҥ тапталын кыыс ылыныа дуо?; Мааһыҥка кыыс, атын ыалга атаҕастана-атаҕастана иитиллэн, хайдах киһи буола улаатыай?

Олоххо буолбут дьиҥ түбэлтэлэргэ олоҕурбут тэттик кэпсээннэр ааҕааччы кутун-сүрүн долгуталлар. Олох хайа баҕарар түгэнигэр санаа күүһүн туоһулууллар.

© Оформление. ООО «Издательство Айяр», 2020

© Валерий Васильев-Муттуххай Бороҥ, 2020

## Оҕо дьолугар

> Уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэр.

Туора Күөл илин баһыгар арыылаан абына-табына үүммүт тэтиҥнэр быыстарыгар эдэрчи эр киһи уонна дьахтар имэҥнээх тапталтан тугу барытын умнан өрүтэ уһуутуур, ыгыллар-ыгыстар, ынчык аҥаардаах үөһэ-аллара тыынар саҥаларын тыала суох уу чуумпу нуһараҥ киэһэ тэтиҥнэр, туора дьонтон кистиирдии, суугунаан сэбирдэхтэрин тэлибирэттилэр. Уолан киһи уохтаах тапталыттан астыммыт дьахтар тыын быһаҕаһа тыынан томтоҕор түөһэ эппэҥнээн, уҥа-таала солко курдук намылыйа налыйан, хойуу от быыһыгар толору дьолунан дуоһуйа туолан сытта…

Борускуо сааһа отут биэһэ. Көрүҥүнэн, быһыытынан-таһаатынан киһи хараҕа быраҕыллар, ис киирбэх, номоҕон дьахтар. Эрэйдээх тус олоҕор табыллыбакка уонна биэстэ оҕоломмутуттан биирин да илиитигэр тутан хаалбакка, улаханнык санаата түһэн сылдьар. Сатаатар эрдэ тулаайах хаалбыт кыыс ситэри үөрэнээхтээбэтэҕэ, аҕыс кылааһынан бүппүтэ. Онтон ылата уон биэһиттэн холкуос ыанньыксыта. Аны туран сылын аайы наар тымныы, дэриэбинэттэн тэйиччи турар кыстык фермаҕа сыарҕа үрдүттэн инчэҕэй маһынан оттуллар тымныы дьиэҕэ-уокка олорооччу буолан, биир үксүн оҕолоро барахсаттар: ким тымныйан, ким ойоҕостотон, сорох биир-икки ыйыгар төннүбүтэ, орто кыыһа Сууракката барахсан түөрдүгэр тиийээхтээбэтэҕэ, улааппыт уола Уйбаачык алтатын ааспакка күн сириттэн күрэммитэ. Эрэ эрэйдээх Кэлэҕэй Киргиэлэй түөрт бастакыларын аһыытын уйбакка, устунан буор иһээччи буолан, алтатыгар ойоҕостотон өлбүт Уйбаачык өссө төрүү илигинэ, кыһын дэриэбинэттэн бородуукта ыла киирэн баран, үргүлдьү итирик тахсан иһэн ахсым ат айаныгар сыарҕаттан көтөн аара суолга үлүйэн өлбүтэ.

Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэринии, Борускуо, хомойуох иһин, ити курдук бу Орто дойдуга барыларыттан уонна барытыттан илии соттубута.

Дьиҥинэн, дэриэбинэҕэ бэйэлэрин дьиэлэригэр үрдүттэн олорбуттара уонна оттон, тустаах салайааччылара оҕоҕо өлүүлээх, олохторугар табыллыбат ыалы дэриэбинэҕэ киллэрэн үлэлэппиттэрэ эбитэ буоллар, оҕолоро да тыыннаах, кэргэнэ да баар буолуо этилэр. Ону баара олохтоох дьаһалта өттүттэн – үрдүкү салалта иннигэр үчүгэй салайааччы буола сатааһын, сиэри таһынан бастыҥ көрдөрүү сырсыыта, албан аакка-суолга, уордьаҥҥа-мэтээлгэ тиксии баҕата, онно даҕатан уопсай баайы-дуолу көрүү кыһалҕата Борускуолаах Киргиэлэй тус олохторугар ыардык тайанан ааспытын, кинилэр көмүс чыычаахтарын ньылбы сотон ылбытын түһээн да баттаппатахтара кыһыылаах.

Хата, Борускуо оҕо эрдэҕиттэн эрэйи-кыһалҕаны эт муннунан тыырбыт, олох аһыытын-ньулуунун эрдэ билбит буолан олох ыар охсуутун барытын эрдээхтик тулуйбута. Оҕо икки тойон эр аһыытын хара үлэнэн мүлүрүтүнэрэ, харытын күүһүнэн аралдьытынара. Төһө да Киргиэлэйэ бокуонньук арыгыга ыллардар, кини биирдэ да биир үрүүмкэ үрүҥнээҕэр буолуох, кыһылы да амсайбатах аньыылаах. Манна диэн эттэххэ, итиччэ оҕоҕо өлүүлээх, ыар сүтүктээх дьахтар испитэ-аһаабыта да буоллар, билэр дьоно сиилиэхтэрэ, сүөргүлүөхтэрэ суоҕа… син өйдүөхтэр этэ. Борускуо муҥнааҕыҥ баара, саараама, күүстээх санаата баһыйан, абааһы аһыгар адьас чугаһаабатаҕа, чугаһыыр да санаата суох.

Дьэ ити курдук Борускуо, чороҥ соҕотох хаалбыт иккис сылыгар үс ыалы кытта тус-туспа турар дьиэлэринэн ыаллаһан Чоҥороҕо туҥуй бургунастары тутан кыстаан олордоҕуна, соһуччу баҕайытык сааһын баттаһа оҕоломмут киһи диэн санаа киирбитэ. Ол төрүөтүнэн ыаллыы Чинэкэ холкуоска олорор бэйэтин бараллаата, элбэх оҕолоох, дьахтар эрэ хараҕа хатанар Кыраһа Уйбаана ыаллыы нэһилиэктэн ааһан иһэн, иттэ таарыйа, билэрдии киирэн чэйдээн ааспытыгар бэйэтэ да билбэтинэн итинник санаа кыыма саҕыллыбыта. Итиэннэ адьас ааһан-араҕан биэрбэккэ бэркэ диэн эрэйдээбитэ. Кистээбэккэ эттэххэ, аҥаардас хаалбыт, кэрэ сэбэрэтин өссө да сүтэрэ илик төрөлкөй дьахтары кытта ыксалаһыан, ол иһигэр атаҕастыан, кыыбаҕатын кыатаммакка туһаныан баҕалаах да баара аҕай. Арай ити итиилэнэ киирэн тахсыбыт ыаллыы алаас, холкуос киһитэ Кыраһа бэрт сэмэйдик киирэн кэпсэтэн ааспыта. Онтон өссө Борускуо суос-соҕотох хаалан олус кыһалҕалаахтык олорорун истэн-билэн, сотору буолаат күһүҥҥү булдуттан атах эт, чэй-табах, арсыын таҥас, куул бурдук кэһиилээх киирэн кэлэн соһуппута да, үөрдүбүтэ даҕаны…

Арааһа, онно иһигэр иитийиэхтээн сылдьар, оҕолонуон баҕарар бүччүм санаатын тыл тамаҕар, кэпсэтэрин быыһыгар таайтаран соҕус кыбытан эппитэ.

Билигин төһө да эдэрчитин иһин кэргэн тахсыбатын, иккиһин олоҕун оҥостубатын кэһэкэнэ буолбут сүрэҕэ сэрэйэрэ. Биэс оҕотуттан илии соттубут ийэ, иккиһин итинник ыар дьылҕата хатыланар түбэлтэтигэр букатын тулуйбатын илэ өйүнэн билэрэ, ис санаатынан таайара. Ол иһин, көмүс чыычааҕын, илии соттубут бүтэһик оҕотун Уйбаачыгын кистиэҕиттэн тоҕоостоох түгэн үүннэҕинэ дьоһуннаах, санаата хонор киһититтэн оҕолонуон уонна тута ыалга ииттэрэ биэрэргэ бигэ санаа ылыммыта. Өскөтүн оҕолонноҕуна – итиччэ оҕоҕо өлүүлээх, ааспат аһыылаах муҥнаах – инникитин салгыы хайдах-туох буолуон билбэтиттэн өйө көтүөр диэри айманан барара.

Онон Борускуо төһө да орто, үрдүк үөрэҕэ суох буоллар, бэйэтэ сахалыы мындыр дьахтар өйүнэн бу курдук толкуйдаан: «Ити Чинэкэ Кыраһа Уйбаана кэпсэтэриттэн-ипсэтэриттэн да иһиттэххэ, дьонтон да туоһуластахха дуоспуруннаах, өй-санаа мааны, сүрэх-бэлэс баар киһитэ, булчут бэрдэ, көстөр да дьүһүнүнэн үчүгэй. Аны Кыраһаҥ бэйэтэ уу кырбас биэс оҕолоох. Ойоҕо Маарыйа билигин да эдэр, онон өссө да төрүө турдаҕа. Өскөтүн мин киниттэн оҕолоннохпуна оҕом өлүө суоҕа, өлүөр-сөлүөр буолуо. Билигин оҕолонон баран бэйэм ииттэхпинэ, инникитин оҕом ол-бу буолан хаалар түбэлтэтигэр аны тулуйбаппын. Онон төрөөтүм да оҕобун Арамааннаахха ииттэрэ биэриэм. Уонна хаһан да чугаһаабакка эрэ көмүс чыычаахпын ыраахтан көрө-истэ сылдьыам. Кэлин этэҥҥэ улаатан киһи буоллаҕына, кэнэҕэһин айбыт аҕатын өттүттэн элбэх бииргэ төрөөбүттэрдээх, халыҥ аймахтаах ыччат буолуо. Оччотугар мин төһө даҕаны бэйэм ииппэтэрбин – тулаайах эрэйдээх эт хааным тарҕаныа, удьуорум ууһуо турдаҕа», – диэн бэйэтигэр бүтэһиктээх быһаарыы ылыммыта.

Кыраһа да бэйэтэ эдэрчи киһи, кэргэнэ алтыһын оһоҕостоох сылдьарынан, итиэннэ аҥаардас дьахтар таайтаран этэрин эт сүрэҕинэн сэрэйэн араас буолар-буолбат сылтаҕынан ыаллыы алааска сыбыытыыра, туора нэһилиэк лааппытыттан бородуукта ылынара элбээбитэ. Ол кэлэ-бара тиэстэ, саатар айанын суола Чоҥорону быһа охсон ааһарынан, хайаан да Борускуоҕа таарыйан тоҥ күөс быстыҥа чэйдиирэ. Кэлин Кыраһа Уйбаан, аҕата Өрүкүй Бүөтүртэн нэһилиэстибэ быһыытынан хаалбыт кырдьаҕас хаамыылаах ата Харачаас, Чоҥороҕо киирдэ да, соруттарыыта суох ала-чуо Борускуо дьиэтин ааныгар кэлэн турунан кэбиһэрэ. Санаатын хоту барыта табыллан иһэринэн, Борускуо да киһитэ кэлэригэр киэргэнэн, дьиэтин-уотун өрө тардынан уонна ымыылаах эр киһитин баарынан-суоҕунан бэркэ диэн маанылаан көрсөрө…

Оччо маанылатар чэгиэн-чэбдик киһи, биллэн турар, иэскэ-күүскэ хаалбатаҕа. Күһүөрү сайын Борускуо баҕатын хоту Кыраһаттан ыарахан буолбутун билбитэ. Киэһэ аайы Бэттиэмэ сайылыгар саҥа титииккэ бургунастарын сыппайан ыан киирэн баран, утуйуон иннинэ иһин түгэҕэр үөскээбитин биллэрэр оҕотун үөскэҕин кытта аргыый наллаан сэрэнэ бигээн, сымнаҕастык имэрийэн истиҥник таптыырын, олус диэн саҥа киһи кэлэрин күүтэрин туһунан уоһун иһигэр сибигинэйэн кэпсэтэр буолбута. Эдэр сылдьан ыарахан буолбутун биллэҕинэ, бу курдук долгуйбутун тоҕо эрэ өйдөөбөт. Ол саҕана эрдээх эдэр дьахтар оһоҕостоммутун, буолуох буолуохтааҕын курдук ылынара. Онтон бу чороҥ соҕотох хаалан баран, кута-сүрэ тостубакка, ийэ буоларга айыллыбыт айылгыта баһыйан, өссө төгүл төхтүрүйэн ийэ буолар дьолун билэргэ, кыаллар буоллаҕына – үчүгэй киһиттэн оҕолонорго сорук туруоруммута олоххо киирэн эрэриттэн – Борускуо барахсан чахчы ис сүрэҕиттэн астынара-дуоһуйара.

Нөҥүө сылыгар саас, хаар үрдэ сахсайан харалдьык тахсыыта Борускуо оройуон киинигэр роддомҥа киирэн үчүгэйкээн уолламмыта. Үүтэ киирэн оҕотун тото-хана эмнэрэр буолан, сотору суол алдьана илигинэ дойдутугар тахсаат, кэпсэтии быһыытынан ииттэ ылыахтаах ыалыгар уолун, төһө да аһыннар-харыһыйдар, оҕотун инники дьылҕатын санаан, ийэ сүрэҕэ төһө да түөһүн иһигэр кымыстаатар эһээхэйин тута биэрбитэ. Ыал аҕата, аҕыс кылаастаах оскуола саха тылыгар уонна литературатыгар учуутала Арамаан Дьарааһынабыс сыарҕалаах аттаах кэлэн, Борускуо суос-соҕотох туруорсар көрдөһүү аҥаардаах усулуобуйатын тутуһан – төрөөбүтүнэн уон хонуктаах, суорҕаҥҥа сууламмыт кыһыл оҕону түннүгүнэн күрэтэн ылан, сыарҕалаах атыгар кэннинэн хааман тиийэн «лах» гынан олоро биэрээт, дьиэтин диэки ахсым атын атара сэлиинэн түһэрэн кэбиспитэ.

Арай Борускуо эрэйдээх, кыстаан олорор Чоҥоротун ферматын уопсайыттан тахсан, сыарҕалаах аттаах киһи күлүгэ барыгылдьыйан алаастан тахсар аартыкка киирэн сүтүөр диэри сымыһаҕын быһа ытыран, саҥата суох икки санна дьигиҥнии турбута…

Уолу тыа оскуолатын сааһыран эрэр, оҕото суох учуутал ыал – Аана уонна Арамаан Уйбаныаптар ылан ииттибиттэрэ. Онон оҕо таптал аатынан Арамааскы, оттон ииппит дьонунан, сурукка киирбитинэн: Уйбаныап Арамаан Арамаанабыс диэн сүрэхтэнэн дьоһуннаах киһи буола улааппыта. Борускуо тус бэйэтигэр эппит андаҕарын толорон оҕотун ииппит дьонугар хаһан даҕаны баайсыбатаҕа, оҕотугар хаһан да чугаһаабатаҕа, биирдэ айах атан кэпсэппэтэҕэ эрээри – өйө-санаата бу биэс оҕотун кэнниттэн, Кыраһа Уйбаантан күҥҥэ көрбүт күүтүүлээх, эстибит эрэлин иккиһин тилиннэрбит уолчааныгар этэ. Оҕотугар хара төрүөҕүттэн, бэйэтэ да билбэтинэн, Чыбычык диэн ааты иҥэрбитэ. Бука, Татыйык диэн чыычаах аатыгар майгыннатан ити Чыбычык диэхтээбитэ буолуо баара дуо? Дьэ ону билигин кимим кэлэн билиэ баарай.

Арамааскы этэҥҥэ улаатан, оскуола кэнниттэн техникумҥа үөрэнэ сылдьан, быыһыгар армияҕа сулууспалаабыта. Үөрэҕин салҕаан механик идэлэнэн, Амма кыыһа учуутал кэргэннэнэн, дойдутугар ананан үлэлии кэлбитэ. Ииппит дьонун таһыгар уһаайба ылан дьиэуот туттубуттара, үчүгэйкээн бэйэлээх үс кыыс, үс уол оҕоломмуттара. Ол тухары Борускуо уолун аанын боруогун атыллаабатаҕа, кийиитиниин атах тэпсэн олорон чэй испэтэҕэ, сиэннэригэр эбэ буолан ымманыйбатаҕа.

Борускуо кэлин быытыкаа холкуостаах биэнсийэтигэр тахсан баран, төрөөбүт-үөскээбит дэриэбинэтин биир уһугар бэйэтин төрүт уһаайбатыгар, Киргиэлэйиниин бастаан ыал буолаат, туттубут эргэ дьиэлэригэр суос-соҕотоҕун олорбута. Дэҥнэтэн учууталлыы дуу, биэлсэрдии дуу кэлбит кыргыттары ырааҕынан уруута, таайа, олохтоох Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, сэрии бэтэрээнэ Баһылай Уйбаанабыс көрдөһөн онуоха-маныаха диэри олордоро да: кыргыттара сыл аҥаара буолбакка, олохтоох уолаттарга кэргэн сүктэн көһөн иһэллэрэ. Ити курдук Борускуо эрэйдээх олоҕун тиһэх күнүгэр диэри, өлбүт кэргэнин, оҕолорун аһыытын хонноҕор анныгар кистэнэн, баҕаран туран көссүүттэн оҕоломмут эрээри, ииппэтэх уолун олоҕунан, айах атан кэпсэппэтэх кийиитинэн, минньигэс сыттарын сыллаабатах сиэннэринэн дьоллонон, хата, кимнээҕэр ордук олороохтобута.

Өлбүтүн кэннэ биирдэ Борускуо баар-суох соҕотох уола Арамааскы уонна уолун ииппит дьоно Уйбаныаптар, кийиитэ, сиэннэрэ ийэлэрин, эбэлэрин дьиэтин боруогун атыллаабыттара туһугар биир таайыллыбатах таабырын этэ. Ол иннинэ Арамааскы ким оҕото буоларын билэр дьон, ол иһигэр сорох-сорохтор Борускуону оҕотун ыалга ииттэрэ биэрэн баран чугаһаабата, кийиитигэр уонна сиэннэригэр сыстыбата диэн сүөргүлүү саныыллара, оттон Уйбаныаптар, үрдүк үөрэхтээх учууталлар эрээри Борускуону уолуттан көҥөнөн чугаһаппатылар, уолларыгар төрөппүт ийэтин билсиһиннэрбэтилэр диэн сири-буору аннынан сиилиир-хоһулуур быһыылаах кэпсэтэр этилэр. Дьэ оннук, бу оҕото суох ыал уонна Борускуо олоҕун кэтэх өттүн ис таайбараҥа бэйэтэ эмиэ дьиктилээҕэ.

Борускуону кытары бырастыылаһа кэлбит дьон, Ааналаах Арамаан, баччааҥҥа диэри кимиэхэ да быктарбакка сылдьыбыт кистэлэҥнэрин, бокуонньугу тиһэх суолугар атаарар эрэ күн билбиттэрэ. Арамаан Арамаанабыс бырастыылаһар этиитигэр таайыллыбытах таабырын ис дьиҥин арыйан кэпсээбитин, дьэ бу бүгүн кэлэн, субу истэн-билэн олус диэн соһуйбуттара, сөхпүттэрэ. Бэл диэтэр, эр дьон харахтарын уута ыгыллан тахсарын кыамматахтара.

Тиэргэҥҥэ, күүлэ иннигэр икки олох маска хоруобу ууран, кэлбит дьон-сэргэ тула төгүрүччү турбуттарын кэннэ Арамаан бокуонньук баһыгар тиийэн, аттыгар кэргэнин Аананы, уолларын Арамааскыны, кийииттэрин Антонинаны, хороччу улаатан эрэр сиэннэрин ыҥыран аттыгар туруортаан баран, долгуйан кэһиэҕирэн хаалбыт куолаһынан мустубут дьоҥҥо, Арамааскыга, кини кэргэнигэр, оҕолоругар туһаайан бу курдук диэн эппитэ:

– Борускуо, оҕо эрдэҕинээҕи таптал аатынан Боскуойалыын, биһиги иккиэн, колхуос ыанньыксыттарын оҕолоро буоламмыт, киһини билиэхпититтэн кыстык ферматыгар, сайылыкка, салҕыы интернакка бииргэ оонньоон улааппыт, үөскээбит, били этэргэ дылы, кырдьык бииргэ эрэ төрөөбөтөх дьоммут. Кини да, мин да сүрдээҕин тапсар, өйдөһөр этибит.

Онтон кини дьоно эрдэ өлөн, тулаайах уонна кыаммат буолан салҕыы үөрэммэтэҕэ. Дьиҥинэн, биһиги кылааска кини үөрэхпитигэр саамай бастыҥмыт этэ. Холкуоска үлэлии сылдьан сааһа ситэн эрдэ кэргэннэммитэ, биэстэ оҕоломмута эрээри, хомойуох иһин, биир да оҕото атаҕар турбатаҕа, кэргэнэ эмиэ өлбүтэ. Онтон ити ыаллыы нэһилиэк киһитэ Кыраһа Уйбаантан оҕолонон баран, эрдэ кэпсэтии быһыытынан, төрөөбүтэ уон хонуктаах оҕону түннүгүнэн күрэтэн биһиэхэ иитийиэххэ биэрбитэ. Онон Арамааскы – эн дьиҥнээх төрөппүт, эт-хаан ийэҥ, кийииппит Антонина – хотунуҥ, сиэннэрбит – эбэҕит Борускуо барахсан, дьэ бу сытар…

Оҕолорун, кэргэнин харайан баран, бу эһиги ууһуохтэнийиэх быаҕытыгар Боскуойа муҥнаах санаатын түһэрбэтэҕэ. Биирдэ миигин соҕотохтуу көрсөн баран, биһиги оҕоломмоппутун иһин бэйэтин бүччүм санаатын быктарбыта. Ол кэннэ кини Аана биһиккини Чоҥороҕо Өктөөп бырааһынньыгар ыалдьыттата ыҥырбыта уонна Кыраһа Уйбаантан ыарахан сылдьарын, ол оҕотун төрөөтө да биһиэхэ иитийиэххэ биэрэр санаалааҕын эппитэ.

Туоһум, кэргэним Аана бу турар. Онно тиийбиппитигэр Боскуойа остуолга олорон: «Аана, эн дьахтар быһыытынан миигин өйдүөҥ дии саныыбын. Арамаан биһикки эдэр эрдэхпитинэ бэйэ-бэйэбитин сөбүлэһэр этибит ээ. Биһиги тапталбыт сырдык уонна ыраас этэ. Кистээбэккэ эттэххэ, мин Арамааны билигин да сүрдээх истиҥник саныыбын. Ону эн баалаама, бырастыы гын. Оттон бу миэхэ оҕо турбатын, оҕо өлүүлээхпин, биэс оҕобуттан илии соттубуппун, эр аһыылаахпын эһиги билэҕит… Тыыннаахпар оспот, аһаҕас сүрэх баастаах киһи, бу оҕобун кыайан иитэр кыаҕым суох, сүтэрдэхпинэ тулуйбаппын билэбин!.. Оҕобун эһиэхэ эрэ итэҕэйэбин, ол иһин төрөөтүм да эһиэхэ биэрэбин… Оҕобун оҕо, киһи гыныҥ. Уол оҕо төрөөтөҕүнэ Арамаан бэйэҥ ааккын, кыыс оҕо буоллаҕына Аана ааккын биэрээриҥ… Оттон мин тыыннааҕым тухары хаһан да бу мин оҕом диэн баайсыам, тыл быһаҕаһа быктарыам, кимиэхэ да кэпсиэм суоҕа. Эһиги да кэлин оҕоҕутун оннук иитээриҥ. Оҕо абааһытын муннаран, абааһыттан күрэтэр былыргы сиэри-туому тутуһуохпут диэн арай көрдөһүүлээхпин. Мин оҕобун абааһы булбатын туһугар үйэм тухары кыһаллыам», – диэхтээбитэ уонна ол эппит кэриэс андаҕарын толорбута.

Ол да курдук Боскуойа, бары билэргит курдук, оҕотугар Арамааскыга, сиэннэригэр хаһан да чугаһаабатаҕа. Дьиҥинэн оҕотун, кийиитин, сиэннэрин төһөлөөх кууһуон, ууруон-сыллыан, таптыан баҕарбыта буолуой?! Арамааскы, бу сытар төрөппүт ийэҥ Борускуо, эн тускар хайдахтаах курдук кытаанах санааны ылынан, олоҕун устата ыарахан сүгэһэр оҥостон, тыыннааҕын тухары дьарамай санныгар ыар баттыктаах сылдьыбытын билигин сэрэйэн эрдэҕиҥ. Онон эн ийэҕин, тоҕо уонна туох санааттан эйигин иитийиэххэ биэрбитин бүгүн кэлэн билэҥҥин, дьиҥ чахчытын өйдөөҥҥүн ийэҕин бырастыы гыныах тустааххын.

Чэ, Боскуойа, эн эппит көрдөһүүгүн Аана биһикки толордубут. Уолгун Арамааскыны киһи-хара гынныбыт, дьоһуннаах кийииттэнниҥ, сиэннэрдэнниҥ… Уолуҥ, кийиитиҥ, сиэннэриҥ эйигин тиһэх суолгар бу атаара кэллилэр… Оҕо сааһым доҕоро, Боскуойа, бырастыы, быдан дьылларга быраһаай!

Ити курдук эмиэ биир сэмэй, олох очурун-чочурун, ыар охсуутун эрдээхтик тулуйбут, олоҕун салҕыыр, удьуорун тэнитэр эрэллээх бигэ суолун сөпкө быһаарыммыт саха мындыр дьахтара Борускуо барахсан, тус бэйэтин олоҕун уонна дьолун-соргутун оҕотун инники кэскилин туһугар сиэртибэлээбит, дьон сиитин-сэмэтин барытын тулуйбут Боскуойа эрэйдээх икки илиитин быар куустан кыһыл таҥас сабыылаах хоруоп иһигэр иһийэн сытара. Кини туораттан да буоллар: Ийэ, Хотун, Эбэ буолар толору дьолу сирдээҕи олоҕор билбит, аны кимиэхэ да ону кистиирэ суоҕуттан быыһаммыт киһи сиэринэн уһун уутугар утуйан уоскуйбут, чахчы да сынньаммыт көрүҥнээҕэ.

## Биир хардыы…

> Киһи санаата аттаах-оҕустаах буолбатах.

Сааскы халлаан сарсыарда суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ, түөрт квартиралаах эргэ уопсай дьиэттэн биир нүксүччү туттубут уһун синньигэс иҥиир сула киһи уҥа илиитин тэлэгириэйкэтин иһигэр укпутунан тахсан кэллэ. Бу киһи уота өспүт хараҕар санаата улаханнык түспүтэ, сырдаан эрэр саҕах диэки сайыспыттыы хайыспытыгар, борук-сорукка чуолкайдык көстөн ааста. Күүлэтин айаҕар соҥуоран турда уонна бүтэһиктээх быһаарыныы ылыммыт киһи сиэринэн хас хардыытын ыараханнык үктэнэн хаһан эрэ бэйэтэ бэркэ кыһананмүһэнэн туппут, аан хоһугар сыгынньахтанар миэстэлээх уонна суунар хостоох дьоһуннаах дууһугар сулбу соҕустук тиийдэ. Арай душ таһыгар бааллан турар тайахсыт ыта Бэчээт тойоно туох санаалаах кэлбитин билбэккэ иччитигэр эйэргээн ыйылыы-ыйылыы бэркэ үөрдэ-көттө. Аанын тутааҕын тутан балай эмэ саараҥнаабыттыы тура түстэ уонна аанын сэниэлээхтик арыйаат, сүр сылбырҕатык иһирдьэ дьылыс гынна…

Ыстапаан душ иһигэр киирэн аанын хатанан баран, аттыгар баар ыскамыайкаҕа «лах» гына олоро биэрдэ. Ыйы быһа иһин түгэҕин туһунан аалар амырыын ыарыытын тулуйа сатаан сымыһаҕын хам ытырда. Ыарыыта арыый да мүлүрүйбүтүн кэннэ, дириҥник өрө уһуутаан тыын ылла. Мырдыччы туттубут сирэйэ сыыйа сымнаата. Ити аата ыарыытын тииһигэ киирэн хам ылан ыксатан баран, онуоха-маныаха диэри ыыппыт дьүһүнэ. Сыл буолла ити дьикти ыарыы булбута. Былырыын баччаҕа доҕотторун кытары тыаҕа мастаан киирбитин кэннэ ити курдук эмискэ ыалдьыбыта.

Ити иннинэ өссө күһүн кыттыгас дьонунаан лесхозтан балай да тэйиччи бэс чагдаҕа кэҥэс дэлээнэ быстарбыттара. Онно кини сааһыары лесовозтаах киһи буолан бэрэбинэ таспыта. Кыттыгастара эмиэ бэйэтин курдук турбут-олорбут, сүрэхтээх-бэлэстээх, кууннаах «МТЗ» трактордаах уонна үрдүттэн хоно сытар буолан, үс киһиэхэ үстүү сүүс үчүгэй көнө бэһи начаас охторон, хорудуоктаан таһан бүтэрбиттэрэ. Биир кыттыгаһа бэйэтин эт саастыыта, турбут-олорбут, тиэтэйбит-саарайбыт, илиилэрин өттүгэр сууралыы сылдьар, ааттыын Тиэтэл Генашка. Дабыыттара лаппа аҕа саастаах, сэбиэскэй кэм саҕана үйэтигэр сельпоҕа масчытынан үлэлээн олоҕун дэлээнэҕэ атаарбыт киһи. Онон норуокка биллэр аата Саһаан Дабыыд диэн. Сүрэхтэммит аатын билэр да киһи суоҕа буолуо, тоҕо диэтэххэ, киһи барыта кинини Саһаанынан, дьиэ кэргэнин Саһааннарынан эрэ билэллэр. Ойоҕо кытта Саһаан Аана, биэс уолаттара эмиэ бары: Саһаан Сааска, Саһаан Бааска, Саһаан Тараас, Саһаан Хаппытыан, Саһаан Сааба диэннэр. Саһаан Дабыыд, Тиэтэл Генашка уонна Ырыган Ыстапаан күһүн-саас кыра да улахан да булка, сайынын күөлгэ, өрүскэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. Оттон Ыстапааҥҥа, нэһилиэккэ хас да Ыстапаан баарын иһин буккуйумаары арааран, уһун синньигэс иҥиир сула киһиэхэ Ырыган диэн аат иҥэрбиттэрэ. Баҕар итэҕэйиҥ-итэҕэйимэҥ, дьиктитэ диэн, бу дьон үһүөн дьэ арыгыны икки табаҕы адьас сэҥээрбэттэр. Сиргэ бардахтарына сиэри-туому эрэ тутуһаары – Байанайдарын айах тутаары – биир иһити, дэҥҥэ хаа табаҕы, ону да умна сыһа-сыһа илдьэ барааччылар.

Ити курдук Ыстапаан мастаан киирээт, сааскы куска бараары кустуур сэбин-сэбиргэлин бэлэмнэнэ сылдьан ити курдук соһуччу баҕайы ыалдьан хаалбыта. Дьиҥинэн, куораттан өссө кыһын дьон сүбэтинэн атаһа Хабырыысканан чэпчэки сыаналаах биэс сүүс устуука уон иккилээх «Pozis», «Феттер», «Тандем» ботуруоннары ылларбыта. Ити иннинэ оҕо эрдэҕиттэн илдьэ сылдьар, өссө аҕатыттан хаалбыт биэстэ ытар, эргэ эрээри эрэллээх уон иккилээх «МЦ 21–12» саалаах этэ, онтон былырыын харчы мунньунан уруккуттан ымсыырар ыт баҕалаах итальянскай «BENELLI SUPER VINCI» саатын атыыласпыта. Сиргэ үүтээннээх, булка сылдьар аттаах, ааттаах тайахсыт ыттаах, тыы да илим да баар киһитэ дьиҥинэн. Аҕыйах сыллааҕыта бэрт өр көрдөөн кэтэҕэр байыаннай муостаах, син сэнэх УАЗ булуммута. Уу кутар «ЗИЛ-131» массыыналаах буолан кыһынын тэрилтэлэргэ, сайынын ыалга уу кутан хайа да ыарахан кэмҥэ харчынан тутайбатах ыал. Тус да олоҕо барыта этэҥҥэ табыллан, санаа хоту баран испитэ. Таптыыр кэргэннээх, туран эрэр уоллаах кыыс оҕолордоох. Дьиэ-уот, хаһаайыстыба баар аҕай. Ыстапаан аҕата Суоппар Арамаан сүрдээх үлэһитэ. Техникаҕа, тутууга, булка сыһыана ордук бу орто уола Ыстапааҥҥа бэриллибит. Онон оҕо эрдэҕиттэн техникаҕа сыһыаннааҕа таайан, кини эмиэ оскуоланы бүтэрээтин, суоппар идэтин талбыта. Элбэх иитимньилээх буолан төрөппүттэрэ сөбүгэр сүөһүлээх-астаах этилэр. Ыстапаан оҕо эрдэҕиттэн хотоҥҥо, ынахха, окко-маска, быһата хара үлэҕэ сыстаҕас. Ол иһин кыралыын-улаханныын уонча төбөлөөхтөр, куурусса туталлар, итиэннэ сибиинньэ ииттэр идэлээхтэр. Ийэтэ, Чордо кыыһа Өрүүнэ эмээхсин билигин баар, кыра кыыһыгар Лаанаҕа дьиэһиттиир, сиэн көрөр.

Ыстапаан ыарыытын, дьиҥинэн, кэргэнигэр эппэккэ кистээн сылдьыбыта. Ол эрээри Ылдьааната барахсан киһитэ уруккутун курдук үөрэ-көтө кимиритэ аһаабат, аска талымастанар, хайдах эрэ сэниэтэ суох курдугуттан, саҥата-иҥэтэ сүппүтүттэн Ыстапаана ыалдьыбытын сэрэйбитэ. Онон ойоҕо күһэйэн, бастаан улууска, салгыы ыарыыта ааспата бэрдиттэн иккиэн куоракка тиийэн көрдөрбүттэригэр суон очоҕоһор куһаҕан искэн үөскээбит диэбиттэрэ. Онкодиспансерга көрбүт-истибит бырааһа Александр Иванович Федоров диэн хотуттан сылдьар киһи ыҥыран ылан, ыарыытын диагноһын ырааҕынан таайтаран эппитигэр, төһө да бэйэтэ уорбалыы санаатар, быраас тылын олус ыараханнык ылыммыта. Бэл диэтэр, бастаан истээт мэктиэтигэр кулгааҕа чуҥкунаабыта. Ол дөйүөрэн олорон кулгааҕын уһугунан иһиттэҕинэ, бырааһа эпэрээссийэ, химия эҥин диир быһыылааҕа. Киниэхэ соһуччу этэ, ыраас халлааҥҥа этиҥ этэринии, өлөр ыарыы буулаабытын бу ордук эмчиттэн истэр. Долгуйан хаалан, салгыы быраас саҥатын-иҥэтин өйдөөн-дьүүллээн истибэтэҕэ даҕаны. Арай быраастан кубарыйан хаалбыт киһи тахсыбытыгар, кэргэнэ Ылдьаана анализ түмүгэ куһаҕанын тута сэрэйбитэ. Саҥата суох бырааска киирэн тугун-хайдаҕын барытын чопчуласпыта, сиһилии билбитэ, инникитин хайдах эмтэнэри ыйыталаспыта. Оттон оччолоох куһаҕан сураҕы истибит Ыстапаан эрэйдээх ол күнү быһа, оройго бэрдэрбит курдук, түҥ-таҥ сылдьыбыта. Хайдах быраастан тахсыбытын, хайдах таҥныбытын, хайдах орто балтын аахха тиийбитин итирик киһиэхэ дылы үдүк-бадык өйдүүр. Ыар санаа баттыга, куһаҕан сонун сүгэһэрэ тустаахха дьэ оннук ыарахан буоллаҕа.

Ыалдьан хаалан Ыстапаан сайыны быһа көрдөрүнэн, устунан балыыһаҕа киирэн химияланан эҥин кыһыны быһа куораттан арахпата. Хата, балта Балбааралаах түөрт хостоох дьиэлээх, эрдэ ыал буолбут буолан оҕолоро туспа барбыттарынан эринээн иккиэлэр эрэ. Онон балтыгар балыыһаттан киирэ-тахса, тыаттан кэлэ-бара сылдьан түһэр дьиэлээх буолан чахчы абыранна. Химиялара диэн үөрэммэтэх, урут эмтэммэтэх, систиэмэ ылбатах киһиэхэ дьаабы да буолар эбит. Били аҕатыттан бэрсибит будьурҕай хойуу баттаҕа модьууннаабыт ньирэй түүтүнүү таһы-бааччы килэччи түһэн хаалбыта. Үйэтигэр тараҕай сылдьыбатах киһи аны ол онтуттан кыбыстара. Хата, бу кэлин баттаҕа убаҕас да буоллар арыый онон-манан, одоҥ-додоҥ үүнэн, санаата син көннө. Уонна оттон тыыннаах хаалар баҕа баһаам буолан, туох эми аныыллар да барытын иһэн, куоракка суох эмтэрин соҕурууттан булларан кыаҕа баарынан эмтэнэ сатыыр мөккүөннээх.

Ол гынан баран, бу кэнники ыйга туох да төрүөтэ суох санаата-оноото түһэрэ олус элбээтэ. Баҕар ити кэлиҥҥи кэмҥэ ыарыыта ыбылы ылан иһэриттэн, бэргиириттэн тутулуктааҕа буолуо… Киһи эрэйдээх санаата аттаах-оҕустаах буолбатах, санаа түһэрэ-тахсара ханна барыа баарай.

Сайын хаһаайыстыбаларын күтүөтэ Ньукулааскы көрөн, ынахтарын балта Лаана ыан, эбэлэрэ Өрүүнэ сиэннэрин көрөн-истэн, дьиэһиттээн абыраабыттара. Доҕотторо Дьооҕурун оттообуттара уонна өссө үргүлдьү кыбыытыгар тиэйэн киллэрэн кэбиспиттэрэ. Инньэ гынан, быйыл абыранна, «ойуурдаах куобах охтубатын, дьонноох киһи тутайбатын» дьиҥ-чахчы этинэн-хаанынан биллэ.

Биир дьиктитэ диэн, киһи бэйэтэ чэгиэн, этэҥҥэ сылдьар буоллаҕына атын киһи ыалдьарыгар, мөлтүүрүгэр-ахсыырыгар кыһаллыбат, хайдаҕар-туоҕар адьас наадыйбат буолар эбит. Ыстапаан да ыарыһахтыыр, ыалдьар-сүтэр атаһа-доҕоро, билэр-билбэт киһитэ элбэх эрээри, эмиэ аанньа ахсарбатыттан, дьолоҕойугар оҕустаран да көрбөтүттэн билигин бэйэтэ бу буолан олорон сонньуйар эрэ. Дьэ өйдөөбүт, дьэ билбит курдук. Көр эрэ, ити кини улаханнык ыалдьыбытын доҕотторо-атастара, аймахтара истэн-билэн баран, ыарахан сыаналаах эмтэри соҕурууттан ылларалларыгар үбүнэн-харчынан хайдахтаах көмөлөстүлэр, сүбэлэринэн-амаларынан хайдах курдук өйөөтүлэр?! Киһи киһиэхэ истиҥ сыһыана, иһирэх тыла, болҕомтото тугунан да кэмнэммэт күндүттэн күндүтүн Ыстапаан оттон дьэ ити биллэҕэ дии…

Эмискэ ойон тураат, Ыстапаан олоппоско ыттан бэйэтигэр сөп гынаары олус үрдүк гыммыт дууһун биэстээх хаптаһын баалкытыгар быатын кылгатан, ыыйылыннары баайан баран, ыга тардыалаан чиҥэтэн биэрдэ, итиэннэ, былыргы киинэлэргэ көрбүтүн үтүктэн оҥорбут маамыктатын кэҥэтэн моонньугар кэттэ. Ити быатын синньигэс күөкэгэр моонньугар иилинэн, кыарата тардан баран, икки илиитинэн быатын уобуруччутун хам тутан турда…

Олоппоһун түөрэ тэбиэн иннинэ олорон кэлбит олоҕо хараҕар, киинэ лиэнтэтин түргэтэппит курдук, биир күдьүс элэҥнэтэн кыл түгэнэ көстөн ааста. Оттон дьиэҕэ утуйа сыттахтарына, бырастыылаһан сэрэнэн сыллаан ылбыт үүт-үкчү бэйэтин курдук уолун Ньургунун, баар-суох атаахтатар кыыһын Ритатын, кэргэнин Ылдьаанатын санаан, уйадыйан хараҕа ууланна, сүрэҕэ ньүөлүйэн түөһүн иһин ыарыылаахтык ытырбахтаата.

Суох, кэбис!.. Бу курдук бэйэбин дьаһанан оҕолорбун тулаайах, кэргэммин огдообо хаалларарым… ийэм эмээхсини хомоторум, доҕотторбун, урууларбын-аймахтарбын кэлэтэрим сатаммат!.. Күүстээх санаа ылыныахха… Ыарыыны кытары охсуһуохха, ыалдьары тулуйуохха. Олох олорорго дьулуһуохха. Саатар оҕолорбун атахтарыгар туруоруохпун наада бу олох ыараабыт, олус уустук кэмигэр. Истэр былаһын тухары бу ыарыыттан эмтэммит суох курдук эрээри, дэҥнэтэн өрүттүбүт, устунан үтүөрбүт да дьон баарын истэбин ээ. Ити биир билэр кырдьаҕаһа Ахталба Дьарааһын очоҕоһун буулаабыт искэнин ылларбыта букатын ыраатта. Быһыыта биэстэ оҥоһуллубута бадаҕа. Бүтэһик эпэрээссийэтин кэннэ уола Баппат Бааска аҕам олох мөлтөх сытар, эрэл суох диэбитэ да, оҕонньордоро барахсан, былыргы хатарыыта таайан, хата, туран кэлбитэ, доҕоор. Ити арааһа, умнубатах буоллахпына, уонтан тахса сыллааҕыта этэ. Дьэ ити. Өссө мин туспунан истэн-билэн тоҕус уончалаах ытык кырдьаҕас тайахха тэптэрэн иллэрээ күннээҕитэ кэлэн сэргэхситэн, санаабын көтөҕөөрү кэлэ сылдьыбыта ээ. Барахсаным баара. Оҕонньорго тэҥнээтэххэ, о дьэ, мин отой мөлтөх киһибин. Дьарааһын таайтаран этэринэн, биһиги ыарыыбыт биир, онон мин эдэр киһи оҥоттордохпуна, харахтан сыыһы ылбыт курдук үтүөрүөхпүн сөп үһү. Кинини эмиэ эрдэ химиялаан, искэнин хаптатан уонна саастаах киһини үчүгэйдик эмтээн, ыарахан эпэрээссийэҕэ бэлэмнээн баран биирдэ оҥорбуттар. «Ыстапаан эдэргин, онон алыс санааҕын түһэримэ, доҕор. Эмчиттэр чуолаан эн ыарыыгын кыайалларын билэн эрдэхтэрэ, ол иһин эйигин дьаныһан туран эмтииллэр. Аһара харыс хаалыма, олус сүөм түһүмэ. Мэдэссиинэ сыл аайы балысханнык сайда турар, оннооҕор буолуох ыарахан ыарыыны кыайаллар, чэ, кытаатан үчүгэйи эрэ ыралан, эмтэннэххинэ үтүөрүөҥ, кэллэххинэ өссө да дуобаттыахпыт, баарыстыахпыт», – диэн барбыта.

Уонна оттон ити билигин бэйэтигэр тиийиммит, ол иһигэр быаламмыт дьону аны ииҥҥэ түһэриэхтэрин иннинэ мөҕө-мөҕө таһыйаллар уонна хоруоптарын иһигэр эргитэн умсары угаллар. Буорун үрдүгэр өссө үөр буолбатын диэн тэтиҥ тоһоҕотун батары анньаллар. Икки сыллааҕыта Кэлэҕэй Сүөдэрдээх уоллара сүрдээх бэһиэлэй, дэлэй кэпсээннээҕин иһин, Баһаам Бааска диэн ааттаммыт дьоһуннаах ыччат быстах санааттан оннук буолбутун, былыр бэйэтигэр тиийиммит өлүөхсүтү харайыы сиэрин-туомун тутуһан кылабыыһаттан тэйиччи харайбыттара уонна дьиэлэригэр бокуонньук бүтэһик аһылыгын бамыынканы тэрийбэтэхтэрэ даҕаны. Эдэр киһи бэйэтигэр тиийиммитин аһыммыт да, сиилээбит да баара. Дьиҥинэн Бааска таптыыр кыыһа атын киһиэхэ кэргэн тахсыбытыттан санаата оонньоон быстах санааттан былдьаммыта. Быстах санаа төһөлөөх киһини кылгас үйэлээбитэ буолуой бу?!.

…Бу быаланаары туран киһи эрэйдээх төбөтүн иһигэр дьэ арааһы барытын эргитэн саныыр ээ. Ким тугу диэҕэр, дьон туох диэн саныахтарыгар, хайдах харайыахтарыгар тиийэ.

Ыстапаан ити курдук дууһата аймана ытыллан, өйөсанаата күлүгүрэ саппаҕыран, хараҕа хараҥаран олоппоһун түөрэ тэбиэхчэ буолан иһэн, эмискэ үлүгэр арааһы барытын кыл түгэнэ ыгыллыбыт баһын иһигэр эргитэн ылаат, моонньугар иилиммит быатыттан төлөрүтүннэ. Ол кэнниттэн баалкыттан быатын сүөрэн ылан кыбыстыбыт, сааппыт курдук ылан хоонньугар кистии угунна. Олоппоһун оннугар ууран баран оргууй таһырдьа таҕыста уонна ытын тиийэн кууһан олорон, имэрийэ-имэрийэ: «Бэчээт, акаары иччигин бырастыы гын. Быстах санааттан алдьархайы оҥосто сыстым. Кэбис. Оҕолорум, кэргэним, дьонум-сэргэм, доҕотторум уонна эйигин кытары бултуу барарым туһугар олох иһин охсуһуом», – диэн кинини көмүскэһэн эһэҕэ да киирэрин кэрэйбэт эрэллээх ыт доҕоро Бэчээт тыатааҕы быһа хадьырыйбыт мултугур кулгааҕар андаҕайар кэриэтэ сибигинэйдэ…

Кырдьык, ити саас Ыстапааны Дьокуускайга ыҥыран ылан анализтарын туттарбытын кэннэ, туох баар бары ирдэнэр докумуонун бэлэмнээт, Москва куоракка утаарбыттара. Онно федеральнай суолталаах анал Онкологическай кииҥҥэ тиийэн, уһаабакка эрэ суһаллык оҥоһуллубута. Кини дьолугар Дьокуускайга эмтээбит бырааһа Александр Иванович барахсан чопчу диагноз туруоран ыарыытын быһааран, кэмигэр химиялатан уонна сөпкө эмтээн ыарыытын тарҕаппатах. Инньэ гынан, эпэрээссийэлээбит кырдьаҕас бырааһа, профессор, күн сирин иккистээн көрдөрбүт күндү киһитэ Николай Петрович Мозговой наркозтан тахсан өйдөммүтүн кэннэ киирэн аҕабыыт курдук сөҥ куолаһынан чуордук: «Степан, как говорится, ты мужик в рубашке родился. Повезло тебе дорогой, что там в Якутске вовремя и профессионально тебя лечили. Опухоль, к вашему счастью, только благодаря из-за правильного и своевременного лечения не распространилась. Так что Вы будете еще долго жить, внуков и правнуков нянчите», – диэн эппитэ кулгааҕар сааскы айылҕа уһуктар кэрэ тыаһа-ууһа буолан иһиллибитэ.

Билигин Ыстапаан дьоллоох-соргулаах. Бүгүн бу ыһыах иннинээҕи нэдиэлэ биир үтүөкэн, чаҕылхай күннээх сарсыардатыгар күүлэтин таһыгар табахтыы олорон, акаарытык быһыыланан быстах санааҕа былдьата сыспытын саныы-саныы сонньуйар, бэйэтэ-бэйэтиттэн кэлэйэр. Быстах санаа диэн адьас дьаабы эбит. Арай ол быатын кэтэн кэбилэнэн, аан ийэ дойдутуттан арахсаары туран алҕаска Ахталба Дьарааһын барахсан ыарыыттан эмтэнэн үтүөрэр эрэл кыыма баарын сахпытын, оҕолорун, кэргэнин, ийэтин, доҕотторун-атастарын санаабатах буоллун. Олоппоһун кыл түгэнигэр түөрэ тэппит буоллун… Оччоҕо ытык кырдьаҕас Дьарааһынтан куһаҕаннык быһыыламмытын иһин бар дьонун ортотугар мөҕүллэн, сааттаахтык таһыллан баран, хоруобун иһигэр сирэйинэн умса ууруллан кылабыыһаттан ойуччу, ойуур быыһыгар Баһаам Бааска таһыгар сир анныгар түүнүгүрэн, таһы-бааччы умнуллан сытаахтыа этэ.

Быстах санааттан, хата, бу саас тэлгэһэтин иһигэр бэйэтигэр тиийиммэтэҕиттэн, чугас дьонун хомоппотоҕуттан, өлөр өлүүгэ алҕаһатан сыыһа үктээн чуут-чаат олоҕун түмүктүүр бүтэһик биир хардыы оҥорботоҕуттан, этэҥҥэ эппэрээсийэлэнэн тыыннаах хаалбытыттын үөрэн – саҥата суох саҕахха кытара кыыһан тахсыбыт саҥа күнү айхаллыы көрсө, олбуор иһигэр түүнүн босхо ыытыллан харабыллыыр сорудаҕын толорон көҥүл көччүйэр, тиэргэни биир гына тиҥсирийэ сылдьар булчут ытын Бэчээти кытары истиҥник эйэргэһэ, оҕолуу күлэ-үөрэ сэгэйэн, ис иһиттэн сырдаан мичээрдии олордо.

## Таҥара кырыыҺа эрэ, туох эрэ…

> Иннин тымтыктанан көрбүт суох.

Тулаайах, аҥаардас, араас дьылҕалаах, бодолоох, уруута-аймаҕа суох суос-соҕотох хаалбыт дьону мунньар Дьокуускайдааҕы кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэригэр бүгүн биэнсийэҕэ бу саҥардыы тахсыбыт эрээри, ыарахан олох содулуттан иһэн-аһаан сирэйэ-хараҕа иэдэйбит, уос-тиис бараммыт, ыар аһыыга баттатан адьас кырдьаҕас эмээхсин курдук көрүҥнэммит дьахтары тыаттан аҕалан олохтоотулар. Эрэйдээх, эмиэ бэйэтин курдук дьылҕалаах, кырдьар сааһыгар дойдутугар көрөр-истэр киһитэ суох хаалан бу дойдуну булбута уонча сыл буолбут, бу аҕыйах хонуктааҕыта биир хоско олорбут үөлээннээҕэ, истиҥ дьүөгэтэ буолбут Маарыйата өлөн – бу сирдээҕи олоҕор иккистээн соҕотохсуйбут Балбаара эмээхсиҥҥэ дьукаах буолла.

Муоча киирбит күнүгэр сэбиэдиссэйи кытары сирэй көрсөн олорон кэпсэтэн, интэринээт-дьиэ олохтоммут бэрээдэгин билсэн, докумуоннарын туттаран баран, саҥата-иҥэтэ суох икки киһиэхэ аналлаах 255-с хоско киирэн олорбута ырааппыт эмээхсини кытары дорооболоһоот, аҕыйах таҥас дуомнаах суумкатын орон атаҕар уурда. Ол кэннэ эмээхсини кытары айах атан кэпсэппэккэ эрэ, сиэстэрэ-хаһаайка киллэрэн ыйбыт оронугар улаҕа диэки хайыһан: «Чээ, бэйи, бүгүн миэхэ бу да сөп буолуо», – диэбиттии куттаабыт кыра оҕо курдук кумуччу туттан баран сытынан кэбистэ.

Балбаара саҥа дьукааҕын ити дьикти быһыытыттан, киниэхэ тоҥ сыһыаныттан өһүргэнэ санаабата. Бэйэтэ этинэн-хаанынан билбит суола. Төрөөбүт-үөскээбит, киһи-хара буолбут, ыал-күүс буолан олорбут, кыанар эрдэххинэ үлэлээбит-хамсаабыт, олоҕуҥ ааспыт дойдутуттан, аймах-билэ дьоҥҥуттан, доҕотторгуттан-атастаргыттан, дьүөгэлэргиттэн аны хаһан да көрсүбэттии атырдьах салаатыныы арахсан кэлии сыанан-арыынан аҕаабатын бэркэ диэн билэр. «Нэдиэлэ иһинэн, сыыйабаайа үөрэннэҕинэ уоскуйуо, оннун-тойун үчүгэйдик буллаҕына бэйэтэ кэпсэтиэ, онтон билсэн-көрсөн иһиэхпит буоллаҕа… Уонча сыл бу биир хоско олорбут Маарыйам эмиэ бу курдук, бастаан киирэн баран, барахсаным сыыһа үс күн устата оронуттан турбакка сыҥсыйан ытыы сытаахтаабыта. Төрдүс күнүгэр уоскуйан дьэ кэпсэппитэ…» – диэн Балбаара кырдьаҕас киһи сиэринэн, тайахха тэптэрэн табахтыы тахсан иһэн иһигэр санаата.

Саҥа дьукаах күнүс туран суунан-тараанан баран, бу хос сокуоннай хаһаайката буолбута ырааппыт эмээхсини кытары эбиэттии олорон билистэ. Астара-үөллэрэ тотоойу, үгүөрү эбит. Үчүгэйэ диэн туалет, душ бэйэлэригэр баарыттан саҥа киһи үөрдэ. Үөрүмүнэ. Бу дойдуну булуор диэри Муоча нэһилиэгэр бар дьонун барытын кэлэппит буор иһээччи, суунары-тараанары умнубут, киһилии бодотун сүтэрбит, туохтан барытыттан кэлэйбит, киһиэхэ барытыгар өлөрдүү өстүйбүт дьахтар этэ буоллаҕа…

Ону дьиҥинэн өйдүүр киһи букатын аҕыйах. Уон тарбах иһинэн баттанар дьон… Баара-суоҕа тарбах эрэ иһинэн.

Оо, олох сокуона, били этэллэригэр дылы, дьэ, чахчы да тыйыс буолар эбиккин ээ тустаахха.

– Хайа, тоойуом, Муочаа, хата, түргэнник бэттэх кэллиҥ дии. Хайа дойдугунуй бу? – Балбаара сэрэнэн ыйытар. – Мин Бүлүү тыатыттан төрүттээхпин. Бу дойдуну булбутум уонча сыл буолла. Үөрэннэххэ үчүгэй. Бэлэм ас-үөл, ыраас таҥас-сап, сылаас дьиэ-уот, араадьыйа, тэлэбиисэр баар. Хоскор холодильник, телевизор, ону сэргэ эбии астанарыҥ, чэйдэнэриҥ көҥүллэнэр. Дьарыктаах киһиэхэ араас барыта баар: иистэнэр киһиэхэ иис куруһуога, уһанар, уруһуйдуур, үҥкүүлүүр, ыллыыр-туойар дьоҥҥо тус-туһунан. Онон кыанар киһи бу манна тутахсыйбат, тэһийэр.

– Илин эҥээрбин. Үгүс-элбэх аймаҕа суохпун. Биир убайдааҕым үөрэҕин бүтэриэҕиттэн хоту улууска олохсуйбута ыраатта. Ыал. Оҕото-уруута элбэх. Билсибэтэхпит ыраатта, – остуолга сытар кыра чаайынай ньуосканы тарбаҕын иһигэр эргитэрин быыһыгар саҥарда. – Бэйэм тус олохпор табыллыбатым.

– Дьэ кыһалҕа диэтэҕиҥ. Бу дойдуну бары да биир кыһалҕалаах, майгыннаһар дьылҕалаах дьон булаахтыыбыт ээ, – Балбаара түннүгүнэн одуулаһа олорон кэпсиир. – Мин даҕаны манна үтүө баҕабынан кэлбэтэҕим. Дойдубар соҕотоҕун олорор кыаҕа суох буолбутум кэннэ, сөбүлэҥмин ылан бу дойдуга утаарбыттара. Эн курдук эмиэ халыҥ уруута-аймаҕа суох, тулаайах киһибин. Биир убайдааҕым, Уйбаан ыал буолбакка сылдьан сэриигэ сураҕа суох сүппүтэ. Ийэм, аҕам, эдьиийим, балтыларым сэрии аас-туор сылларын туораабатахтара. Мин да хоргуйан өлүөхпүн детдомҥа ыланнар тыыннаах хаалбытым. Кэлин колхуоска, онтон сопхуоска ыанньыксытынан үлэлээн баран биэнсийэҕэ тахсыбытым. Кэргэннээх этим. Оҕоломмотохпут. Оҕо ииттиэххэ диирбин, бокуонньугум эрэйдээх буолумматаҕа. Оннук кырдьыбыппыт. Онтон оҕонньорум Ньукулай өлбүтүн кэннэ, биэс-алта сыл соҕотоҕун олоро сатаабытым да, кырдьан от-мас булуута, тиэйиитэ-таһыыта кыайтарбакка сүөһүбүн-аспын эспитим. Аны ыарытыйаммын дьоммор-сэргэбэр боҕуу буолумаары, дьиҥинэн бэйэм тылланаммын бу дойдуга кэлбитим. Куорат буолан үчүгэй. Кыанар дьон көҥүллэтэннэр ханна баҕарар сылдьаллар, ыалга да хоно-өрүү, аймахтаах дьон сайын дойдуларыгар кытары сайылыы бараллар. Оттон миэхэ дойдум дьоно кэлэ-бара, билсэ турар буоланнар нэһилиэгим олоҕун-дьаһаҕын, сонунун кэм истэн-билэн олоробун. Онон тэһийэбин. Саас ыраатта. Быйыл күһүҥҥэ этэҥҥэ тиийдэрбин, бу да буолларбын аҕыс уон тоҕуспун туолуом этэ.

– Тыый. Балбаара мин ийэбиттэн уонтан тахса сыл аҕа эбиккин дии. Ийэм эрэйдээх эдэригэр да өлбүт эбит. Аҕабыт биһиги кырабытыгар былаҕайга былдьаммыта үһү. Онон аҕабын бу диэн өйдөөбөппүн, бэл диэтэр, аатын да билбэппин. Кэлии киһи диэбиттэрэ арай, – Муоча үөһэ тыынан баран, чааскытыгар эбии чэй кутунна. – Эн миигиттэн соһуйума. Мин сааспынан букатын эдэрбин. Хата, хайдах эрэ үлэм ыстааһа алҕас хапсан, былырыын биэнсийэҕэ тахсыбытым кэннэ, социальнай харалта үлэһиттэрэ докумуоммун толоро охсоннор уонна бу сиргэ миэстэ тахсан, арыгыбын эмтэтэн, таарыйа балыыһаҕа сытан эмтэнэн баран манна кэллим.

Муоча тус бэйэтин эрэйдээх-буруйдаах олоҕун кэпсээнэ:

– Мин аҕам эрдэ өлөн, кыра нэһилиэккэ убайбыныын оскуолаҕа остуорастыыр аҥаардас ийэбитигэр иитиллибиппит. Онон кыһалҕалаах олоҕу оҕо эрдэхпиттэн билэбин. Остуорас оҕото диэн оччоттон оҕолор да атаҕастыыллар этэ, билигин кэлэн эттэххэ, учууталлар да аһаҕастык сэнииллэрэ. Элбэхтэ баттахпыттан тардыллыбыт, була сатаан мөҕүллүбүт, быыһыгар-ардыгар сынньыллыбыт да кыыспын. Атаҕастанар баар этэ саамай абалааҕа уонна кыһыылааҕа. Ону туох диэн ийэбэр үҥсүөхпүнүй. Хаһан көмүскүөҕүн. Ону билэр буоламмын, бэйэбин буолбакка, ийэбин аһынаммын уонна харыһыйаммын, атаҕастаннахпына даҕаны эппэт буолар этим. Убайым эрэйдээх бэрт дэҥҥэ түбэһэ түстэҕинэ көмүскэһэ сатыыр этэ да, улахан уолаттартан эбэтэр кыргыттартан хата бэйэтэ кырбана сыһааччы.

Биһиги ийэлээх-аҕалаах оҕолор курдук таҥныбатахпыт-саптыбатахпыт, аһылыкпыт да кыра хамнастаах остуорас сиэринэн этэ. Эти-арыыны нуорманан ыллахпытына кэмчилээн сиирбит. Минньигэс ас, кэмпиэт-сакалаат туһунан этэ да барыллыбат. Кистээбэккэ эттэххэ, ити астарын олох хойут амсайбытым.

Ити курдук ортотук үөрэнэн оскуоланы бүтэрэр сылбар ыам ыйын бүтүүтэ ийэм эрэйдээх уһуннук ыалдьан өлбүтэ. Убайым ол саҕана Алдаҥҥа үөрэнэ сылдьар буолан ийэтин тиһэх суолугар атаарыыга кыайан кэлбэтэҕэ уонна дойдутугар үктэммэтэҕэ. Үөрэҕин бүтэрээт, хоту түспүтүнэн… Онон тура тулаайах хаалбыт уон сэттэлээх кыыс ханна барыахпыный, эһиил үөрэнэ барарбар харчыланыам этэ диэммин учаастакка ыанньыксыттыы тахсыбытым. Эрэйдээх. Акаары санаабар уонна оҕотугум бэрт этэ буоллаҕа.

Ол тахсан саҥардыы үлэлии сырыттахпына, ийэм аһыыта дьэ мүлүрүйүөх курдук буолан эрдэҕинэ, миэнэ миэнин курдук, биир киһийдэх тулаайах диэн сэнээн, атаҕастаан сайылыкка дьон суоҕар түбэһиннэрэн күүһүлээбитэ. Өссө этиэҥ да өлөрөн кэбиһиэм диэн сааммыта. Ону мин куттанаммын уонна кыбыстаммын кистээбитим, ханна да үҥсүбэтэҕим, кимиэхэ да эппэтэҕим. Ол оннук хаалбыта эрээри, күһүнүгэр ол саарбах киһиттэн хат буолан хаалбыт этим. Хомойоммун, күһүҥҥү хараҥа түүннэргэ хаста да тыаҕа тахсан быаланан кэбиһээри гынан бараммын тохтообутум. Бу курдук дьылҕаланарбын оччолорго билбитим эбитэ буоллар, биир-биэс тыла суох моҥнубут буолуом этэ.

Аны оһоҕостоохпун билэннэр, бэйэм дьонум миигин чэпчэки, содур кыыс эбит диэн ким кэннибиттэн, ким сирэйбэр аһаҕастык этэн, сиилээн-сэмэлээн, үгэргээн-хооһурҕаан киирэн барбыттара. Кимиэхэ сэлээрчэх, кимиэхэ боростотуукка аатырбытым. Дьиҥинэн, атын дьону кытары сылдьыспытым суоҕа эрээри. Миигин үөҕэн тахсар, тиистэрин сааҕын ыраастанар дьахталлар, хата, бэйэлэрэ көссүүлэһэн түһэн дьэ сүрдээхтэр эбит этэ. Эрдэрэ субу ааннарын сабан тахсаатын, сорохторо сонно тута түннүгүнэн киһи киллэрэллэрин элбэхтик түбэһэ көрбүтүм эрээри, абааһыны баран, туора дьон олоҕор тоҕо эмиэ кыттыстамый диэммин көрө-көрө көрбөтөҕө-билбэтэҕэ буоларым. Билигин кэлэн, оччолорго оннук гыммытым саамай сөп эбит дии саныыбын.

Ол курдук куһаҕан киһиттэн күүһүлэнэн, алҕаска хаптаран оҕолонон хааллым. Ити кэнниттэн учаастактан дьиэбэр киирэн араас тэрилтэҕэ атах-бытах үлэҕэ хара күүспүнэн сыҥаланан, оҕобунаан тиийинэр-тиийиммэт бөрөнөн олордум. Ол олороммун, от-мас булунар кыһалҕатыттан тыаҕа сытар масчыт киһини кытары булсуспутум. Киһим сааһынан миигиттэн аҕа, арҕаа Украинаттан сылдьар, аҕата поляк, ийэтэ украинка. Бэйэтэ этэринэн поляк икки украинец ыккардынан, поляукраин. Тыаттан киирдэҕинэ миэхэ түһэр. Ол сылдьан чугасыһан, устунан хоонньоһон ыал буолан хааллыбыт. Мин оҕобун Сашаны туораппат, уолум да бастаан утаа атыҥырыах курдук буолан иһэн киһибэр сыһынна. Дьэ ол курдук Петро биһикки иккис сылбытыгар Мария диэн кыыстанныбыт, онтон өссө икки сыл буолан баран аны Петя диэн уолланныбыт. Инньэ гынан үс оҕолоох, оччотооҕунан интернациональнай дьиэ кэргэн буолан этэҥҥэ олордубут.

Дьэ онтон биир саас, олорбуппут сыччах, олохпун огдолуппут бастакы ыар охсууну ылбытым. Улахан уолум Саша уон алта сааһыгар доҕор уолунуун кустуу сылдьан алҕаска сааҕа дэҥнэнэн суорума суолламмыта. Дулҕа быыһыгар түспүт куһу куоттарымаары тутуу былдьаһан, омуна дэлэ этэ дуо, прикладынан охсубута, иитиилээх саата эстэн быттыгынан хорук тымырын быһа ытыммыт. Быыһаныах киһини хаана кэлэрин кыайан бопсубаккалар, суола-ииһэ суох биир көстөөх сиртэн «Беларусь» тыраахтыр бырысыабар оччо тыыннаах тиэллэн кэлэн баран, хирургияҕа көтөҕөн киллэрэн эпэрээссийэлиир остуолларыгар сытыарааттарын кытары быстыбыта. Ити курдук улахан уолбутуттан хомолтолоохтук илии соттубуппут.

Онтон Машам барахсан, дьиэбэр-уоппар баар-суох көмөлөһөөччүм, уҥа илиим, сэгэрим сыыһа оскуоланы бүтэрэр сылыгар суох буолбута. Муҥнааҕым кыһыҥҥы киэһэ, эбиитин аан тумаҥҥа, мин балыыһаҕа сыттахпына ас астаан аҕалаары быстах өлүүгэ былдьанаахтаабыта. Суол кытыытынан хааман иһэн, өлөр быатыгар, от тиэйэн ааспыт тыраахтыр сыарҕатын суолуттан халтарыйан, өлүү түбэлтэлээх ааһан иһэр таһаҕас массыынатын кэлин көлүөһэтигэр киирэн биэрээхтээбитэ. Дьэ буолар да эбит.

Эрим Петро кыыһа өлүөҕүттэн арыгы иһэр буолбута. Кыыһым аһыытын тулуйбаккабын, эбиитин уолум ааспат-арахпат кутурҕана хоһулаһан, устунан аны мин ити аска убаммытым. Иккиэн иһэр буолбуппут кэннэ туох аанньа буолуой, олохпут сыыйа огдолуйан барбыта.

Өлөр өлүү буулаатаҕына, дьэ барыта наар аанньа буолар. Ол иһин нууччалар: «Беда не приходит одна», «Пришла беда – отворяй ворота» дииллэр. Биир сайын кыра уолбут Петя, улааппыт уол Аммаҕа сөтүөлүү сылдьан ууга түспүтэ. Оҕом эрэйдээҕи, сүүрүккэ оҕустаран ырааппыт киһини, нэдиэлэ буолан баран отчуттар талах быыһыгар кытылга тиксэн сытарын алҕас булбуттара. Биир нэдиэлэ ууга сыппыт оҕобун көрүөххэ диэтэххэ, дьэ дьулаан этэ.

Ити курдук үс оҕобутуттан илии соттубут муҥнаахтар оҕолорбут аһыытын аһыы уунан мүлүрүтээри иккиэн уһаабатахпыт, бэрт сотору буор иһээччи буолбуппут. Дьоммут-сэргэбит бастаан утаа биһигини, кырдьык, төһө кыалларынан өйүү-убуу сатаабыттара. Онтон куруук итирик, өрүү ытыы-соҥуу, суҥхара-сулана сылдьар, күн аайы арыгы, харчы көрдүүр дьонтон сылайан тэйбиттэрэ.

Ол ыал аатыттан ааһан дьүһүлэнэ сырыттахпытына, биир түүн Петром эрэйдээх хотуотугар хараахтаабыта. Бүттэҕим ол. Төһө да иккиэйэх хаалларбыт, истэрбит-аһаатарбыт, ыар аһыыбын тэҥҥэ үллэстэр, эн-мин дэһэр эрим этэ буоллаҕа.

Чороҥ соҕотох хаалан баран, бу кэнниттэн олох олорон да диэн санааттан хаста да бэйэбэр тиийинэ сатаабытым да табыллыбатаҕа. Ону дьэ дьиктиргиибин, ааһа баран муодарҕыыбын. Бэйэбэр холооммун, өлбөт үөстээх киһи баар дииллэрэ, арааһа, кырдьык дуу дии саныыбын.

Туга да суох хаалан баран, кистээбэккэ эттэххэ, ыһыктынан кэбиспитим. Мин туспар тулам барыта хараҥарбыта, уорастыйбыта, тыйыс тыыннаммыта. Аһара дьаабыланаммын, туохха барытыгар өстүйэммин бар дьоммун кэлэппитим…

Билигин кэлэн ытаан-соҥоон оҕолорбун, кэргэммин төннөрбөппүн билэбин. Дьылҕа Хааным бу сирдээҕи олохпун чороҥ соҕотох моҥуурбар ыар ыйаахтаабыт буоллаҕа ити аата.

Сороҕор киэһэ кураанах дьиэбэр, бэрт дэҥҥэ өйдөнөрүм быыһыгар дьонум хаартыскаларын көрөн олороммун: «Айыы Тойон таҥара, миигин бу туох халыҥ аньыыбар-харабар сиэри таһынан ыар дьылҕалаатыҥ ээ?!» – диэн ыһыытаан-хаһыытан ыйытабын да, дьиэм иһэ иһиллээбит курдук уу чуумпу буолар. Харда суох. Арай оҕолорум саҥалара, күлэллэрэ-үөрэллэрэ иһиллибэт, ким да суох буолбута ырааппыт кубус-кураанах дьиэбэр – бэйэм бэйэбэр суланан ытаан сыҥсыйарым эрэ саба туттубут кулгаахпар кутурҕан ырыата буолан иһиллэр.

Балбаара саҥа дьукааҕын тус олоҕун, ыар дьылҕатын туһунан киһи уйулҕата хамсыах дьулаан кэпсээнин истэн, сарбынньахтаах былыргы үрүҥ көмүс ытарҕата улаханнык долгуйбутун биллэрэн биллэр-биллибэттик эйэҥэлээтэ.

– О, дьэ! Тоҕо сүрэй бу! Туох ааттаах амырыын алдьархайай, иэдэмэрдээх иэдээнэй… Дьэ буолар да эбит… Саҥарыахха тыл тиийбэт. Тоойуом, хайаан да хайыаххыный… – тохтоло суох сүүрэн барбыт хараҕын уутун сотто олорон, эмээхсин эдэр дьукааҕар туох да диэн табыгастаах тылы булан этиминэ, бэйэтин санаатынан, төбөтүгэр туох кэлэн түспүтүнэн уоскута сатыы олордо. – Өлбүтү кытта өлбүт суох. Тыыннаах хаалбыт киһи тулуйаргар эрэ тиийэҕин.

Ити курдук биир кыһыҥҥы киэһэ интэринээт-дьиэ кыараҕас хоһугар Дьылҕа Хаан ыйааҕынан бииргэ олорор, бу сиргэ тулаайах хаалар ыар дьылҕаламмыт икки дьахтар: тууйуллубут санааларын-оноолорун тоҕо тэбээн, били этэргэ дылы, тыыннарын таһааран, үүттээх хойуу чэйдэрин бүлүүһэҕэ куттан сыпсырыйан иһэ-иһэ эн-мин дэсиһэн өргө диэри олус истиҥник кэпсэтэ-сэлэһэ олордулар.

## Табыллыбатах таптал

> Сиргэ түспүт сэрэбиэй, окко түспүт оҥоһуу.

Балаҕан ыйын ортотунааҕы ардаҕа-самыыра, сиигэсилбигэ суох, били дьахтар быттанар дэнэр, ылааҥы күһүҥҥү чаҕылхай күннэр тураллар. Тиэргэн иһигэр уонча саха кууруссалара улааппыт чоппуускаларын кытары хортуоска хостоммут бааһынатыгар буору тибийэн хаһа-хаһа, тиҥсирийэн тугу булбуттарын тоҥсуйан аһыы сылдьаллар. Дьэрэкээн өҥнөөх, сиэдэрэй көстүүлээх дьоҕускаан бөтүүк сотору-сотору бу тиэргэн муҥур хаһаайына буоларын биллэрэн, бүтэй остуолбатыгар көтөн тахсан чөкөллөн олорон, моонньун күөкэтэ-күөкэтэ, бүтэн эрэр кэһиэхтээх куолаһынан үгүрэлии-үгүрэлии солуута суох хаһыытыыр. Саас эрдэ төрөөбүт икки төрөл, биирэ эриэн, иккиһэ сүүһүгэр хара туоһахталаах муус маҥан ньирэй быаларынан хатыспаттарын курдук өртөнөн, утарыта аргыый аҕай кэбинэ сыталлар.

Күһүн буолан буоллаҕа, кыһын кэлэн эрэр сибикитэ хотуттан биллэн, харах ыларын тухары тула барыта кыһыл көмүс солотуу көмүһүнэн кичэйэн сотуллубут. Кырдьык да, күлүмүрдээн көмүс күһүн. Нүөл, нуурал.

Хомойума, сонньуйума
Оо, дууһабын ытатыма,
Харах уутун эн тоҕоҥҥун
Мин сүрэхпин ытатыма.
Хаһан этэй, ханна этэй
Билсибиппит хайдах этэй,
Ыраас таптал күрэммитэ
Сибэккибит кэхтибитэ… —

диэн хаһан эрэ истибит уонна тылын-өһүн өйдөөн хаалбыт олус үчүгэй матыыптаах, таптал туһунан ырыаны уоһун иһигэр ыллыы-ыллыы, Куоста бүгүн санаата олус көтөҕүллэн, тиэргэнин иһигэр барбах эрэ ырыанан-тойугунан сылдьар.

Үнүр ыала, тугу булбутун-талбытын барытын дьиэтигэр таһынар идэлээх Куоста чочуга оҕустаран сытыылаан биэрбит чараас сүгэтин, бэйэтэ субу аҕай бэрт тиэтэлинэн үс кырыылаах игиинэн салаҥнык тиистэрин аалбыт эрбиитин, ханна түбэһиэх муннукка-ханныкка уурталаабыт өтүйэтин, чыскытын көрдөөн булаттаан, түгэҕэр эргэ тоһоҕолору муспут биэдэрэтигэр холбуу, суулуу тутан угуталаата. Ол кэнниттэн ийэтэ уһун сайын устата аалбыт, хаптаһына алдьаммыт хотонун күкүрүн абырахтыы тахсыан иннинэ, күүлэтин үктэлигэр оҥостон олорон, бэриниилээх «Беломорканал» бөппүрүөскэтин уматтан аргыый аҕай табахтаан сыыйда.

Куоста кинини, Надяны, хаһан, ханна көрдө этэй?!

Икки сыллааҕыта Надя саас мунньахха киирэ сырыттаҕына, алҕаска эбиэт кэмигэр остолобуойга биир остуолга түбэсиһэн аһыы олорон, эдэр дьон тоҕо эрэ бэрт дөбөҥнүк билсибиттэрэ. Өрүс уҥуоргу нэһилиэктэн сылдьар уһун кыламаннарын быыһынан барыныбары сонурҕуу көрбүт, ис киирбэх, номоҕон, эдэркээн кыысчааны көрөөт да тута сөбүлээбитэ. Кыыс Хабаровскайга саҥардыы үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, төрөөбүт-үөскээбит дэриэбинэтигэр библиотекарынан үлэлии сылдьара. Аата Надя, Надежда диэн эбит этэ. Надябын диэбитигэр, Куоста сонно тута, тоҕо эрэ «Вера, Надежда, Любовь» диэн оскуолаттан билэр, араас ырыанньыктарга эт илиитинэн элбэхтик суруйбут тылларын санаан кэлбитэ уонна, бэйэтэ да билбэтинэн, дьикти нарын алыптаах абылаҥҥа саба куустарбыта.

Бука бу маны этэн эрдэхтэрэ дуу, нууччалыыта «любовь с первого взгляда» диэн.

Кырдьык даҕаны, кини субу түгэнтэн дьиҥнээх таптал баарын итэҕэйбитэ, сырдык-ыраас тапталга эрэммитэ, Надяны ис сүрэҕиттэн таптаабыта.

Ол онтон ылата Куоста утуйар уута көппүтэ, аһыыр аһа ас буолбатаҕа, санаата-оноото барыта кини эрэ туһунан буолбута. Бэл диэтэр, дэҥнэтэн атастарын-доҕотторун кытары сөбүгэр аһыыр-сиир бэйэтэ, арыгы диэн астан тэйбитэ. Уолаттара биир дэриэбинэ иһигэр олорор эрээрилэр, бүтэр уһуга көстүбэт көрсүһүүлэригэр ыҥырдахтарына, араас төрүөтү булан кыккыраччы аккаастыыра, адьас даҕаны мас-таас курдук батан кэбиһэрэ. Онон хата, арыгы иһэр атастара сырыы аайы киһилэрэ буолумматын билэннэр, кэлин бэйэлэрэ да, ууга тааһы бырахпыттыы, сүппүттэрэ. Устунан ити биир куһаҕан дьаллыгын быраҕан, бэйэтэ абыраммыта.

Дьэ ол оннугар Куоста, урукку өттүгэр улаханнык кинигэни сэргээбэт итиэннэ аахпат бэйэтэ, тууһугуран туран таптал туһунан романнары, сэһэннэри, кэпсээннэри библиотекаттан уларсан ааҕар идэлэнэн, библиотека хара тэриллиэҕиттэн үлэлиир библиотекарь Раяны сөхтөрбүтэ. Киһиҥ өссө утаппыттыы түүннэри-күнүстэри ааҕан, бэл диэтэр, сыл кыайбат кэм иһигэр нэһилиэгэр биир бастыҥ ааҕааччылар кэккэлэригэр эрэллээхтик киирбитэ. Элбэх саҥата-иҥэтэ суох, олус мындыр Рая ханнык айымньылары уларсан ааҕарыттан сэдиптээн, эдэр уол кыыһы таптаабытын сэрэйбитэ. Уонна өссө бэйэтэ бүөмнээн, Куоста аныгыскы кэлиитигэр, эдэр киһи истиҥ-иһирэх үрдүк иэйиитигэр сөп түбэһиннэрэн, ордук чуолаан омук суруйааччыларын: Александр Дюма, Мопассан, Джек Лондон, Вальтер Скотт, Теодор Драйзер, Эмиль Золя – айымньыларын бэлэмниирэ.

Сорох сарсыарда ийэтэ Маарыйа алта чааска оһоҕун отто туран баран, биир да мүнүүтэ хойутааһына суох тоҕуска дизельнай станцияҕа үлэтигэр баар буолуохтаах уола түүннэри утуйбакка, кинигэ ааҕа сытарын көрөн соһуйан: «Бу сатаатар түүн тоҕо утуйан сынньаммаккын?» – диэн мөҕөрө. Онтон хотонуттан киирэригэр Куостата суунан-тараанан, остуолун тардан бэлэмнээн көрсөрө эрээри, остуолун аттыгар илиититтэн араарбат кинигэтин ааҕа олорор буолан, ийэтин сонньутара.

Суругунан да суруйсан, быыһыгар-ардыгар төлөпүөнүнэн кэпсэтэн, уоллаах-кыыс икки сыл устата, син бэйэ-бэйэлэрин нэмнэрин билсибиттэрэ. Ол гынан баран, дьиктитэ-дьиибэтэ диэн, бу тухары хайа-хайалара да таптал туһунан, эгэ таайтаран да, биир тыл быһаҕаһа быктарсыбатахтара.

Дьэ онтон ити Надятын бэҕэһээ мунньахха киирэ сырыттаҕына көрсөн, киинэҕэ ыҥыран, ол онтукайыттан үөрэн уонна долгуйан, бу киэһэ сэттэ чаастан кулуупка тахсаары, ийэтиттэн кистээн, санаатыгар бэйэтэ билэринэн бэлэмнэнэ сылдьар. Тугу-тугу кэтэн тахсарын, бэл диэтэр, ханнык одьукуолуну ыстарынарын кытары быһаарынан бүппүтэ. Урут «Тройнойу» туттар бэйэкэтэ, билигин сүөргүлүүр. Аны сайдыбыт аатыран, барбах эрэ «Шипрынан» эрэ соттор. Тастыҥ эдьиийэ быһайын соҕуруу Сочига күүлэйдии бара сылдьан, киниэхэ эрэ анаан-минээн «Красная Москва» диэн ааттаах наһаа үчүгэй сыттаах, ол эрэн сыаналаах баҕайы одьукулуон кэһии аҕалбытын харыстаатаҕа буолан туттубат. Көрүнньүк гынан туруорар. Хата биирдэ эмит кулуупка биэчэргэ эбэтэр үҥкүүгэ бараары, аргыс буолан киирээччи бииргэ үөрэммит, эмиэ бэйэтигэр дылы холостуой доҕоро Хаппытыан, ытыһыгар кутта-кутта харса суох бистэн, онто суох кыра хоһун иһин одьукулуон сытынан толорон кэбиһэн сордуур.

Табаарыһа Хаппытыан, дьэ чахчы, үчүгэй уол. Күлэн-үөрэн, кэлэн-баран, саҥаран-иҥэрэн. Кими да биир да мүнүүтэ чуҥкуппат киһи. Оскуола кэнниттэн уолаттар иккиэн СПТУ-га үөрэнэн, суоппар-тракторист идэтин ылбыттара. Суоппар быраабын уонна тракторга үлэлиир дастабыранньаны ылаат да, саас бэбиэскэ тутан, Сэбиэскэй Армияҕа ытык иэстэрин төлүү барбыттара. Хаппытыаны, икки сыл армияҕа суоппардаан кэлбит киһини, суол тэрилтэтигэр үөрүүнэн, эргэ да буоллар Камаз суоппарынан ылбыттара, онтон Куоста, танкист идэлээх киһи, саҥата-иҥэтэ суох дизельнэй электростанцияҕа дизелиһинэн киирбитэ. Уолаттар бэркэ тапсаллар, саас-күһүн бииргэ кустууллар, бииргэ илимнииллэр. Арай итэҕэстэрэ диэн, бакаа иккиэн ыал буола иликтэр. Эдэрдэр диэҕи, быйыл номнуо сүүрбэ биэстэрин туоллулар, оттон саастаах уолаттар диэҕи, баара-суоҕа сүүрбэ биэстэрэ эрэ.

Аллар атаһа Хаппытыан дьиэтигэр киирэн: «Бүгүн киэһэ киинэҕэ сылдьыахха», – диэн эппитигэр, туох диэн аккаастыан мунааран олорбохтуу түһэн баран, Надям кэллэҕинэ син-биир билиэ уонна көрүө диэн: «Биир кыыһы киинэҕэ ыҥырбытым», – диэн билинэн этэригэр тиийдэҕэ дии. Оо, онно Хаппытыана үөрбүтүөн!

– Кырдьык дуо? Кырдьык этэҕин дуо?! – дии-дии үрүт-үөһэ лэбэйдээн төбөтүн таһаара сыста.

– Кырдьык этэбин.

– Мин кинини билэбин дуо? – табаарыһа эбии лаппыйан ыйытан истэ.

– Суох, доҕоор. Маннааҕы буолбатах, тыаттан сылдьар, – хаһан да кыыһы киинэҕэ ыҥырбатах, кыыһы кытары биирдэ да сэргэстэһэ хаампатах Куоста аараттан бэйэтэ долгуйан киирэн барда. – Кэллэҕинэ көрүөҥ. Уонна оттон бастакынан атаспын бэйэм да билиһиннэриэм дии.

– Ээ дьэ, бэрт эбит. Кулуупка отой эрдэ кэлииһибин оччоҕо, – Хаппытыан, оҕо эрдэҕинээҕитинии доҕоругар истиҥник имнэнэн кэбиһээт, дьиэтигэр таҕыста.

Куоста ийэтин кытары хотонугар күкүрүн абырахтыы тахсыбыта, үлэтэ онон эрэ бүппэт буолан биэрдэ. Ол тахсан хотонун муостатын хаптаһынын балайда бодьуустаһан уларытта. Онтон кыһын сибиинньэ турар уйатын, салгыы күкүрүн абырахтыы сырытта. Оттон үлэтин ухханыгар киинэҕэ барардааҕын умнан кэбиһэн, эмискэ чаһыытын өйдөөн көрбүтэ – бириэмэтэ ырааппыт. Сэттэ буолара баара-суоҕа чаас аҥаара хаалбыт. Хаһан суунан-тараанан, таҥнан-саптан кулуубугар тиийиэр диэри хойутууһу.

– Ийээ, мин бардым… – Куоста, өмүрэх эбэтинии тоһоҕотун кытары өтүйэтин муостаҕа талыр гына быраҕаат, буулдьа курдук таһырдьа ойдо.

– Хайа бу, нохоо, хайдах буоллуҥ?! Үлэҕин бүтэрэн, хаптаһыҥҥын ситэри саайан баран барыаххын, – Маарыйа уола туохха ити айылаах тиэтэйэн, эрдэттэн кэмнээн быһан-сотон бэлэмнээбит күкүрүн хаптаһынын ситэри саайбакка эрэ, тугун барытын быраҕан туран, ийэтигэр хаптаһынын баһын туттарбытынан элэс гыммытын өйдөөбөккө, кэнниттэн үөгүлээн эрэ хаалла. Арай туох да быһаарыыта суох, уолун кэнниттэн: «Хойутаатыам!» – диэн саҥатын дорҕооно сүтэ да илигинэ, саадьаҕай ынах тириитэ бүрүөһүннээх хотон аана, кэпсэтии манан бүттэ диэбиттии, хап-сабар сабыллан «лип» гынна.

Оччону көрөн кэлбит Маарыйа, уолун мөҕүттэ-мөҕүттэ, хотон иһигэр биир гына ыһыллыбыт туттар сэби-сэбиргэли: сүгэни, эрбиини, чыскыны-иктэни, хаптаһын эрбэммит лоскуйдарын, мас сыыһын – аргыый наллаан хомуйа сырытта.

Оттон ийэтиттэн кистээн бэлэмнээбит таҥаһын-сабын кэтэ охсубут Куоста үөһэ-аллара түһэн, чугастыы кулуупка хаамар-сүүрэр ыккардынан аҕылаан-мэҥилээн тиийбитэ – «Танцор диско» диэн хаһыс да күнүн субуруччу көстө турар индийскэй киинэҕэ бүгүн эмиэ киһи бөҕө кэлбит. «Танцор диско» киинэттэн сылтаан саҥа аатыран эрэр кырасыабай Индия артыыстара Митхун Чакраборти, Калпана Айер ааттарын ити кэмҥэ билбэт да киһи суоҕа эбитэ буолуо. Хойутаабыт дьон, билиэттэрин ыла-ыла, кииртэлээн эрэллэр, эрдэ кэлбиттэр, билиэттэрин быстаран бараннар, көҥүллэтэн таһырдьа тахсан, ким табахтыы, кимнээх эрэ сонуну үллэстэн сэлэһэ тураллар. Ыксаан аҕай кэлбит атастарын Куосталарын көрөн, табаарыстара илии тутуһан эҕэрдэлэһэн кэпсэтээри гыммыттара, киһилэрэ илии тутуспута буолаат, ыксал бөҕөнөн үргүлдьү сүүрүү быластаан иһирдьэ ааста. Санаатыгар, кыыһым урут кэлэн, күүтэ сатаан баран, баҕар залга киирэн хаалбыта буолуо диэн ыксыыр. Аны киномеханик эрээри, бэйэтэ билиэт атыылааччы уонна быһааччы кырдьаҕас Киинэ Мэхээлэтэ Надяны хаһан харахтаан билиэ-көрүө баарай? Билээхтээбэт буоллаҕа! Онон киниттэн ыйытан да туһа суох. Ыйыттаҕына даҕаны, дьээбэ-хообо хаата, эбиитин улахан саҥалаах Мэхээлэ, кини киһи хайаан да тоокколоһон, сонно кулууп иһин толорор. Туһугар эмиэ кыһалҕа диэтэҕиҥ.

Оо дьэ! Ити баар дии… Абааһыны баран, хотон муостатын, сибиинньэ уйатын абырахтаан абыранаары, көр бу, хойутаатаҕын. Кыһыылаах да баҕайы!

Санаата оонньоон, мучумааннанарын быыһыгар чаһыытын көрбүтэ – өссө да эрдэ, эрэл баар курдук. Уонна оттон толкуйдаан көрдөҕүнэ, билбэт сиригэр-уотугар Надя кинини күүппэккэ эрэ, хайдах да соҕотоҕун залга эрдэ киириэн табыллыбакка дылы.

Чэ бэйи, уоскуйуохха. Арааһата хойутуу кэлэрэ буолуо диэн, киирэр аан таһыгар, табаах уматтан баран, ситэри күүтэрдии оҥоһунна. Ол турдаҕына, уолаттара, маанытык таҥнан турар Куосталарын муодарҕаан, киһи кыһыйыах, дьэ бу бүгүн киэһэ тииһигирэн кэлэн кэпсэтээри бөҕөлөр. Ону кыыс күүтэн турарыттан долгуйбут доҕордоро иэдэс биэрэн сорохторун соһуталаан, кимнээҕи эрэ онон-манан аралдьытан, эр-биир иһирдьэ аһардаталаан истэ.

Оттон аны сэттэ буолан, киинэтин көрдөрүөхтээх Мэхээлэтэ хаһан киирэҕин диэн, эмиэ субу бүгүн кэлэн тиэтэт да тиэтэт буолла. Бу Мэхээлэ өссө кыра эрдэхтэриттэн киинэҕэ сарсыарда уон биир, эбиэт кэннэ үс чаастан көстөр киинэҕэ хойутаан кэллэхтэринэ, киллэрбэт идэлээх уонна мэлдьи: «Оҕолоор, дьиэҕитигэр бараҥҥыт атаххытын суунан баран утуйан хаалыҥ», – диэн күнүстэри кыһыылаахтык суустааччы. Биир да мүнүүтэ хойутаатылар да, хайдахтаах да элэ-была тылларын этэн көрдөспүттэрин иннигэр, Мэхээлэ дьэ туох да иһин киллэрээччитэ суох. Ол иһин, кэлин киллэрбэтигэр үөрэнэн, улаатан истэхтэрин аайы, алҕас аралдьыйан киинэҕэ хойутаатылар да, кулуубун иһиттэн хатата турар Мэхээлэни бэйэтин: «Кырдьаҕаас, атаххын суунан бараҥҥын баран утуйан хаал», – диэн дьээбэлэһэн үөрдэн-көтүтэн, кулууп таһынан ааһан, салгыы ханна эмэ оонньуу бараллара.

Бу да сырыыга иһиттэн кулууп харабыла Таанньаҕа аанын хататтаран баран, хас да күн тобус-толору залга индийскэй киинэ көрдөрөн, ыйдааҕы былаанын номнуо аһара толорон, санаата көммүт Мэхээлэ, киинэҕэ киирбэккэ турар Куостаны көрөн, дьээбэлэнэн: «Ноко, дьиэҕэр бараҥҥын атаххын суунан баран утуйан хаал», – диэн күлэн мичиҥнии-мичиҥнии, кулууп кэннинэн киирэр туспа ааннаах будкатыгар киинэтин көрдөрөөрү, уруккутун курдук сүрдээх чэпчэкитик туттан-хаптан, тиэтэйэ-саарайа хаама турда.

Куоста суос-соҕотоҕун кулууп таһыгар кирилиэс өйөнүгэр олорон эрэн, Надя туохтан эмит тардыллан, баҕар хойутаан, «Хойутаабыппын бырастыы гын», – диэбитинэн сибилигин сэгэйэн тиийэн кэлиэ диэн эрэнэн күүттэ.

Уон биэс мүнүүтэ – күүттэххэ уһун-киэҥ да буолар эбит. Чаас аҥаара диэн, доҕоттор, адьас күн аҥаарыгар тэҥнэстэҕэ үһү. Аны биир үйэҕэ тэҥнээх бүтүн тоҥ күөс быстыҥа ааста. Кыыс суох. Дьэ ким да кэлбэтэ, туох да биллибэтэ, тиһэҕэр тиийэн, эрэл эһиннэ…

Эрэлин сүтэрбит Куоста, кыыһа кэлбэтэҕиттэн саатан уонна кыбыстан, ким да хараҕар хатамматарбын диэбиттии, ыаллар олбуордарынан күлүктэнэн, туох аанньа буолуой, уку-суку туттан, дьиэтин диэки сукуҥнаата.

Оттон Надя барахсан, Куостатыныын илии-илиилэриттэн ылсан баран, сылаастык-сымнаҕастык имэрийсэ, таптал туһунан аатырбыт «Танцор диско» киинэни көрө олорбокко, Хабаровскайга бииргэ үөрэммит дьүөгэтэ Сардаана дьиэтигэр түгэх хоско киирэн, саҥа таһаарбакка, сыттыкка умса түһэн, уйа-хайа суох ытыы сыппыта.

Дьүөгэтэ Надя киэһэ Куосталыын тоҕо киинэҕэ барбатаҕын дьиктиргээн, хоско ыйыта киирэн баран, кыыһа ытыы сытарыттан соһуйда. Надя уоскуйан баран кэпсээбитин кэннэ, аны туран Сардаана ыга сыстан, дьүөгэтиниин тэбис-тэҥҥэ ытаста.

Ити күн Надя уулуссаҕа Хабаровскайга истиҥник доҕордоспут, Чурапчыттан сылдьар бастакы тапталын Володяны көрсүбүт. Бастакы олоҕор табыллыбатах Володята былырыын биир уол оҕолоох ойоҕуттан арахсыбыт, куоракка идэтинэн тутууга прорабтыы сылдьар эбит.

– Эн миигин бырастыы гын, Надя. Акаарыбар, эйигин таҥнаран тураммын, Таняны кэргэн ылбыппын. Эйигин умнубаппын, билигин да таптыыбын. Эн миигин бука диэн бырастыы гын. Хабаровскайга үөрэнэ сылдьан, сыыспыт эбиппин. Олохпор улахан алҕаһы оҥорбуппун көннөрүнээри, бу эйиэхэ кэллим. Эн миэхэ кэргэн таҕыс, иккиэн ыал буолан холбоһон олоруохха. Быйыл миэхэ тэрилтэбэр уопсайга хос биэрдилэр, онон онуоха-маныаха диэри олорор муннук баар. Ыал буолбут, оҕолоох эдэр үлэһиттэргэ тэрилтэбит квартира биэрэр, онон биһиги да биир-икки сылынан квартира ылыахпыт, – диэн, эбиэт саҕана уулуссаҕа эмискэ көрсө түһэн, Надяҕа бастакы таптала, сөҕүөрүйэ быһыытыйбыт тапталын кыымын хаттаан сириэдитэ күөдьүтэн кэбиспит.

Оо, олох барахсан киһи дьылҕатынан хаһан санаабыккынан өрө-таҥнары тутан, көөчүктэнэ оонньуургун сөбүлүүгүн даҕаны.

Куоста кулууптан кэлэн баран, күүлэтин үктэлигэр олорон, табахтаан уоскуйда. Онтон дьиэтигэр киирэн, үргүлдьү хоһугар ааста уонна эргэ гитаратын ылан, оронугар тиэрэ түстэ. Итиэннэ струналарын тарбаҕынан нарыннык таарыйан оонньуу-оонньуу, били мааҕын күнүс ыллаабыт, тылын уонна матыыбын ким суруйбута биллибэт, уруккуттан олус сөбүлүүр ырыатын иһиллэр-иһиллибэттик ыллыы сытта:

Хомойума, сонньуйума
Оо, дууһабын эн аймаама,
Хараҕым уутун тоҕоҥҥун
Мин сүрэхпин ытатыма.
Хатыҥ чараҥ саҥабытын
Истибитэ-кистээбитэ,
Тапталбытын сиргэ-буорга
Тэпсибитиҥ тоҕо сүрэй…

## Дьиҥнээх доҕор

> Атас туһугар атах тостор.

Быыбылык сүр түргэнник оҕо сэллиги эмтиир санаторийын кырыаран эрэр түннүгэр сүүрэн тиийэн көрбүтэ – аҕата Баһылай атын быатын остуолбаҕа сөрүү бырахпытын төлөрүтэн, бугуһуйан өрө мөҕөр соноҕоһун оргууй суолугар сиэтэн киллэрэн баран, ойоҕолуу иһэн кэтит самыытыгар муоһатынан охсон «лап» гыннарда. Онтон эттээх ата кымньыыланан сэниэлээхтик батыччахтаан эрдэҕинэ, туйаҕын иһэҕэ сирэйин сиирэ-халты түһэригэр кыһаллыбакка хаамар-сүүрэр быластаан үстэ-түөртэ киэҥник хардыылаат, бэрт сылбырҕатык сыарҕатыгар олоро түстэ да, дьиэтин диэки атара сэлиинэн тибилиннэрдэ.

Ону көрөн турбут оҕо аҕатын, ийэтин, кырдьаҕас эбэтин Огдооччуйаны, эдьиийин Даайысканы сайыһан, бэлиэр дьиэтин ахтан уонна бииргэ оонньуур доҕотторун санаан уйадыйан, киэҥник көрбүт чох хара хараҕа ууланна. Аны оҕолор көрөн, бу уол атаах, ытанньах эбит диэхтэрэ диэн кыбыстан, ытаамаары сымыһаҕын быһа ытырда. Оттон кэннин эргиллэн ким да суоҕун көрөөт, түргэн үлүгэрдик хараҕын уутун ырбаахытын сиэҕинэн сотто оҕуста уонна курустук, сүрдээх дириҥник үөһэ тыынан баран, кумуччу туттан, атаҕын төбөтүнэн дугунан дьуһуурунай быраас ыйбыт палаататыгар барда.

Бу былыргыта сис баай үрүҥ дьиэтэ диэн ааттанар уораҕай оҕо санаторийа буолан турар. Эргэ да буоллар, бөҕө тутуулаах, ат эккирэтэр кэҥэс дьиэ билигин да туһалыыр.

Оройуон үрдүнэн сэллиги утары үлэ чэрчитинэн ыытыллыбыт бэрэбиэркэ түмүгүнэн, оскуолаҕа Манту боруобатын оҥорбуттарын кэннэ, Быыбылык быһыыта иһэн уонна кытаран, бу дойдуну булла. Туббалыыһа кылаабынай бырааһа Уйбаан Хабырыылыйабыс ытыс саҕа кумааҕыга суруйан биэрбит уонна тус бэчээтин туруорбут дьаһалынан эмтэнэ диэн бүгүн санаторийга киирдэ. Ону ити аҕата кимтэн эрэ, арааһа, Тоһуойахтан сыарҕалаах аты уларсан, кыһалҕаттан уолун тиэйэн аҕалан туттарда.

Быыбылык хайдах-хайдах дойдуга кэлбитим буолла диэн улаханнык мунчааран, санаата түһэн хоһугар киирбитэ – бу хоско баар уонча уолтан, кини дьолугар, үгүстэрэ бэйэтин араа-бараа саастыылаахтара буолан биэрдилэр. Өссө биир уол, быйыл күһүҥҥүттэн уҥуоргу нэһилиэктэн киирэн, кинини кытары бэһис кылааска үөрэнэ сылдьар, номнуо аллар атаһа буолбут Попов Ганя, Гаанньыска, хата, манна сытан эмтэнэр, эбиитин биир хоско сытар буолан үөртэ. Гаанньыска да бииргэ үөрэнэр, оройуон киинигэр олорор, доҕордоһо охсубут табаарыһа киирбититтэн олус үөрэн, сүүрэн кэлэн эҕэрдэлэстэ уонна киирбитэ ырааппыт атаһа Быыбылыгы бэйэтин таһыгар турар кураанах ороҥҥо илдьэн «олохтоото». Ол кэнниттэн оҕолору билиһиннэрэн, санаторий бэрээдэгин кэпсээн-ипсээн киирэн барда. Онуоха сибилигин аҕай соҥуоран киирбит саҥа киһи сонно тута аралдьыйан, субу саба кууспут курус санаата ханна эрэ сиик буолан симэлийдэ, сирэйэ-хараҕа сырдаан, эмискэ сэргэхсийэн кэллэ, соһуйбуттуу көрбүт төгүрүк хараҕа истиҥ-иһирэх мичээринэн туолла.

Сотору буолаат, уолчаан оҕо-оҕо курдук, оҕолорго аралдьыйан, барыларын кытары тэбис-тэҥҥэ оонньоонкөрүлээн киирэн барда, күлэн-үөрэн хос иһин толордо.

Эбиэт кэннэ арыый да улахан кылаас уолаттара-кыргыттара үөрэнэн бүтэн, оскуолаларыттан бука бары бииргэ суулаһан кэллилэр. Олор быыстарыгар биир чобуо уол, саҥа оҕону көрө охсон, бэйэтин сааһыгар уҥуоҕунан өндөс Быыбылыгы булан, онон-манан киирэн-тахсан тойорҕоору, ону ааһан өссө кырбыахча, сутурҕалыахча буолла. Хата, кини дьолугар, Бииргэ үөрэнэр доҕоро Гаанньыска, бэйэтиттэн обургу уолтан уҥуоҕунан кыра, сааһынан төһө да балыс буоллар, табаарыһын быыһаан соһутта.

Кыра уолаттар куттанан, муннукка тоҕуорустулар, саастыылаахтара бу күөнтэһии тугунан түмүктэнэрин көрөөрү тула турдулар, атыттар охсуһуу буолаары гыммытын күөртээри тииһигирдилэр.

Онуоха итини эрэ күүтэн турбут курдук, Гаанньыска, били киэбирээри гыммыт уолтан куттаммакка эрэ, оҕолор быыстарыттан утары ынан тахсан кэллэ.

– На-а, Бааска, бу Быыбылык мин бииргэ үөрэнэр уолум, табаарыһым. Онон атаҕастыаҥ да, дьэ сэрэн! – диэн киһиргээн тиэриллэҥнээн испит уолу, мустубут оҕолор бары истэн турдахтарына, кытаанахтык сэрэттэ.

– Мин саҥа киирбит уолу дьээбэлээри, хайдах уол эбитин тургутан көрөөрү гыммытым, – Бааска киниттэн кыра эрээри, харса суох хорсун уолтан дьулайан, кини да буоллар, мух-мах барда, мулук-илик тутунна.

Онон тыҥааһыннаныах, тугунан түмүктэниэ биллибэт буолан испит ым-тым балаһыанньабыт сити курдук судургутук, этиһиитэ-охсуһуута, эн-мин диэн атааннаһыыта, биир-биэс тыла суох быһаарылынна. Онтон бэйэтэ да соһуйбут Быыбылык бу туран өйдөөн көрбүтэ, Ганята бу санаторий иһигэр бэйэлэрин саастыылаахтарыгар, быһатын эттэххэ, бу дойдуга «атамааннара» буола охсубут, быһаччы бас-көс туттар хамандыырдара эбит. Дьэ онон атамаан атаһа, хамандыыр табаарыһа буолан, Быыбылык, хата диэ, хара маҥнайгыттан табылынна уонна абыранна. Киирдэ-киирээт, иннэ күһүҥҥүттэн киирэн эмтэнэ сытар атын оҕолортон тута ордук балаһыанньаланна.

Ити курдук эмэһэтин көп этэ чэрдийиэр диэри күн аайы хастыыта да укуолланан, эмп бөҕөтүн иһэн, күҥҥэ түөртэ тото-хана аһаан молоччу уойда.

Куһаҕана диэн, укуоллара элбэҕэ бэрт эбит. Күҥҥэ хаста да биэрэллэр. Наар биир өттүгэр ыллахха, киһи эмэһэтин этэ чэрдийэн хаалан, сыппаабыт укуол иннэтэ, кыайан дьөлө киирбэккэ, эрэйдиир. Оччоҕуна аны биир өттүгэр укуол туруоран бараллар. Оттон биир нэдиэлэ буолан баран, аны биир өттүгэр… Ити курдук солбуһуннара сылдьан, эмтэнэн бүтүөххэр диэри укуоллууллар. Дьэ ол баар эбит куһаҕана, ыарыылааҕа. Кыһалҕалаах киһи хайыа баарай, тулуйарыгар тиийэр. Хата, иннэлэрэ сыппаатаҕына, улахан уолаттар укуол иннэтин бытархай таастаах бурууһунан сытыылаан биэрэн абырыыллар.

Үчүгэй астаах-үөллээх санаторийга саҥа дьылга диэри сытан уонна үчүгэйдик эмтэнэн-томтонон, Быыбылык мороду курдук уойан молоруйда. Били дьиэтигэр көҥүл сылдьара тохтоон, режиминэн туран-олорон, уруок аахтан уонна бэлэмнэнэн, үөрэҕэ да лаппа тубуста. Санаторийга сытыар диэри наар үһүнэн үөрэммит бэйэтэ, иккис чиэппэрин букатын да түөрдүнэн-биэһинэн түмүктүөх курдук. Ону кылааһын салайааччыта Дария Никитична бэлиэтии көрөн, уруок аайы сэмэлиир бэйэтэ, хайҕыыртан соло булбат. Инньэ гынан Быыбылык биир эрэ үстээх уонна, хата, этэҥҥэ эмтэнэн, күүтүүлээх Саҥа дьылын дьиэтигэр тахсан көрүстэ.

Оттон саҥа доҕоро Попов Ганя, оҕолор ааттыылларынан Гаанньыска, уһук нэһилиэккэ олорор ийэлээхаҕата аһаҕас сэлликтээх буоланнар, санаторийга үөрэх дьылын лигиччи сытан эмтэннэ. Онтон үөрэҕин түмүктээн баран биирдэ, дойдутугар Ан-2 самолетунан көппүтэ.

Быыбылык билигин да ол хаһан эрэ буолбут түбэлтэни, бэйэтиттэн уҥуоҕунан улахан, аҕа саастаах уолтан куттаммакка, утары мордьойон, кинини көмүскэһэн турар атаһын Гаанньысканы, чоҕулуччу көрбүт харахтаах оҕо сааһын доҕорун наһаа да истиҥник-иһирэхтик саныыр.

## Эн баҕас!

> Таҥара тулаайах оҕо хараҕын уутун тоҕору ыар аньыынан ааҕар.

Киэһэ кыралар ороннорун булбуттарын кэннэ, алтыска үөрэнэр Мааһыҥка кистээн хараҕын уутун сотто-сотто, аттыы сылдьан ып-ыраас, бэйэтэ да күн аайы сууйар буолан, хас хайаҕаһын, оллурун-боллурун ааҕа билэр муостатын илдьирийбит эргэ тирээпкэтинэн ньиккириччи анньан сууйа сырытта. Ол кэмҥэ ииппит ийэтэ, ааттыын Абытай Аана, хоһугар киирэн утуйар оронун аннын ытыһынан сотон ылаат, оҕо үрдүгэр кутаа уот оттон күтүр үлүгэрдик умайыктана түстэ: «Көр да маны! Бачча кыратыттан, киһи хараҕын баайан, өссө үрдүнэн-аннынан сууйбут буола-буола. Бу тугуй диибин ээ… Бу тугуй?! Бу тоҕо орон аннын муннуктарын киһилии сууйбаккыный ээ… Сирэҕэс… Иитиллэн-аһатыллан олорон, манньаҥ бэлиэтэ дуо бу? Бу!.. Бу!.. Бу тугуй диибин ээ!!!… Эн баҕас киһи үһүгүн дуо?! Абааһы ыамата туох аанньа киһи буолар үһүгүн!.. Туохтаах буолан улахамсыйаҕын… Дьэ тоҕойум, эн иннигин баҕас хайаан да ылан тэйэр инибин… Эппэтэҕэ-сэрэппэтэҕэ диэйэҥий! Ыл үчүгэйдик сууй!..» – дии-дии, ити туох да төрүөтэ суох мөҕөрүн-этэрин быыһыгар кыыс эрэйдээх баттаҕын сөрүү тардан ылан сэниэлээхтик илгиэлээтэ, өссө онно сөп буолбакка, бобуччу туппут сутуругунан төбөҕө харса суох, ханна түбэһиэх ыарыылаах баҕайытык охсуолаата. Мааһыҥка бачча тухары утарсан да, аһыннаран да туһата суоҕун билэр буолан, орон аннын муннугун соппута буолан, тыынын куоттаран түргэн үлүгэрдик сыыллан киирдэ. Ийэтэ буолуохсут аан хоско тахсыбытын кэннэ, хап-хатыҥыр харытыгар хараҕын уутун ньуххана-ньуххана, истибэтэр ханнык диэн сэрэнэн сыҥсыйан ытыы сытта. Ол сытан оҕо муҥнаах: «Мин улааттахпына син биир киһи буолуоҕум, үчүгэй киһи буолуоҕум!» – диэн хаан тахсыар диэри харытын чараас тириитин быһа ытыра-ытыра, бэйэтигэр андаҕар бэриннэ…

Уруттаан эттэххэ, Мааһыҥка барахсан, дьиҥинэн, төгүрүк тулаайах буолбатах этэ. Кырдьаҕас эбэлээҕэ, эһэлээҕэ, ону сэргэ ийэлээҕэ, ыарыһах аҕалааҕа уонна элбэх бииргэ төрөөбүттэрдээҕэ. Дьиэтин иһигэр Ньунньуулла диэн таптаан ааттанан дьоллоно сырыттаҕына, түөрт саастааҕар ийэтэ Маарыйа эрэйдээх эмискэччи ыалдьан өлөн хаалан, дьиэ кэргэн ыһылларга тиийбитэ. Эбэлээх-эһэлэрэ кырдьаҕас, аҕалара сааһырбыт уонна ыарыһах буолан, ийэтэ суох хаалбыт оҕолор тустарыгар олус уустук балаһыанньа үөскээбитэ. Бачча элбэх иитимньини барыларын бииргэ ылан ииттэр кыахтаах уруу-аймах көстүбэтэҕэ. Тоҕо диэтэххэ, бары даҕаны туһугар кыһалҕалаах олохтоох дьон этилэр этэ эбээт ол саҕана аймахтара. Онон уопсай сүбэнэн кими эрэ аҕатыгар хаалларбыттара, кими эрэ аймахтара ииттэ ылбыта, кими эрэ интэринээккэ олохтообуттара, кими эрэ детдомҥа ыыппыттара, кими эрэ иитийиэххэ биэрбиттэрэ. Оттон ол иитийиэххэ бэриллибит икки кыралартан биирдэстэрэ – ити Мааһыҥка – киэһэ муоста сууйа сылдьаахтыыра.

Кыыс төрөппүт аҕата Хоноһо Охонооһой Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сталинград анныгар улаханнык бааһыран, сыл аҥаара госпиталлары кэрийэ сылдьан, этэҥҥэ эмтэнэн, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбитэ. Кэлбитэ да диэхтээн… Кинини түннүктэрэ оҥоһон, халҕана тиэрэ быраҕыллан, эркиннэрэ кубарыйа куура хатан турар кубус-кураанах балаҕан көрсүбүтэ. Күндү дьонун-сэргэтин: баар-суох ийэлээх аҕатын, бииргэ төрөөбүт балтыларын-бырааттарын, кэргэнин Кэтириинэни, туран эрэр уоллаах кыыһын – сэрии обургу тыылга, кырыы сиргэ ситэн сиэн туолбат маҥалайыгар мэҥиэстибитэ. Дьоно эрэйдээхтэр, уонча киһи, икки сыл иһигэр бука бары аас-туор олох ыараханын уйбаккалар, ыалдьан, хоргуйан өлбүттэр, сэрии сиэртибэтэ буолаахтаабыттар. Охонооһой муҥнаах ол онтон арыый да өрүттэн, доруобуйата аматыйан, колхуоска кыладыапсыктыы сылдьан, дьиэ кэргэнин, дьонун уопсай ииннэрин оҕо сааһын доҕоро, маһынан уһанар идэлээх Харачаастыын киһилии эргитэн дьоһуннаах мэҥэ бэлиэ туппута.

Хата, хатарыылаах киһи буолан, Охонооһой ытыы-соҥуу сылдьыбакка, иһэн-аһаан аймаммакка, ыһыктынан кэбиспэккэ, хара күүһүнэн саҥаттан олох олорор күүстээх санаа булуммута.

Ол иһин олоҕун оҥостор, ыал буолар баҕаттан Баачаҥхас Баһылай уонна Баххаанай кыыһа Балбаара диэн кырдьаҕастартан, сүүрбэ биэстэ оҕоломмуттарыттан суоссоҕотох илиилэригэр тутан хаалбыт кыыстара Маарыйаны кэргэн кэпсэппитэ. Онуоха мындыр кырдьаҕастар элбэх сиэннэнэр быалара тардан уонна Маарыйа да бэйэтиттэн быдан аҕа, ону ааһан ыарыһах уонна сэрии инбэлиитэ киһиэхэ тута сөбүлэһэн, онтон ыал-күүс буолан, сылы-сыллатааҕы уу кырбас уонча оҕоломмуттара.

«Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат» диэн дьэ итини этэн эрдэхтэрэ. Сап-саҕаттан салҕанан, суос-соҕотох туран хаалбыт Охонооһой да, илиилэригэр биир эрэ кыыһы тутан хаалбыт Баһылайдаах Балбаара да ити курдук удьуор утумнара ууһаабыта-тэнийбитэ. Уонтан тахса сыл иһигэр, быыһыгар-ардыгар иккитэ игирэлэнэн, оҕо-уруу бу ыалга элбээбитэ. Кыараҕас дьиэ иһэ оҕо күлэн-үөрэн чуопчаарар, күнү супту чаҕаарар саҥатынан туолбута.

Ол эрээри Дьылҕа Хаан Маарыйа эрэйдээҕи эдэр сааһыгар туура тутан, элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт эрэйдээхтэри өссө төгүл төхтүрүйэн тургуппута. Баһылайдаах Балбаара баар-суох кыыстарыттан илии соттон да баран, сиэннэрэ барахсаттар кэнэҕэһин киһи-хара буолар, инникитин ууһуур-тэнийэр кэскиллээхтэрин сүрэхтэринэн-быардарынан өтө сэрэйэн, ыар аһыыларын тулуйбуттара, хомолтолорун дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэрбэтэхтэрэ. Санаан да көрдөххө, сүүрбэ биэс оҕоттон илии соттуу диэн тустаахтарга манан аҕай дьыала буолбатаҕа биллэр. Оттон ууну-уоту ортотунан ааспыт, эмиэ олоҕор ыар аһыыны көрсүбүт Охонооһой хайыа баарай, кэргэнин сүтэрбит хомолтотун куолу курдук хонноҕун анныгар кичэллик кистэммитэ.

Ити курдук ийэтэ суох хаалбыт оҕолор барахсаттар аймахтар, үтүө санаалаах дьон-сэргэ көмөтүнэн тохсуон оннуларын этэҥҥэ булбуттара.

Онон Мааһыҥканы оҕото суох, сааһыра барбыт Уйбаныаптар диэн сэниэ ыал былдьаһа-тарыһа ииттэ ылбыттара. Кыыс саҥа ийэтэ Аана – атыыһыт, онтон аҕата Уйбаан – холкуос биригэдьиирэ этилэр. Мааһыҥка туһугар, дьэ кырдьык даҕаны, бу ыалга иитиллэ кэлиитэ, этэргэ дылы, «үчүгэй куһаҕаннаах, куһаҕан үчүгэйдээх» буолбута. Бу ыал Мааһыҥканы ииттэ ылаат да, бэйэлэрэ утуу-субуу уоллаах кыыс оҕоломмуттара. Онон иитиэххэ ылбыт кыыстара, дьиҥинэн, оҕо кутун тардыбытын быһыытынан ытыс үрдүгэр сылдьыахтааҕа, хомойуох иһин, оннук буолбатаҕа. Дьиҥ олоххо кыыс оҕо туһугар барыта наар аанньата суох, куһаҕана, төттөрүтэ буолан биэрбитэ.

Уйбаан уһун дьулугур уҥуохтааҕын иһин, Уһун диэн хос аатынан ордук биллэр киһи, үксүн дьиэтигэр-уотугар хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт курдуга. Саас ыһыы саҕаланна да, бааһынаҕа хоммот эрэ, ол быыһыгар сайылыкка көһүү түрүлүөнэ, оттон аны окко бэлэмнэнии, онтон ыкса күһүн хаар түһүөр диэри от үлэтэ, күһүн аны бурдук хомуура, салгыы кыстык айдаана, соҕотуопкаҕа сүөһү туттарыыта, кыһыны быһа кыстык кыһалҕата, от тиэйиитэ, саах таһаарыыта, ыанньыксыт тиийбэтин эрэйэ, эбии аһылык бэлэмнээһинэ, дулҕа кырбатыыта, талах быстарыыта, салгыы ынах маассабай төрөөһүнэ, ырыган ынах тарбыйах кээһиитэ, сүөһү көлөттөн өлүүтэ… Сылын аайы ити курдук холкуос хара үлэтин тэрээһинэ кыһалҕа үөһэ кыһалҕаны дьаптайан биир кэм эргийэн кэлэ турар буолан, Уһун Уйбаан дьиэтин өҥөйөрө ахсааннааҕа, тэлгэһэтигэр тилэҕэ үктэнэрэ тарбахха баттанара. Кини сүрдээх үлэһит, ирдэбиллээх, иэҕэ-дьиэҕэ суох көнө майгылаах, сытыары-сымнаҕас, үлэ күнүн нэрээтин үчүгэйдик толорор киһи буолан, колхуоһун салалтатыгар, үлэһиттэригэр сөбүлэтэрэ.