STEVEN JOHNSON

SAĞDUYU

Hayatımızı değiştiren kararları nasıl alırız?

ingilizceden çeviren

Pınarnaz Eren

Steven Johnson

1968’de Washington DC’de doğdu. Brown Üniversitesi Modern Kültür ve Medya bölümünde göstergebilim çalıştıktan sonra Columbia Üniversitesi İngiliz Edebiyatı bölümünde lisansüstü eğitimini tamamladı. Sunuculuğunu yaptığı American Innovations isimli podcast halen yayında. Johnson’ın şimdiye kadar yayımlanmış on iki kitabı bulunuyor. The Invention of Air, The Ghost Map, Everything Bad Is Good For You ve Türkçeye çevrilmiş Parlak Fikirler Nasıl Doğar? İnovasyonun Doğal Tarihi öne çıkan kitapları arasında. PBS ve BBC’de yayınlanan How We Got to Now programının sunucusu ve yaratıcılarından. Johnson eşi ve üç oğluyla birlikte Marin County, Kaliforniya’da ve Brooklyn, New York’ta yaşıyor.

Künye

AGANTA KİTAP

017

Sağduyu: Hayatımızı Değiştiren Kararları Nasıl Alırız?

Özgün adı: Farsighted: How We Make the Decisions that Matter the Most

© Steven Johnson, 2018

© Aganta Kitap Yayınevi, 2019

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Penguin Random House LLC’ye bağlı Penguin Publishing House’un alt markası Riverhead Books ve Akcalı Ajans aracılığıyla alınmıştır.

Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Ağustos 2020

Birinci Sürüm Eylül 2020

ISBN 978-605-69622-6-4

ISBN (e-kitap) 978-605-69622-7-1

Sertifika 16343

İngilizceden çeviren: Pınarnaz Eren

Editör: Sıla Tanilli

Kapak tasarımı: Tane Mavitan

Uygulama: Tila Sadeki

Aganta Kitap

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.’nin tescilli markasıdır.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.agantakitap.com

facebook.com/AgantaKitap

twitter.com/AgantaKitap

İçindekiler

Steven Johnson

Künye

İçindekiler

Giriş: Ahlaki Cebir

1. Haritalama

2. Öngörü

3. Karar Alma

4. Küresel Seçim

5. Kişisel Seçim

Sonsöz: Kendimizi Geliştirsek İyi Olur

Teşekkür

Kaynakça

Babama

Koşullar ve durumlar bilinmez, aktif güçler tespit edilemezken hangi teori ya da bilim mümkündür? Tüm pratik konularda olduğu gibi her şeyin belirsiz ve sayısız koşula bağlı olduğu, her koşulun öneminin ancak zamanı geldiğinde anlaşıldığı ve o zamanın ne zaman geleceğini kimsenin bilemediği bir durumda hangi bilimden söz edilebilir?

– LEV TOLSTOY, SAVAŞ VE BARIŞ

Şurası açıktır ki, insanların modern dünyada üretimi ve yönetimi sürdürmek için kurduğu ayrıntılı örgütlenmeler insan türünün karmaşıklığı ve belirsizliği anlayıp hesaplama konusundaki yetersizliğiyle başa çıkma mekanizmaları olarak anlaşılabilir ancak.

– HERBERT SIMON

GİRİŞ
Ahlaki Cebir

Yaklaşık on bin yıl önce son Buzul Çağı bittiğinde eriyen buzulların bugünkü Brooklyn ve Staten Adası arasındaki ince toprak bağlantıyı koparmasıyla, dünyanın en büyük şehir limanlarından biri olan New York Körfezi’ne açılan Narrows Kanalı oluştu. Bu coğrafi olay, sahil kesiminde yaşayacak insanlar için hem bir lütuf hem de bela olacaktı. Deniz ulaşımı açısından bir nimetti bu durum, öte yandan her gelgitte tuzlu suyun körfeze dolması anlamına da geliyordu. Manhattan Adası’nın iki nehirle çevrili olduğu bilinse de bu bilgi yanıltıcıdır. Hem East Nehri hem de Hudson Nehri’nin alt bölümü, tatlı su yoğunluğu bir hayli düşük olan, gelgitlerin oluşturduğu haliçlerdir. Narrows Kanalı’nın açılması Manhattan Adası’nı gemilerine güvenli liman arayanlar için olağanüstü bir yer haline getirmiştir. Ama adanın tuzlu suyla çevrili olması, yaşamak için tatlı suya ihtiyacı olan insanlara ciddi zorluklar çıkarmıştır.

1800’lü yılların başında nehirlerden ve baraj göllerinden içme suyu taşıyan destansı su kemerleri inşa edilmeden önce, Manhattan Adası sakinleri –Lenape kabileleri ve sonrasında yerleşen Hollandalı göçmenler– tuzlu haliçlere rağmen adanın güney ucundaki, bugünkü Canal Street’in hemen altındaki küçük gölden temin ettikleri içme suyuyla hayatta kaldılar. Burası tarih boyunca muhtelif isimlerle anıldı: Hollandalılar “Kalck” dediler, daha sonra “Freshwater Pond” oldu; bugün ise yaygın olarak “Collect Pond” ismi kullanılıyor. Yeraltı kaynaklarıyla beslenen göletin bir kolu East River’a doğru kıvrılıyor, diğeri de Hudson’un batısına dökülüyordu. Rivayete göre gelgitten dolayı sular yükseldiğinde Lenape kabilesi üyeleri adanın bir ucundan diğer ucuna kanoyla geçebiliyordu.

18. yüzyılın erken dönem tablolarına bakıldığında Collect Pond, büyüyen ticaret merkezinden güneye doğru öğleden sonra kaçamağı yapmak isteyen Manhattan’lılar için sakin ve pitoresk bir vaha idi. Göletin kuzeydoğu kıyısında –bazen Bayard’s Mount bazen de Bunker Hill olarak anılan– heybetli kayalıklar yükseliyordu. Otuz metre tırmanarak zirveye vardığınızda göletin ve onu çevreleyen sulak alanların muhteşem manzarasına eşlik eden uzaktaki telaşlı şehrin tepeleri ve yükselen bacaları karşılardı sizi. William Duer 19. yüzyılda kaleme aldığı New York hatıratında o zamanları şu sözlerle yâd edecekti: “Gençliğimiz burada paten kayarak geçti, yeryüzündeki hiçbir manzara, sert rüzgâra karşı patencilerin cirit attığı capcanlı ışıldayan buz tutmuş göletin ihtişamını geçemez.”¹

18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ticari atılımlarla birlikte Collect Pond’un pastoral atmosferi bozulmaya başladı. Göletin kıyısına, hayvan derisi işlemek için tanen² ve ağu otu³ gibi zehirli kimyasallar kullanılan tabakhaneler kuruldu. Ortaya çıkan atıklar ise büyüyen şehrin temel içme suyu kaynağı olan gölete boşaltılıyordu. Göletin çevresindeki sulak alanlar ölü hayvan –hatta cinayet kurbanları– çöplüğüne dönmüştü. 1789’da bir grup endişeli vatandaş ve bir avuç gayrimenkul simsarı tabakhanelerin kapatılmasını, göletin ve üzerinde yükselen tepeliğin şehir parkına dönüştürülmesini teklif ettiler. Proje birkaç yıl sonra Washington DC’yi planlayacak olan Fransız mimar ve inşaat mühendisi Pierre Charles L’Enfant’a emanet edildi. Fransız mimar 20. yüzyılın sonunda Manhattan’a parklar rönesansı yaşatacak kamu-özel ortaklık projelerinin öncüsü olacak bir teklifle geldi: Collect Pond Park projesi, gayrimenkul simsarları tarafından, göletin çevresindeki arazi yatırımcılara satılarak finanse edilecekti. Ancak projenin avukatları yatırımcıları şehrin gelecekte gölete kadar büyüyeceğine ikna edemediği için bu plan suya düştü.

1798’de gazeteler ve muhalif yazarlar Collect Pond’u “tüm sızıntıları, döküntüleri, pislikleri, dışkıları” uzaklardan kendisine çeken bir “utanç çukuru” olarak betimliyordu. Göletin suyunun içilemeyecek kadar kirlenmesiyle birlikte göletin ve çevresindeki bataklık arazinin doldurulmasına ve üzerine –yüz elli yıl sonra Long Island ve New Jersey’de belirecek olan banliyöler gibi– şehrin kargaşasından kaçmak isteyen zengin ailelerin ilgisini çekecek “lüks” bir mahalle inşa edilmesine karar verildi. 1802’de Belediye Meclisi Bunker Tepesi’nin düzleştirileceğini ve buradan çıkacak “yararlı ve sağlam” toprağın Collect Pond’u New York haritasından silmek için kullanılacağını duyurdu. 1812’ye gelindiğinde yüzyıllardır Manhattan sakinlerinin susuzluğunu dindiren tatlı su kaynağı yerin dibine gömülmüştü.

Bir müddet sonra 1820’lerin başında, eskiden göletin bulunduğu bölgede saygın bir muhit serpilmeye başladı. Fakat çok geçmeden şehrin Collect Pond ve çevresindeki doğal hayatı yok etme girişimi, bastırılmış olanın geri dönüşünün kurbanı oldu. Mikroorganizmalar bu asortik evlerin altında gömülü olan Bunker Hill’den getirilmiş “yararlı ve sağlam” toprağın içindeki Collect Pond’un geçmişinden kalan hayvan leşlerini ve bataklıkta birikmiş diğer organik kütleleri ayrıştırarak süratle sindiriyordu.

Toprakaltındaki mikropların çalışmaları zeminde iki temel probleme neden oldu: Organik kütleler ayrıştıkça evler toprağa gömülmeye başladı, evler gömüldükçe topraktan mide bulandırıcı kokular yükseliyordu. En sakin yağmur bile zemin katları çamur deryasına çevirmeye yetiyordu. Bölgede tifüs salgınları rutinleşti. Birkaç yıl içinde zengin aileler mahalleyi boşalttı ve evlerin fiyatları düşüşe geçti. Bu evlere şehrin en yoksulları, kölelikten kaçan Afroamerikanlar, İrlanda ve İtalya’dan yeni gelen göçmenler yerleşti. Bölgenin altyapısı sefaletten çürürken suç oranlarındaki artış ve yozlaşma da ayyuka çıktı. 1840’larda Charles Dickens’ın ziyaretinden sonra ABD’nin en meşhur kenar mahallesi oldu: Five Points.

BEŞ YÜZ YILLIK YANILGI

Collect Pond’un hikâyesi aslında kısmen iki kararla ilgilidir. Bu kararlar bir kişi tarafından alınmadığı gibi doğru zamanda da alınmadı. Meseleyi iki yönlü olarak şöyle özetleyebiliriz: Collect Pond’u bir şehir parkına dönüştürerek korumalı mıyız yoksa onu yeryüzünden silmeli miyiz? Bu kararın alınmasının üzerinden iki yüz yıl geçmesine rağmen burada yaşayan ve çalışan New York’luların gündelik hayatlarını etkilemeye devam ediyor. Önceleri tehditkâr kalabalığın işgali altında olan Five Points bugün eskisine göre daha sağlam fakat renksiz hükümet binalarına ve sıradan ofislere ev sahipliği yapıyor. Bunun yerine Manhattan’ın güneyinde Boston Common büyüklüğünde pitoresk bir gölet ve insan yapımı suni binalara kafa tutan sarp kayalıkların yükseldiği yemyeşil bir vaha hayal edin. Bugün Five Points dönemini romantize etmeyi seviyoruz, fakat gölet doldurulmamış olsaydı New York çeteleri toplanmak için başka bir yer bulurdu. Toprakaltı mikroplarının marifetiyle aniden düşen ev fiyatları şehri kozmopolit bir yere dönüştüren göçmenlerin mahalleye yerleşmesinin önünü açsa da nüfusu Five Points’e akın etmeye iten –ucuz barınma dışında– başka sebepler de vardı. Şehirdeki mahalleler demografik ve mimari değişimleri kaldırabilecek, birkaç nesilde bir kendini yeniden şekillendirebilecek kapasiteye sahiptir. Fakat göleti bir kez doldurduğunuzda bunun geri dönüşü olmaz.

Şayet L’Enfant’ın projesi hayata geçirilebilseydi, Collect Pond Park bugün dünyanın sayılı kent harikalarından biri olurdu. L’Enfant’ın Washington DC’de tasarladığı The National Mall her yıl milyonlarca turist tarafından ziyaret ediliyor. Şehir parkları kalelerden, mezarlıklardan ve hisarlardan daha dayanıklıdır. New York’lular Central Park ve Prospect Park’ın yapımından bu yana, neredeyse yüz elli yıldır bu parklardan yararlanıyor; bu durum iyi kötü zarar görmüş olsalar da parkların yüzyıllarca yaşadığının bir kanıtı adeta. 1574’de Barajas Kontu İspanya’nın Sevilla şehrinde Collect Pond’a benzer bir bataklığı ıslah ederek bölgeyi sulama kanallarıyla çevirdi ve kavakların eşlik ettiği bir gezinti sahası inşa ederek şehir parkına dönüştürdü.⁴ Kente ait birçok mekân gibi bu parkın tarihinde de karanlık dönemler oldu, 1970’lerde uyuşturucu ve suç yuvasıydı. Bugün neredeyse beş yüz yıldır değişen şehirle birlikte gönenmeye devam ediyor. Değişmeyen, yalnızca şehrin sokak planları.

Bu açıdan bakınca Collect Pond’u doldurma kararını beş yüz yıllık bir yanılgı olarak kabul etmemek işten değil. Bu yanılgının altında L’Enfant’ın planının reddedilmesi ve göletin doldurulması konusunda düzgün bir karara varılamamış olması yatıyor. Karman çorman bir eylem ve eylemsizlik hali. Hiç kimse kasıtlı olarak içme suyunu kirletme amacıyla yola çıkmış olmasa da Collect Pond’un yokoluşu müştereklerin trajedisine tipik bir örnekti. L’Enfant’ın planının suya düşmesinin sebebi kent sakinlerinin göletlerini korumak istememesi değil, bir avuç spekülatörün Manhattan’ın öngörülen büyümesi konusundaki basiretsiz öngörüsüzlüğü idi.

21. yüzyılın insanları olarak hepimiz dikkat süremizin kısalığından mustaribiz fakat bu türden kararlar alma konusunda geçmişe kıyasla çok daha iyiyiz. Şehrin merkezindeki Manhattan’ın ekolojisi için hayati önem taşıyan bir parçası bugün geniş çaplı çevresel etki değerlendirmesi yapılmadan yok edilemezdi. Paydaşlar bir araya gelerek dönüşümlü toprak kullanımı senaryolarını tartışır, tasarım çalıştayları gibi toplu karar alma ritüellerine iştirak ederlerdi. İktisatçılar alınacak kararların yerel işletmelere maliyetini ya da parkı ziyaret edecek turistlerin getireceği potansiyel geliri hesaplardı. Katılımcılar ekonomiden, davranış psikolojisinden, nörobilimden beslenen ve bu gibi uzun vadeli kararlar verilirken yararlı olabilecek yöntemler sunan “karar teorisi”ne başvururdu. Manhattan sakinleri 18. yüzyılın sonunda bu kaynakların hiçbirine sahip değildi. Bizler hâlâ beş yüz yıllık yanılgılara sebep olmaya muktediriz fakat bunları önleyebilecek taktiklere ve araçlara da sahibiz.

Teknolojik yeniliklere adapte olmak ve bize bahşedilen dil yetisinin yanı sıra insan türünün biricik niteliklerinden biri de bilinçli, uzun vadeli kararlar alabilme yeteneği. Ve bu konuda giderek daha da iyi bir hale geliyoruz. Büyük kararlara iki yüz yıl önceki şehir plancılarında hayret uyandıracak zekâ ve öngörüyle yaklaşıyoruz.

DARWIN’İN TERCİHİ

Haziran 1838’de Collect Pond’un üzerindeki güzel evler batmaya başladıktan yaklaşık on yıl sonra Charles Darwin, Atlantik’in karşı kıyısında bilim tarihinin seyrini erteleyecek bir kararı almak üzere masasına oturmuştu. Yirmi dokuz yaşındaydı. HMS Beagle’da⁵ iki yıl süren efsanevi dünya turundan henüz dönmüştü ve yayımlanması yirmi yılı bulmuş olsa da doğal seçilim üzerine ilk taslak çalışmalarını tamamlamasına yalnızca birkaç ay vardı. Darwin’in Haziran’da almaya çalıştığı bu karar, türlerin kökenleriyle ilgili bilimsel sorgulamalara dayanmasa da bilim tarihindeki yirmi yıllık kahredici gecikmenin sebebi olacaktı. Bir yandan varoluşsal ama daha çok varoluşa dair kişisel bir karar almaya çalışıyordu: Evlenmeli miyim?

Darwin’in yaklaşımı bugün pek çoğumuza tanıdık gelecektir: Not defterinde birbirine bakan sayfaları iki sütuna ayırarak bir sayfada evliliğin artılarını diğer sayfada da eksilerini tartışır. “Evlenmeme” argümanlarını şöyle sıralar:⁶

İstediğin zaman istediğin yere gidememek

Toplumsal normlara göre yaşamak

Çokbilmiş adamların muhabbetlerine maruz kalmak

Zoraki akraba ziyaretlerine mecbur olmak

Çocuklarla ilgili kaygı ve masraflar

Muhtemel tartışmalar

Zaman kaybetmek

Akşamları kitap okuyamamak

Şişmanlık ve tembellik

Kaygı ve sorumluluk

Kitap vb. için daha az paraya sahip olmak

Çocukların kendi ekmeğini kazanmaya zorlanması (Lakin çok fazla çalışmak kişinin sağlığı için zararlıdır.)

Karımın Londra’yı sevmeme ihtimali ki bu durumda sürgündeki itibarsız bir aptala dönüşmeye mahkûm edilmek

“Evlenme” başlığı altındaki argümanlarını ise şöyle derlemiştir:

Çocuk sahibi olmak (Tanrı izin verirse)

Yanınızda ilgili bir can yoldaşı (yaşlılıkta bir arkadaş) olması

Sevdiğiniz ve birlikte eğlendiğiniz bir şeyinizin olması, her açıdan bir köpekten daha iyi

Bir ev ve evle ilgilenecek biri

Hoş müzikler ve kadın muhabbeti, bunlar sağlık açısından iyi şeyler olsa da korkunç bir zaman kaybıdır.

Aman Tanrım, bir hiç uğruna insanın bütün hayatını hadım edilmiş arılar gibi sürekli, durmadan çalışarak geçireceğini düşünmesi dayanılır gibi değil; hayır hayır, bunu yapamam.

Londra’da tozlu, pis bir evde yapayalnız yaşadığınızı düşünün.

Şöminenin karşısında kitap ve belki de müzik eşliğinde koltuğa uzanmış sevgi dolu karınızı gözünüzün önüne getirin.

Bu görüntüyü Great Marlboro Caddesi’nin sönük gerçekliğiyle karşılaştırın.

Darwin’in duygusal muhasebe kayıtları bugün Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi arşivinde korunuyor olsa bile elimizde onun bu birbirine tezat iki görüşü nasıl değerlendirdiğine dair bir kanıt yok. Bu konudaki kararını sayfanın en altına karaladığı, “Evlen, Evlen, Evlen!” cümlesinin yanı sıra, üzerinden altı ay geçtikten sonra Emma Wedgwood ile evlenmiş olmasından anlıyoruz. Bu evlilik Darwin’in hayatına mutluluk kadar ciddi bir entelektüel çatışma da getirir, çünkü Darwin’in günden güne artan agnostik bilimsel dünya görüşü Emma’nın dini inançlarıyla uyuşmaz.

Darwin’in iki sütun tekniğinin geçmişi yarım yüzyıl öncesine, Benjamin Franklin’in kendisine akıl danışan İngiliz kimyager ve radikal siyasetçi Joseph Priestley’e cevaben yazdığı mektuba kadar uzanır. Priestley, Shelburne Kontu’nun iş teklifine nasıl cevap vereceğine karar vermeye çalışıyordu. İş teklifini kabul etmesi halinde ailesiyle birlikte Leeds’den, kontun Bath’in doğusundaki malikanesine taşınmaları gerekecekti. Franklin’le uzun yıllardır dost olan Priestley 1772 yazında o dönem Londra’da yaşayan arkadaşına bir mektup yazarak ondan kariyeriyle ilgili alacağı mühim kararla ilgili tavsiye istedi. Kişisel gelişim teknikleri uzmanı Franklin, Priestley’e işi kabul edip etmemesi üzerine bir şey söylemek yerine bir karar alma metodu tavsiye etti:

Fikrimi sormuş olduğunuz, sizin için bir hayli önemli bir konuda olumlu ya da olumsuz bir öneride bulunmaktansa, dilerseniz size nasıl karar verebileceğinizi anlatabilirim.

Zor kararlar almamız gerektiği zamanlarda en büyük zorluk, üzerine düşündüğümüz durumun artılarının ve eksilerinin eşzamanlı olarak aklımıza gelemiyor olmasıdır, bazen artıları düşünürken eksiler gözden kaçıverir. Böylece muhtelif amaçlar ve eğilimler birbirlerinin yerine geçerken belirsizlik kafamızı karıştırır.

Ben bu durumu aşmak için bir çizgiyle sayfayı ortadan iki sütuna ayırdıktan sonra artı ve eksileri peş peşe yazarım. Üç dört günlük düşünme süresi boyunca farklı zamanlarda ve farklı gerekçelerle aklıma gelen işaretleri not ederim. Üzerinde düşündüğüm kararın artılarını ve eksilerini tek bir karede gördükten sonra her birine değer biçmeye çalışırım ve aynı sütunda birbirine denk iki madde görürsem eğer, her ikisini de atarım: Eğer artılar listesinden iki maddeyi eksiler listesinden bir maddeye denk görürsem, üçünü de atarım. Eğer eksiler listesindeki iki maddenin artılar listesindeki üç maddeye denk olduğuna hükmedersem, hepsi birbirini götürür. Bu şekilde ilerleyerek terazinin dengesini bulurum. Bir iki gün daha düşündükten sonra aklıma iki sütuna da eklenecek önemli bir şey gelmezse eğer, uygun bir karara varmış olurum.

Her ne kadar gerekçelerin ehemmiyeti cebirsel niteliklerin kesinliğiyle boy ölçüşemeyecek olsa da artıları ve eksileri hem ayrı ayrı hem de bir bütün olarak önümde görmek daha doğru karar almamı sağlıyor ve düşüncesizce bir adım atma ihtimalimi azaltıyor. Doğrusunu isterseniz “ahlaki” ya da “sağduyulu” cebir diyebileceğimiz bu denklemlerin epey faydasını gördüm.⁷

Darwin’in “evlen-evlenme” listesi de dahil, bugüne dek yapılmış artılar-eksiler listelerinin pek çoğu Franklin’in “ahlaki cebir” tekniği kadar karmaşık değildi. Franklin, belli argümanların açıkça diğerlerinden daha anlamlı olduğunu tasdik edebildiği ilkel ama etkili bir ölçme tekniği kullanıyordu. Franklin’in yaklaşımında “denge” aşaması, maddeleri alt alta sütunlara yazmadan önceki aşama kadar önemliydi. Ancak Darwin de sezgisel olarak artıları ve eksileri değerlendirerek uzun vadede çocuk sahibi olmanın “çokbilmiş adamların muhabbetlerine maruz kalmak”tan daha anlamlı olacağını düşünmüş gibi görünüyor. Darwin’in evlilik açmazına basit bir matematik hesabıyla baktığımızda, “eksiler” listesinde fazladan beş madde olduğu halde kafasındaki ahlaki cebire yenik düşerek evlilik kararına vardığını görürüz.

Pek çoğumuz kişisel ve profesyonel hayatlarımızın dönüm noktalarında artılar-eksiler listesi karalamışızdır. (Babamın bana bu metodu ilkokulda sarı bir not defteri üzerinde öğretmeye çalıştığını hatırlıyorum.) Ancak Franklin’in tekniğindeki eşit öneme sahip artı ve eksilerin birbirini götürdüğü uygulama tarih oldu. Bu iş, en basit şekliyle artılar-eksiler listesindeki argümanlar sıralandıktan sonra hangi listenin daha uzun olduğuna bakmaya indirgendi. Franklin’in gelişmiş tekniğini uygulasak da uygulamasak da artılar-eksiler listesi yapmak karmaşık bir karar alacağımız zamanlarda hâlâ başvurduğumuz, bize öğretilen en önemli tekniklerden biri. Lakin son iki yüz yıldır pek çoğumuz için zor kararlar alma “bilimi”nde işler kesat.

İNCE ELEYİP SIK DOKUMA

Darwin’in ya da Priestley’inkine benzer bir karar almaya çalıştığınız zamanları düşünün. Belki de rahat ama sıkıcı işinizi bırakıp heyecan verici fakat sonucunu kestiremediğiniz bir girişimde bulundunuz ya da umut verici olduğu kadar riskli bir tedavi sürdürmek konusunda kararsızlık yaşadınız. Ya da toplumu ilgilendiren bir konuda karar almaya çalıştığınızı düşünün: Brexit referandumunda oy verdiniz ya da yönetim kurulunda olduğunuz okula alınacak yeni müdürün seçilmesinde sorumluluk aldınız. Karar alırken bir teknik kullandınız mı? Yoksa kararınızı günlük konuşmalarınız ve zihninizin arka planındaki düşünceler mi belirledi? Çoğumuzun ikinci yola başvurduğunu zannediyorum, en iyi ihtimalle bir kâğıda Darwin gibi eksiler ve artılar karalayıp hangi listenin daha uzun olduğuna bakmaktan öteye gitmiyoruz.

Sağduyulu kararlar alma yeteneği –uzun süre kafa yormayı gerektiren, sonuçları tıpkı Collect Pond’da olduğu gibi yüzyıllarca etkili olabilecek kararlar– tuhaf bir şekilde yeterince takdir görmüyor. Lise öğrencilerine kazandırmaya çalıştığımız, ikinci derece denklemleri çözmek, hücre döngüsü çizebilmek, iyi konu başlıkları yazabilmek gibi ya da bilgisayar programlama yahut mekanik uzmanlık gibi mesleki amaçlara hizmet eden becerileri düşünün. Ne var ki, yaşamımızın her alanına sirayet eden, çalışma ortamımızı, ebeveynler olarak aile içindeki yerimizi, birer seçmen ve aktivist olarak toplumdaki konumumuzu belirleyen yahut aylık finansal planlamamızı ve emeklilik planlarımızı yaparken iktisadi varlığımızı belirleyen kararları bilinçli ve yaratıcı bir biçimde almamızı sağlayacak olan karar alma bilimine ve sanatına adanmış bir ders görmeniz çok zordur.

Son yıllarda karar alma üzerine yazılmış popüler kitapların sayısında ironik bir artış olsa da bu kitapların pek çoğu farklı bir tür karara odaklanır. Hızlı varılan yargılar ve sezgisel izlenimlere yer verilen Blink: Düşünmeden Düşünebilmenin Gücü ve Karar Anı gibi kitaplar, Antonio Damasio ve Joseph LeDoux gibi biliminsanlarının öncülük ettiği duygusal beyin araştırmalarına dayanan kitaplara örnek sayılabilir. Daniel Kahneman’ın muhteşem kitabı Hızlı ve Yavaş Düşünme ise karar alma sürecinde iki bağımsız sisteme ayrılan bir yapı olarak beyin mefhumuna yeni bir anlayış getirdi. Sistem 1 beynin içgüdüsel, hızlı harekete geçen duygusal tarafıydı. Sistem 2 ise bir durumu baştan sonra bilinçli olarak düşünmemiz gerektiği zaman harekete geçiyordu. Bunlar düşünmek üzerine düşünmeye inkâr edilemeyecek ölçüde ivme kazandırmış kategoriler olsa da, Kahneman’ın Amos Tversky ile işbirliğinden doğan kitabı Hızlı ve Yavaş Düşünme, Sistem 1’in tuhaflıklarına ve mantıksızlıklarına odaklanıyordu. Beynin bu yeni modeli modern dünyada başımıza bela olan büyük küçük, her türden fonksiyon bozukluğunu anlamamıza yardımcı oluyordu. Bu sayede beynimizin kredi kartı işleyişi ve gayrimenkul kredisi veren yıkıcı piyasalar tarafından nasıl manipüle edildiğini, niçin bazı markaları diğerlerine tercih ettiğimizi ve yeni tanıştığımız birine güvenip güvenmeme konusunda ilk izlenimlerin nasıl yanıltıcı olabileceğini öğrenmiş olduk. Ancak klinik araştırmaya yakından baktığımızda bilimin arkasındaki deneylerin büyük çoğunluğu aşağı yukarı şöyledir:

Soru 1: Hangisini tercih edersin? Yüzde yüz ihtimalle 900 dolar kazanmayı mı, yüzde doksan ihtimalle 1000 dolar kazanmayı mı?⁸

Soru 2: Hangisini tercih edersin? Yüzde yüz ihtimalle 900 dolar kaybetmeyi mi, yüzde doksan ihtimalle 1000 dolar kaybetmeyi mi?

Soru 3: Sahip olduğun her şeye ek olarak sana 1000 dolar daha verildi. İki seçeneğin var, ya yüzde yüz ihtimalle 500 dolar daha kazanacaksın ya da yüzde elli ihtimalle 1000 dolar daha kazanacaksın.

Soru 4: Sahip olduğun her şeye ek olarak sana 2000 dolar verildi. İki seçeneğin var, ya yüzde elli ihtimalle 1000 dolar kaybedeceksin ya da yüzde yüz ihtimalle 500 dolar kaybedeceksin.

Bu tür deneylerle bütün bir kitabı doldurabiliriz, öte yandan bu deneylerin sonuçları kimi zaman mantıksız olsa da aydınlatıcı da olmuştur. Bu çalışmalara bakarken tekrarlanan bir eksiklik göze çarpar: Deneylerde sunulan seçeneklerin hiçbiri Collect Pond’u doldurma kararına ya da Priestley’in kariyeriyle ilgili almaya çalıştığı kararlara benzemez. Bunlar, Darwin’in üzerine kafa yorarak almaya çalıştığı karardan ziyade, yirmibir oynadığımız kumar masasında almaya çalıştığımız kararları andıran küçük bir bulmacayı andırır. Davranışsal ekonomi gibi alanlarda biliminsanları katılımcılardan farklı olasılıklara bağlı ve keyfi sonuçlara dayalı bir bahis oynamasını isterler. Soruların büyük bölümünün bu şekilde türetilmesinin sebebi, bu tür kararların eksiksiz bir biçimde laboratuvarda test edilebilir olmasıdır.

Yaşamlarımızın ve tarihin seyrine dönüp baktığımızda pek çoğumuz en önemli kararları içgüdülerimizle yahut sezgilerimizle almayız ya da en azından almamamız gerektiği konusunda hemfikirizdir. Bu kararlar hızlı değil, yavaş düşünmeyi gerektirir. İçgüdüsel tepkilerimizin duygusal kısayolların etkisinde kaldıkları şüphe götürmese de anlık tepkilerden ziyade temkinli düşünmeye dayanırlar. Bu kararları almak vaktimizi alır çünkü çok sayıda değişkeni olan karmaşık problemler barındırırlar. Bu kararların arka planındaki duygusal ve mantıksal ağlar araştırmacıların işlerini monotonlaştırdığı gibi, bu büyüklükte bir dizi çalışma, getirilen etik ve pratik sınırlamalardan ötürü biliminsanlarını da zorlar. Bir kişiden iki farklı çikolata arasında seçim yapmasını istemek laboratuvar ortamına taşınabilecek kadar kolaydır fakat bu kişiden evlilik konusunda bir karara varmasını istemek, ele alması çok daha güç bir durumdur.

Ne var ki zor kararlar alırken kullandığımız araçların Priestley’den bu yana gelişmediğini de söyleyemeyiz. Bu çok disiplinli alandaki önemli araştırmaların çoğu yeni ürünlerinin lansmanı üzerine müzakere eden işyeri çalışanları, bir işgal planı için farklı seçenekleri değerlendiren askeri danışmanlar, mutenalaşan bir muhit için gelişim kriterleri belirlemeye çalışan mahalle meclisi üyeleri ya da bir vatandaşın suçlu ya da suçsuz olduğuna karar verecek jüri üyeleri gibi küçük ve orta büyüklükteki karar alıcı gruplar içinde yürütüldü. Bu tür kararların “bilinçli” kararlar olarak nitelendirilmesinin haklı bir sebebi var. Mahkemede hırsızlıkla suçlanan biriyle karşı karşıya geldiğimizde bu kişinin hal ve tavırlarına ya da yüz ifadesine bakarak suçlu olup olmadığına dair içgüdüsel bir kanıya varabiliriz, suç ve hukuka dair mevcut yargılarımız vardığımız kanıyı etkileyebilir. Ancak bilinçli karar almayı geliştirmek için programlanmış sistemler, üzerine düşünülmemiş varsayımların peşinden safça sürüklenmemizi engellemek için özel tasarlanmışlardır zira varsayımlar genellikle bizi doğru kararlara yönlendirmez. Bir yargıya varmadan önce elimizdeki seçenekleri tartmak ve farklı bakış açılarını dinlemek için zamana ihtiyacımız vardır.

Karar alma becerilerimizi geliştirmek için sırtımızı sosyal psikoloji deneylerine yaslamak zorunda değiliz. Yakın geçmişe baktığımızda, zor kararlar alırken sağduyulu seçimler yapabilmek için bilinçli stratejiler ve rutinler benimsemiş insan grupları üzerine çalışmalara çok sık rastlarız. Bu çalışmalardan hem kendi seçimlerimizde uygulayabileceğimiz teknikleri hem de liderlerimizin, çalışma arkadaşlarımızın ve akranlarımızın karar alma becerilerini değerlendirmeyi öğrenebiliriz. Politik tartışmalarda –ya da şirket toplantılarında– adaylara ya da yöneticilere karar alma stratejilerinin sorulduğunu duymamışsınızdır, fakat günün sonunda, liderlik pozisyonundaki biri için bundan daha önemli bir beceri olmasa gerek. Hangi adaya oy vereceğimizi seçerken cesaret, karizma, zekâ gibi özellikler, “Bu kişi karmaşık bir durumla karşı karşıya kaldığında doğru seçimler yapabilecek mi?” sorusu karşısında önemsiz kalır. Zekâ, özgüven ya da sezgiler zorlu bir kavşakta bizi bir yere kadar götürebilir. Bu bağlamda, bireysel niteliklerimiz yetersiz kalır. George W. Bush’un alaya alınan terimini kullanarak ifade edecek olursak, “karar alıcı”, işler karıştığında karar alma yetisinden ziyade sorunla yüzleşmeyi, onun kendine has özelliklerini keşfetmeyi ve seçenekleri tartmayı içeren bir rutine yahut pratiğe ihtiyaç duyan kişidir.

Görünen o ki, karmaşık bir kararla boğuşan bir grup zihni izlemek oldukça dramatik ve çarpıcı bir deneyim. (İlerleyen bölümlerde bu deneyimi aktaran çok güçlü edebiyat metinlerine değineceğiz.) Ancak daha yavaş ve derin bir anlatı, çoğu zaman hararetli bir konuşma, askeri bir operasyon, dramatik bir lansman gibi beklenmedik olayların gölgesinde kalır. Karmaşık kararların sonuçlarına, onlara sebep olan sürecin üzerinden atlayarak varma eğilimi içinde olsak da bazen kasedi geri sarmamız gerekir.

TESİS

Ağustos 2010’da “El Kuveyti” takma adıyla da bilinen Pakistanlı kurye İbrahim Said Ahmed, Peşaver’deki kurak bir vadiden otomobille iki saat doğuya giderek Sarban Tepesi’nin yakınlarındaki Abbottabad şehrine ulaştı. Usame bin Ladin ve El Kaide içindeki üst düzey isimlere yakınlığından dolayı Merkezi İstihbarat Teşkilatı’nın (CIA) gözü uzun yıllardır El Kuveyti’nin üzerindeydi. El Kuveyti’nin beyaz Suzuki cipinin CIA’in Pakistan istihbaratı tarafından tespit edilmesiyle birlikte Abbottabad’ın kenar mahallelerine kadar süren takip, üzeri dikenli tellerle çevrilmiş beş metre yüksekliğindeki duvarların koruduğu yıkık dökük bir tesise çıkan toprak yolda bitti. Pakistanlı istihbarat ajanı CIA’e El Kuveyti’nin girdiği tesisin çevredeki binalardan farklı, üst düzey güvenlikle donatılmış olduğunu bildirdi. Ortamda kuşku uyandıran bir şey vardı.

Titiz takip Mayıs 2011’de gerçekleşecek efsanevi baskınla yaklaşık beş yıldır tesiste –pek çok kişinin mağarada yaşadığını düşündüğü– nispeten konforlu bir hayat süren Usame bin Ladin’in ölümüyle sonuçlanacak olaylar dizisini ateşledi. Bin Ladin’in şaşırtıcı ikametgâhına –sabahın erken saatlerinde tesise inen Black Hawk helikopterlerle– yapılan saldırının hikâyesi, müthiş bir şekilde gerçekleştirilmiş kıvrak bir askeri operasyon olarak lanse edildi. Helikopterlerden birinin tesise çarpmasından dolayı kolaylıkla felakete dönüşebilecek olan plan her şeye rağmen yolunda gitmişti. O gece atılan adımlar cesaret, mükemmele yakın bir takım çalışması ve akıl almaz bir baskı altında bile hızlı düşünebilmekle ilgili bir hikâye anlatıyordu. Operasyonun gişe rekorları kıran Hollywood uyarlamalarına, belgesellere ve çoksatan kitaplara konu olması hiç şaşırtıcı değildi.

Ancak baskının arkasındaki hikâye –yalnızca o gece atılan adımlar değil, Abbottabad operasyonundan önceki dokuz ay boyunca süren tartışmalar ve görüşmeler– okullarımızda ve kültürümüzde sağduyulu kararlar verebilme yeteneğinin niçin ekseriyetle göz ardı edildiğini açıklamaya yardımcı olabilir. Bizler kararların kendisine yol açan süreçten ziyade iyi olanların sonuçlarının altını çizme eğilimindeyiz. Abbottabad baskını, Navy SEALs gibi askeri kurumların ve tesisi titizlikle analiz ederek saldırının planlanmasını sağlayan uydu teknolojisinin zaferiydi. Fakat bütün bu olağanüstü kuvvetin ve cesaretin altında yatan şey, bu baskını mümkün kılan, ilk etapta yavaş ilerleyen ve manşetlere taşınmayan süreç gibi görünse de, aslında bizim zor kararlar alırken geliştirdiğimiz yeni kavrayış sürecimizdir. Bin Ladin’in izini bulmak için görevlendirilen uydulardan Black Hawk helikopterlerine kadar her şey son teknolojiydi, karar alma süreci de dahil. İronik olan şu ki, bizim gibi sıradan insanların baskının kendisinden öğrenebileceğimiz neredeyse hiçbir şey yokken, baskını harekete geçiren karar alma sürecinden öğrenecek çok şeyimiz var. Hiçbirimiz günün birinde karanlık dar bir avluya helikopter indirmeye çalışmayacağız. Ancak hepimiz zorlayıcı kararlarla karşı karşıya kalacağız ve Bin Ladin’in ölümüyle sonuçlanan görüşmelerden ve tartışmalardan öğrendiklerimiz bu kararları geliştirmemize vesile olabilir.

Bir ajanın El Kuveyti’nin izini Abbottabad’ın kenar mahallelerindeki gizemli bir tesise kadar sürdüğü haberi Langley’deki CIA kumanda merkezine ulaştığında neredeyse hiç kimse Usame bin Ladin’in saklandığı yeri bulduklarından şüphelenmedi. Herkesin ortak kanısı, Bin Ladin’in Amerikan güçlerinin sekiz yıl önce onu elinden kaçırdığı Tora Bora çevresindeki mağaralara benzer bir yerde yaşadığı yönündeydi. Tesis, Pakistan Harp Okulu’na çok yakındı ve Ladin’in komşularının pek çoğu Pakistan ordusu üyesiydi. 11 Eylül’ü planlayan adamın terörle mücadelede Amerika’nın yanında olduğu bilinen Pakistan’ın askeri cemaatinin göbeğinde yaşıyor olabileceği fikri absürd görünüyordu.

Tesise ilk etapta düzenlenen keşifler gizem perdesini daha da kalınlaştırdı. CIA tesiste internet veya telefon bağlantısı olmadığına emindi ve burada yaşayanlar kendilerine ait çöpleri yakıyordu. El Kuveyti’nin varlığı, binanın El Kaide ile bağlantısı olduğunu düşündürse de 200 bin dolardan fazla olduğu tahmin edilen inşaat maliyeti bile kafa karıştırıcıydı: Nakte susamış bir terör örgütü Abbottabad’ın banliyösünde bir binaya neden bu kadar para harcar? Peter Bergen’ın Bin Ladin avı kayıtlarına göre El Kuveyti’nin Ağustos 2010’daki ziyareti hakkında CIA amiri Leon Panetta’yı bilgilendiren görevliler, tesisi ısrarla “kale” olarak tarif ediyorlardı. Bu sözcük Panetta’nın dikkatini çekti ve görevlilere beton duvarların ardında kimin yaşadığını öğrenmeleri için her yolu denemelerini emretti.

Usame bin Ladin’in ölümüyle sonuçlanan karar alma süreci aslında birbirinden çok farklı iki ardışık karardan oluşuyordu. İlk karar gizemi çözmeyi yönelikti: CIA esrarengiz tesiste kimin yaşadığına karar vermek zorundaydı. İkinci karar tesisin El Kaide liderine ev sahipliği yaptığı kesinleştikten sonra alınabilirdi: Tesise nasıl girilmeli ve birinci kararın doğru olduğu varsayılırsa Bin Ladin esir mi alınmalı, öldürülmeli mi? İlk karar epistemolojikti: Dünyanın öbür ucundaki bu binada yaşayanların kimliğini kesin olarak nasıl bilebiliriz? Bu konuda bir karara varabilmek, çeşitli kaynaklardan toplanan ipuçlarını bir araya getirmeyi gerektiren bir dedektiflik işidir. İkinci karar eylemler ve onların olası sonuçları üzerineydi: Eğer tesisi B-2 bombardıman uçaklarıyla yerle bir edersek Bin Ladin’in saldırı sırasında orada olup olmadığından nasıl emin olacağız? Eğer tesise Bin Ladin’i yakalaması için özel bir ekip gönderirsek ve görev sırasında ekibin başı belaya girerse ne olacak? Şayet plan başarıyla uygulanırsa Bin Ladin’i canlı ele geçirme teşebbüsünde bulunmalılar mı?

Doğrusu, bu iki karar da geçmişte korkunç sonuçlar doğurmuş bir başka kararın gölgesinde kalıyordu. Bush yönetimi de sekiz yıl önce benzeri bir epistemolojik kararla boğuşmuştu: Saddam Hüseyin’in elinde kitle imha silahları var mıydı? Baskın tartışmaları Jimmy Carter’ın başarısızlıkla sonuçlanan İranlı rehineleri helikopterle kurtarma planını ve John F. Kennedy’nin eline yüzüne bulaştırdığı Domuzlar Körfezi Çıkartması’nı akıllara getiriyordu. Bu kararlar da doğru adımlar atmak isteyen zeki insanlar tarafından verilmişti. Kararlar üzerine aylarca kafa yorulmuş olsa da sonuç fiyasko olmuştu. Bu açıdan Bin Ladin baskınının başarısı, bir kurumun geçmişte hatalara sebep olan süreçleri bilinçli olarak ıslah etmesinin yani geçmişteki hatalarından ders çıkarmasının nadir örneklerinden biridir.

Zor seçimlerin çoğu ayrı ayrı ele alınması gereken içsel kararları kapsar ve Abbottabad baskınında olduğu gibi önceden belirlenmiş bir dizi karara bağlıdır. Doğru seçimi yapmak için kararı düzgün yapılandırmak gerekir ve bu bile başlı başına önemli bir beceridir. CIA, Bin Ladin’in izini sürerken tesiste kimin yaşadığına ve tesise nasıl hamlede bulunacaklarına karar vermek zorundaydı. Ancak bu kararlar bazen fikir ayrılığı bazen de fikir birliği olarak adlandırılan iki aşamadan oluşur. Fikir ayrılığı aşamasında amaç, keşif egzersizleriyle yeni olanaklar yaratmak için farklı olasılıkları ve perspektifleri ortaya koymaktır. Bu olasılıklar bazen birer bilgiye dönüşerek hangi yolu seçeceğiniz konusunda etkili olabilir, bazen de başlangıçta hiç düşünmediğiniz yepyeni yollar açarlar. Fikir birliği aşamasında ise yeni imkânların ucu açık keşifleri yön değiştirir ve ekip doğru kararda buluşmalarını sağlayacak seçenekleri daraltmaya başlar. Her aşamanın başarıya ulaşması farklı bilişsel araçlara ve işbirliği modellerine bağlıdır. Kuşkusuz, pek çoğumuz zihnimizde bu iki aşamayı birbirinden ayırmıyoruz. Seçeneklere bakıyoruz, birkaç informel toplantı yapıyoruz, bir tür açık oylama ya da kişisel değerlendirme sonucunda karar veriyoruz.

CIA, Bin Ladin’in takibi sırasında esrarengiz tesisle ilgili araştırmanın her aşamasında bilinçli bir şekilde fikir ayrılığı aşamasını es geçmedi. Abbottabad sınırındaki “kale” sözcüğünü duymasından birkaç hafta sonra Panetta, kurmay başkanı aracılığıyla Bin Ladin ekibine tesiste yaşayanların kimliklerini belirlemek için kullanılabilecek yirmi beş farklı yöntem bulmalarını emretti. Ekibe açık bir şekilde hiçbir fikrin çılgınca olmadığı söylendi. Sonuçta bu keşif evresiydi. Amaç çemberi daraltmak değil, seçenekleri çoğaltmaktı. Analistler beklenmedik planlar üretme konusunda oldukça istekli çıktılar. Bergen, “Fikirlerden bir tanesi tesise koku bombası atarak içerideki insanların gizlendiği yerden çıkmasını sağlamaktı,” diye yazmıştı.⁹ “Bir diğer fikir de tesis sakinlerinin dinsel fanatizminden yararlanarak tesisin dışından hoparlörlerle sözde Allah’ın ağzından, ‘Size sokağa çıkmanız emredildi,’ diye haykırmaktı.” Sonuç olarak tesisin içine gizlice ulaşmalarını sağlayacak otuz yedi yöntem önerildi. Önerilerin çoğunun içeridekilerin kimliğini saptamada işe yaramayacağı, bunların keşif döneminin kör noktaları olduğu ortaya çıktı. Ancak planların bir kısmı yeni yollar açtı. Bu yollardan biri Usame Bin Ladin’in ölümüyle sonuçlanacaktı.

SINIRLI RASYONALİTE

Karmaşık kararları bu kadar çetrefilli yapan şey nedir? Önceki iki yüzyılın büyük bir bölümünde karar alma anlayışımız klasik ekonomiden gelen “rasyonel seçim” konsepti çevresinde şekillendi. İnsanlar bir karar noktasıyla karşı karşıya olduklarında otomobil almak ya da Kaliforniya’ya taşınmak ya da Avrupa Birliği’nden ayrılmakla ilgili olabilir – kararlarını mevcut seçeneklere ve onların olası sonuçlarının neler getireceğine ve nelere mal olacağına (iktisatçıların her seçeneğin “marjinal faydası” dediği) göre değerlendirdiler. Ve kazanan, en faydalı hedefi izleyen, en az maliyeti olan, en fazla mutluluk ya da tatmin getirecek seçenek oldu.

Entelektüel tarihimizde klasik kurumun dağılmaya başladığı noktayı belirlemek için 1958’de Herbert Simon’ın Stockholm’de Nobel Ekonomi Ödülü’nü alırken yaptığı konuşmaya bakabiliriz. Simon’ın çalışması “rasyonel seçim” çerçevesinin gerçek hayatta yaptığımız seçimlerin bulanık gerçekliğini nasıl örtbas ettiğini her yönüyle inceliyordu. Rasyonel seçimin anlamlı olabilmesi için dört temel inanç sıçramasına ihtiyaç vardı:

Klasik model, seçilebilecek tüm alternatiflerin bilgisini gerektirir. Her alternatifi izleyen sonuçlara ait bilginin tamamını ya da bu sonuçları hesaplayabilme yeteneği gerektirir. Karar veren kişinin sonuçlar üzerine yaptığı ve yapacağı değerlendirmelerde kesinlik gerektirir. Sonuçlar her ne kadar farklı ve heterojen olsa da onları istikrarlı fayda kriterleriyle karşılaştırabilme yeteneği gerektirir.

Collect Pond’u doldurma gibi bir kararı klasik model çerçevesinde düşünün. Karar alıcılar potansiyel seçeneklerin tümünü görebiliyor muydu? Karar alıcılar her olası yolun sonundaki sonuçların tamamen farkında mıydı? Tabii ki hayır. Eğer akşam yemeği için pizza ve biftek arasında bir karar vermeye çalışıyorsanız seçenekleri makul ve tahmin edilebilir sonuçlara indirgeyerek ne yiyeceğinizi belirleyebilirsiniz. Fakat yaklaşık bin sekiz yüz Manhattan sakinini etkileyecek karmaşık bir durum karşısında rasyonel bir seçim yapmak pek de kolay olmayacaktır. Simon bu zarif (ama indirgemeci) rasyonel seçim formülüne “sınırlı rasyonellik” olarak adlandırdığı fikri ekledi: Karar alıcılar karşılaştıkları seçimlerin belirsizliğinden ve açık uçlu oluşlarından kolayca kaçamaz. Bilhassa bu zorlukları çözmeye yönelik stratejiler geliştirmeleri gerekir.

Simon’ın konuşmasından bu yana geçen altmış yılda farklı alanlarda çalışan araştırmacılar sınırlı rasyonellik anlayışımızı geliştirdi. Bugün sağduyulu kararların muhtelif sebeplerden dolayı çetrefilli olmasını anlıyoruz. Bu kararlar birbirleriyle etkileşim içinde olan çok sayıda değişken içerir; farklı deneyim ve hesaplamaları geniş yelpazede kapsamayı gerektirirler ve bizleri farklı kesinlik seviyelerinde geleceği öngörmeye mecbur bırakırlar. İlk bakışta görünmeyen yararlı seçenekler ya da çatışan amaçlar barındırırlar. Bireysel “Sistem 1” düşünme tarzının sunduğu çarpıtma ve grup olarak alınan kararların başarısızlıkları karşısında kırılgandırlar. Sağduyulu kararlar almanın bu kadar zorlayıcı olmasına sebep olan sekiz temel faktör vardır.

Karmaşık kararlar çeşitli değişkenler içerir. Laboratuvar deneyinin klasik sorularından biri üzerine düşünürken –yüzde yüz ihtimalle 900 dolar kazanmak mı, yüzde doksan ihtimalle 1000 dolar kazanmak mı– zihnimiz bize irrasyonel seçimler yapmamıza sebep olabilecek oyunlar oynayabilir fakat ortada seçimle ilgili gizli etkenler ya da ortaya çıkarılması gereken katmanlar yoktur. Öngörülemeyen unsur bile –yüzde doksan ihtimal– açıkça tanımlanmıştır. Ancak zor bir seçim söz konusu olduğunda –Collect Pond’a ne yapılacağı ya da Bin Ladin’in Abbottabad’daki tesiste yaşayıp yaşamadığının saptanması– verilecek kararı ve onun sonuçlarını etkileyecek yüzlerce muhtemel değişken bulunabilir. Mahrem kararlar bile kayda değer sayıda faktör barındırabilir: Darwin’in artılar ve eksiler listesi evliliğin “çokbilmiş adamların muhabbetlerine maruz kalarak” sosyal hayatını nasıl etkileyeceğini, çocuk sahibi olma arzusunu, ekonomik istikrarını, romantik bir partnere duyduğu ihtiyacı, entelektüel emellerini ve benzeri pek çok etkeni hesaba katıyordu. Karmaşık kararlar söz konusu olduğunda anahtar değişkenler başlangıçta belirgin değildir, onların ortaya çıkarılması gerekir.

Karmaşık kararlar kapsamlı çözümlemeler gerektirir. İnsan deneyiminin derecelerini işitilebilir seslerin frekans tayfının parçaları olarak düşünelim. Bir ses kaydının dengeleriyle oynadığımız zaman, bu parçalardan birine yakından bakarız: seslerin patlamaması için basları kısmak ya da vokalleri duyabilmek için orta sesleri yükseltmek isteriz. Müzik yapımcılarının bu ses tayflarını şaşılacak derecede küçük parçalara ayırabilmelerini sağlayan cerrahi aletler kadar hassas araçları vardır, bir kayıttan 120 Hz’lik arka plan gürültüsünü çıkarabilecekleri türden araçlar. Dinlemenin iki aşırı ucu bulunur: dar sınırlı ve geniş spektrumlu. Bir kayıttan her şeyi çıkarıp yalnızca arka plan gürültüsünü de duyabilirsiniz ya da tüm orkestrayı dinlersiniz.

Kararlar da benzer şekilde düşünülebilir. Sıradan bir gün boyunca karşınıza çıkan, satın alacağınız ketçabın markası, işe giderken gideceğiniz yol gibi bir yığın karar da doğası gereği dar sınırlıdır. Ancak gerçekten önemli kararlar ve zor seçimler basit ölçekte anlaşılamazlar. Bunun sebebi, yalnızca birden çok değişken içermeleri değil, aynı zamanda büsbütün farklı referans sistemleri kullanmaları ve çokdisiplinli yapıda olmalarıdır. Seçmen olarak bir halkoylamasına katıldığınızı ya da jüri olarak bir karara vardığınızı düşünün. Bu kararları sağlıklı bir şekilde alabilmeniz için zihninizi, onun dar sınırlı önceliklerinin dışına çıkarak düşünmeye zorlamanız gerekir. Sorunu çeşitli açılardan düşünebilmeniz gerekir. Bir adaya oy vermek için, yarışta yer alan politikacıların mizaçlarını, ekonomik fikirlerini ve bunun sizin bütçenize nasıl yansıyacağını, görev süreleri boyunca seçildikleri makamı şekillendirecek küresel güçleri, meslektaşlarıyla işbirliği yapabilme becerilerini değerlendirebilmeniz gerekir. Bir jüri üyesi bilişsel olarak adli delilin mikroskobik âleminden ziyade resmi teamülün gizemli tarihine, kürsüdeki tanığın yüz ifadelerini okumanın sezgisel psikolojisine eğilmelidir. Pek çoğumuz yüzümüzü dar sınırlı değerlendirmelere dönmeye meyilliyizdir. Sanık tam bir suçlu gibi gözüküyor, Vergilerimi azaltacak olan kişiye oyumu veriyorum. Ancak tek bir ölçeğin miyopluğundan kurtulduğumuzda daha iyi karar alırız.

Karmaşık kararlar bizi geleceği öngörmeye zorlar. Büyük ya da küçük çoğu karar temelde geleceği öngörmekle ilgilidir. Vanilyalı dondurmayı çikolatalı dondurmaya tercih ediyorum çünkü deneyime dayanan bir kesinlikle vanilyalı dondurmadan daha çok keyif alacağımı öngörebiliyorum. Amerikan hükümetinin Pakistan’daki özel mülkiyete yapacağı baskının sonuçlarını öngörmesi bu kadar kolay değildi. Çağdaş bir şehir plancısı bugün Collect Pond’u doldurma kararını alırken mikroorganizmaları hesaba katardı, içme suyu kaynağını temizlemek aynı zamanda onu tehlikeli bakterilerden arındırmak demekti. Ancak bu kişi, mikroorganizmaların Five Points’in altındaki toprağı aşındıracağını ve bölgedeki konut fiyatlarının düşüşünü tetikleyeceğini hesaba katamayabilirdi. Kaotik sistemler doğası gereği böyledir: yüzlerce hatta binlerce bağımsız değişken içeren, yoğun geri bildirim ilişkilerine hapsolmuş, küçük bir failin beklenmedik tsunamileri tetikleyebildiği sistemler.

Karmaşık kararlar çeşitli belirsizlik seviyeleri içerir. Davranışsal ekonomi alanında yapılan laboratuvar deneylerinin pek çoğunda psikologlar, üzerinde çalışılan karara ilişkin belirsizlik düzeyini öne sürerler fakat söz konusu belirsizlik deneyin terimleriyle açıkça tanımlanmıştır: Yüzde yüz ihtimale karşı yüzde doksan ihtimali seçtiğinizde belirsizlik derecesinin ne kadarını tolere edeceğinizi bilirsiniz. Ancak gerçek dünyadaki karmaşık kararlar zorunlu olarak farklı belirsizlik seviyeleri içerirler: Eğer New York’tan Kaliforniya’ya taşınmayı tasarlıyorsanız, kışların daha ılık geçeceğinden emin olabilirsiniz ama çocuklarınızın Kaliforniya’daki devlet okullarından birinde daha başarılı olup olmayacağı muğlaktır. Pek çok durumda belirsizlik oranı en yüksek sonuçlar, en çok önemsediklerimizdir.

Karmaşık kararlar genellikle çelişkili amaçlar içerir. Dar sınırlı kararlar kolaydır çünkü spektrumun farklı parçalarından gelen sinyalleri birbirine karıştırmazsınız. Mikroorganizmaların konut fiyatlarını değiştirebileceği ya da bir biliminsanı olarak profesyonel azminizin bir eşe duyduğunuz duygusal yakınlık arzunuz üzerindeki etkisi hakkında düşünmeniz gerekmez. Nedensellik zincirleri çok daha basittir. Tam spektrumu zor kılan bir diğer sebep de spektrumun farklı noktalarındaki insanların değer yargılarının çoğu zaman birbiriyle uyuşmamasıdır. Bir şeyin salt duygusal durumunuz üzerindeki etkisini hesaplarken kalbinizin sesini dinlemeniz normaldir. Fakat kalbiniz politikanızla, toplumsal köklerinizle, finansal ihtiyaçlarınızla ya da bunların tamamıyla çelişiyorsa işiniz çok daha zordur. Kuşkusuz, bu karar birden çok paydaşı ya da halkın tamamını ilgilendiriyorsa çelişkiler daha da keskinleşir.

Karmaşık kararlar, bünyesinde henüz keşfedilmemiş seçenekleri barındırır. Herbert Simon’ın da gözlemlediği üzere zor seçimler bir yandan da kafamızı karıştırır çünkü bu seçimler genellikle tam olarak tanımlanmış değildir. İlk bakışta, A’yı seç ya da B’yi seç gibi bir çift tercih seti olarak görünebilirler. Fakat genellikle en iyi kararın –spektrumun iki tarafını da gözeten en dengeli kararın– başlangıçta görünmeyen seçenek olduğu ortaya çıkar.

Karmaşık kararlar Sistem 1 kaynaklı hatalara yatkındır. Sistem 1 düşünme biçiminin tuhaflığı, karmaşık bir karar üzerine düşünen bireyin seçimini çerçevelendirme biçimini ya da diğer seçeneklerin potansiyel avantajlarını görmesini zorlaştırmasıdır. Kayıptan kaçınma [loss aversion], doğrulama önyargıları [confirmation bias], kestirmeden karar alma [availability heuristic] gibi hayatın basit sorunlarıyla başa çıkmayı kolaylaştıran kısayollar, gerçek bir kavşağa geldiğimizde ciddi sorumluluklara dönüşebilir.

Karmaşık kararlar kolektif zekânın kusurlarına karşı kırılgandır. Gruplar tanımları gereği daha geniş bilgiye ve bakış açılarına sahiptir. Geniş ve çeşitlilik barındıran gruplar, farklı karar alma aşamalarında yeni imkânları ve görünmeyen riskleri ortaya çıkarmakta hayati önem taşırlar. Ancak gruplar da kolektif önyargılar ya da insan etkileşiminin sosyal dinamiklerinden doğan çarpıklıklar gibi kendilerine ait zayıflıklar karşısında kırılgandırlar. “Grup düşüncesi” kelimesinin küçümseyici anlamda kullanılmasının bir sebebi var. Göreceğimiz gibi, karmaşık kararlar almayı hızlandırmak için geliştirilen pek çok teknik, grup davranışının potansiyel kör noktalarını ya da önyargılarını aşabilmek ve iyi yönetilen bir grubun geniş bilgi birikimini açığa çıkarabilmek için tasarlanmıştır.

Bu sekiz faktör, sayısız uzun vadeli kararın sığ sularda karaya oturmasına sebep olmuştur. Zor bir seçime dümen tutarken bu faktörlerin tümünü aşmak neredeyse imkânsızdır. Ancak Herbert Simon sınırlı rasyonellik kavramını sunduğundan bu yana geçen yıllarda, farklı alanlardan karar alıcılar yönümüzü belirlememize yardımcı olacak birtakım pratikler geliştirdiler ya da en azından güvenli bir limana doğru yol alırken gemimizi sağlamlaştırabilmemizi ve önlenemez bir çarpışmadan daha az zararla çıkabilmemizi sağladılar.

PARMAK İZLERİ VE KARMAŞIK AĞLAR

En basit tabiriyle, zor seçimlerin kendine özgü zorluklarını aşmak için tasarlanmış bilinçli kararlar üç adımı kapsayacak:¹⁰ Tüm değişkenleri ve izleyebileceğimiz potansiyel yolları gösteren geniş spektrumlu bir harita oluşturacağız; değişkenleri hesaba katarak bu yolların bizi nereye götürebileceği konusunda tahminler yürüteceğiz; geniş hedeflerimiz karşısında farklı sonuçları tartarak bir karara ulaşacağız. İlk üç bölüm, bahsi geçen grup kararlarını incelemek ve bu kararların izlediği haritalama, öngörme ve nihayetinde seçim yapma güzergâhları üzerine. Son iki bölüm ise daha spekülatif bir bakışla olağandışı durumlarda verilebilecek iki tür karara odaklanıyor: Birincisi, iklim değişikliği ile mücadelede karşı karşıya kaldığımız türden geniş kapsamlı kitlesel kararlar, diğeri de Darwin’in defterine notlar alarak boğuştuğu türden kişisel kararlar.

George Eliot’ın Middlemarch’ının ilk yarısında karmaşık kararlar almanın zorluklarını yansıtan müthiş bir sahne vardır. (İleride Middlemarch’a ve kitabın final bölümündeki çok daha ünlü karara geri döneceğiz.) Bu sahnede 1830’ların İngiltere’sinde yaşayan tutkulu genç fizikçi Tertius Lydgate’in can sıkıcı bir grup kararını tarttığı içsel monolog aktarılır: cana yakın papaz Camden Farebrother’ın yerine kasabanın mutaassıp bankeri ve Lydgate’in hastanesinin ana sponsoru Nicholas Bulstrode’un desteklediği Tyke isimli yeni rahibi göreve getirmek ya da getirmemek. Lydgate, Farebrother ile arkadaşlık kurmuş olsa da onun kumar düşkünlüğünü onaylamaz. Kasaba meclisi toplantısı yaklaşırken Lydgate seçeneklerini gözden geçirir:

Bulstrode’la arasını bozarak kendi yoluna taş koymak istemiyordu, ayrıca Farebrother aleyhinde oy kullanmak, onun işinden ve maaşından olmasına sebep olmak da istemiyordu ve aklında kırk sterlinlik ek gelirin Farebrother’ı kart oyunlarına olan rezil düşkünlüğünden kurtarıp kurtarmayacağı sorusu vardı. Ayrıca Lydgate, Tyke’a oy verdiği takdirde açıkça kendi menfaatine uygun hareket edecek olmaktan dolayı da rahatsızdı. Peki sonuç gerçekten de onun menfaatine mi olacaktı? İnsanlar böyle düşünecek ve onu şan şöhret uğruna Bulstrode’a yaranmaya çalışmakla suçlayacaklardı. Ya sonra? Lydgate şunu biliyordu; mesele salt kendi kişisel beklentileriyle ilgili olsaydı, bankerin dostluğunu ya da düşmanlığını zerre kadar umursamazdı. Onun asıl önem verdiği, çalışmaları için uygun bir ortam ve fikirlerini hayata geçirebileceği bir araçtı; en nihayetinde amacı, rahip seçimleriyle ilgili şeylerden ziyade ateşli hastalıkların ayırt edici özelliklerini gösterebileceği ve tedavi sonuçlarını test edebileceği iyi bir hastane kurmak değil miydi? Lydgate, ilk kez ufak tefek toplumsal koşulların onu karmaşık bir ağ gibi sardığını ve baskı altına alarak engellediğini hissediyordu.¹¹

Burada çarpıcı olan şey, öncelikle, karar alan zihnin detaylı portresidir: titiz detaylarla çizilmiş tüm o “karmaşık ağlar”. (Aslında yukarıdaki pasaj, Eliot’ın Lydgate’in kararı üzerine derin düşüncelere dalmış halini değerlendirdiği küçük bir parçadan ibarettir.) Ancak bu ağlar bireyin zihninden çok daha kapsamlı ve farklı güçlerden meydana gelir. Lydgate tek bir paragrafta Farebrother ile dostluğu, onun kumar düşkünlüğüne ahlaki olarak itirazı, patronunun lehine oy vermenin yarattığı utanç ve oylamada ona ihanet etmenin getireceği potansiyel finansal sonuçlar, Bulstrode’un ona sırtını dönmesi durumunda entelektüel emellerine ne olacağı, “ateşli hastalıkların ayırt edici özellikleri”nin keşfi sayesinde Middlemarch halkının sağlığını iyileştirecek fırsatlar gibi pek çok meseleyle boğuşur. İki seçenek vardır: Farebrother ya da Tyke. Ancak seçimleri şekillendiren etkenler, kişisel ilişkilerin mahremiyetinden tıptaki uzun vadeli eğilimlere kadar çok farklı yönlere savrulur. Lydgate’in çakışan hedefleri seçimi iyice zorlaştırır, hastanesinin finansal olarak desteklenmesini ister ama toplumda yalaka olarak tanınan ve alay edilen kişi olmak istemez.

Lydgate’in işkenceyi andıran içsel monoloğunu dinlerken, zor bir kararın haritalama ve tahmin etme aşamalarıyla boğuşan, kararın tüm katmanlarını tartan ve ileride neler olabileceğini tahmin etmeye çalışan bir zihne tanık oluruz. Lydgate’in zihninde –Darwin’in artılar ve eksiler listesi gibi– iki basamak aynı potada eriyerek tek bir şeye dönüşür. Fakat bu iki basamağı ayrı ayrı ele almamız daha iyi olur: önce kararları ve onların sebep olduğu tüm “karmaşık ağları” haritalamak, sonra da onların yaratacağı baskılardan kaynaklanması muhtemel sonuçları öngörmek.

Skeptiklerin karmaşık kararların herkese uyabilen kalıp reçetelere aykırı olduğu konusundaki tartışmaları boşuna değildir. İşin içinde birbirleriyle doğrusal olmayan yönlerde etkileşen ve tahmin edilebilir kalıplara sığdırılamayacak kadar fazla değişken vardır. Sorunun karmaşıklığı onu kendine özgü kılar. Her uzun vadeli karar, kar tanesi ya da parmak izi gibidir: Biricik, tekrar edilemez ve emsallerinden farklıdır, bu sebeple basmakalıp kategorilere sığdırılamaz. Bu durum, Tolstoy’un Savaş ve Barış’ında Prens Andrey’in Rus generallerin uzmanı olduklarını düşündükleri “savaş bilimini” sorgularken takındığı tutuma benzer. Prens Andrey, Herbert Simon’ın Nobel konuşmasından önce davranarak, “Koşullar ve durumlar bilinmezken ve aktif güçler tespit edilemezken hangi teori ya da bilim mümkündür?” diye sorar.

Tolstoy’un sorusu retorik olabilir ama elinizdeki kitabı bu soruya uygun bir yanıt verme girişimi olarak görebilirsiniz. Bu yanıtın bir kısmını oluşturan, bilimsel gelişmeler sayesinde karmaşık durumların ince ayrıntılarını görebilmemizi sağlayan ve Tolstoy’un ya da Darwin’in zamanında var olmayan araçların bizlere bahşedilmiş olmasıdır. Her parmak izinin biricik olması, biliminsanlarının parmak izlerinin nasıl oluştuklarını ya da neden öngörülemez olduklarını anlamaya çalışmasına engel değildir. Ancak parmak izi biliminin gelişmesini sağlayan en büyük adım, onları birbirinden ayırt etmemiz ve parmak izlerimizi biricik kılan halkaları fark etmemiz sayesinde atılmıştır. Bilim, Tolstoy’un generallerinin savaşın kaosunu “savaş bilimi”ne indirgemeye çalışmasında olduğu gibi, dünyanın bereketli karmaşıklığını her daim formüllere sıkıştırmaya kalkışmaz. Bilim bazen esneyip genişler, hayatın daha zayıf bir gözlemcinin gözünden kaçabilecek hususiyetlerini anlayabilmemizi sağlar. Bu kitap, karar alma sürecine bilimsel araştırmanın giderek genişleyen araçlarıyla yaklaşıyor; önyargıların, basmakalıp düşüncelerin ve ilk izlenimlerden ötesini görmemizi sağlayacak çalışmalara yer veriyor.

Prens Andrey’in sorusuna verilebilecek yanıtlardan bir diğeri ise Prens’in hakkını teslim etmek: İster bir savaş alanında ister küçük bir kasabanın meclis toplantısında papaz seçimiyle ilgili bir tartışmada olsun, bilimsel bakış açısıyla insan deneyimini anlamaya çalışmanın bir sınırı var. Bu durumlarda Tolstoy’un dediği gibi, “Her şey sayısız koşula bağlıdır, koşulların önemi belli bir anda açığa çıkar ve bu ânın ne zaman geleceğini kimse bilemez.” Bir bireyin hayatı, işin içine başka özler karıştırıldığında daha da karmaşıklaşan eşsiz bir şanslar ve koşullar kokteylidir. Kokteyli kimyaya indirgerseniz bazı şeyleri kaybedersiniz.

Davranışsal ekonomistlerin de belirttiği üzere sadece biliminsanları değil, bizler de indirgemeci eğilimlere yatkın türleriz. Karmaşık gerçekliği kısaltılmış sezgilere sığdırırız ve bu günlük hayatta sıkça karşılaştığımız, çok önemli olmayan kararlar verirken oldukça işimize yarar. Zeki ve kendi üzerine düşünebilen bir tür olduğumuz için önemli bir karar vereceğimiz zaman indirgemeci içgüdülerimizi aşmamız gerektiği konusunda yardıma ihtiyaç duyduğumuzu yıllar önce fark ettik. Nihayet hikâye anlatıcılığı adında bir araç keşfettik. Başlangıçta hikâyelerimizin bir kısmı bilimin olabileceğinden çok daha indirgemeciydi: Hayatın akışını alegoriler, kıssalar ve ahlak oyunlarıyla arketipsel ahlaki mesajlara sığdırmaya çalıştık. Zaman içinde hikâyeler de yaşadığımız gerçek deneyimlerin karmaşıklığını, parmak izi halkalarını ve karmaşık ağları tarif etmekte daha hünerli hale geldiler. Bu gelişimin en parlak kazanımlarından biri de gerçekçi romandır. Prens Andrey’in sorusunda betimlenen “sayısız koşulların yalnızca tahmin edilemez anlarda anlam kazanacağı” iması da Savaş ve Barış ya da Middlemarch gibi realist kanonun tartışmasız iki büyük romanını açıklar niteliktedir. Romana gerçeklik payını veren şey bildik hikâyeler üzerinden ilerlemesi değil, insanların hayatlarındaki en manidar anlarda yüz yüze geldikleri seçimleri şekillendiren ve bu seçimlerin arka planındaki bütün tahmin edilemez değişkenleri ve güçleri ortaya koyma biçimidir.¹²

Bu romanları –ya da tarihi figürlerin okkalı biyografilerini– okuduğumuzda sadece eğlenceli vakit geçirmeyiz, aynı zamanda gerçek hayat deneyiminin bir provasını yaparız. Her şeyden önemlisi, hayatta zor bir bir kararla karşı karşıya kaldığımızda konuya o ânın koşullarında taptaze bir gözle yaklaşmamız gerekir. Bu yüzden yaşamımızda bilime olduğu kadar sanata da yer vardır. Hikâyelerimizin ve gerçekçi romanlarımızın yanı sıra, ilerleyen bölümlerde de yer vereceğimiz gibi, spektrumun daha geniş bir parçasını görmemiz için incelikle tasarlanmış, bizi belirsiz sonuçlara hazırlayan farklı türlerde hikâyelere de sahibiz. Senaryolar, savaş oyunları, simülasyon toplulukları, premortem teknikleri¹³ olarak adlandırılan hikâye anlatıcılığı örnekleri büyük eserlerle karşılaştırılamayacak olsalar da, ancak realist romanda gördüğümüz, dünyayı daha keskin bir şekilde görmemizi ve her bir parmak izi halkasını ayırt edebilmemizi sağlayan mucizevi yeteneğe sahiptirler. Bize basit reçeteler sunmazlar fakat bir o kadar değerli başka bir şey bahşederler: pratik.

Bir kararı anlamak bilgelik gerektirir, kişisel deneyimlerinizden arkadaşlarınızın anlattığı anekdotlara, çalışma arkadaşlarınızdan klinik çalışmalar yapan biliminsanlarına, bu kararlar geçmişte karşı karşıya kalınmış zor dönemeçleri anımsatır. Ancak verilecek kararın her yönüyle geçmiş kararlarınızdan nasıl ayrıldığını ve onun kendine has özelliklerini takdir edebilmek de bilgelik gerektirir. Bu kitabın hipotezi bu türden bir görme biçiminin öğretilebilir olduğudur.

1
Haritalama

İnsanların tümüyle sıradan hayatlarına dair keskin bir görüşümüz ve sezgimiz olsaydı eğer, bu, çimenlerin büyüme seslerini ve sincapların kalp atışlarını duymaya benzerdi; sessizliğin karşı hattında duran bu uğuldamadan ölmemiz gerekirdi. İşte bu yüzden, aramızda en hızlı olan, ortalıkta aptallık yumağı olarak dolanıyor.

– GEORGE ELIOT, MIDDLEMARCH

Brooklyn, ülkedeki en yoğun nüfuslu kentsel yerleşim bölgelerinden biri olmadan uzun yıllar önce, henüz kayalıkların üzerinden zengin New York liman kasabasına bakan mütevazı bir mezrayken, bugün gür ormanlarla kaplı tepeler kasabanın merkezindeki Greenwood Mezarlığı’ndan başlayıp Prospect Park’tan geçerek Cypress Tepesi’ne kadar uzanıyor. Yerliler buraya Tolkien romanlarından fırlamış gibi duyulan bir isim verdiler: Golan Tepesi.

Jeolojik oluşumlar Golan Tepesi’ni törpüledi. Tepenin zirvesi, Long Island’ın buz dağları tarafından düzleştirmiş ovalarından ve gelgitlerin oluşturduğu göletlerden yalnızca altmış dört metre yükseklikteydi. Golan Tepesi 1776 yazında birdenbire kendisini dünya tarihinin merkezinde buldu. Yalnızca birkaç ay önce İngilizler Boston’dan utanç verici bir şekilde geri çekilmek zorunda kalmışlardı. O dönem kolonilerin ticaret merkezi olan ve kudretli Hudson’ın (o zamanlar adı Kuzey Nehri’ydi) giriş kapısında bulunan New York’u ele geçirme misillemesi İngilizlerin denizdeki egemenliğini güçlendirmişti. Adanın geniş körfezine bakan uçta konumlanan New York, kraliyet donanması için kolay bir hedef olsa da şehri ellerinde tutmak o kadar da kolay değildi. Long Island’da bulunan kayalıklarla çevrili Brooklyn Tepesi’ne toplar yerleştirilerek aralıksız bombardımana maruz bırakılabilirdi. Amerikalı General Charles Lee, “Long Island bizde olduğu sürece düşmanın New York’ta barınması imkânsızdır,” diye yazmıştı. İngiliz komutan William Howe’un ağır kayıplar vermeden New York’ta tutunabilmek için mutlaka Brooklyn’i alması gerekiyordu. Lakin Brooklyn, Golan Tepesi tarafından korunuyordu. Doğal barikatı oluşturan salt topografya değil, sırtları kaplayan yoğun orman örtüsüne eşlik eden uzun meşe ve ceviz ağaçları ve yerdeki yoğun çalılıklardı. Donanmanın, kalabalık ordusunu ağır silahlarla böyle bir araziden geçirebilmesi imkânsızdı, ayrıca orduların ormanda karşılaşması da devrim güçlerinin yararına olurdu.

Gelgelelim tepe kusursuz bir geçiş engeli oluşturmuyordu. Ormanı güneyden kuzeye doğru kateden Gowanus, Flatbush, Bedford ve Jamaica Pass adındaki küçük vadiyle birlikte dört yol bulunuyordu: Şayet İngilizler Manhattan’a veya Brooklyn’e direkt denizden saldırmayacaksa, ordularını muhtemelen bu dar yollardan geçirmek zorunda kalacaklardı.

İngiliz gemilerinin Halifax’tan ayrılıp güneye doğru yol almaya başladığı haberi duyulduğu an, herkes İngilizlerin New York’u almayı kafaya koyduğunu anlamıştı. Akıllardaki soru ise bunu nasıl yapacaklarıydı. 1776 yılının uzun ve sakin bir yaz gününde karşı karşıya kaldığı karar, George Washington için dönüm noktası olacaktı. Görkemli donanma –Hamilton müzikalinin ilk dakikalarında New York Körfezi’nde beliren dört yüz gemi– Staten Adası açıklarında demir almıştı. Washington, Manhattan’ı mı yoksa Brooklyn’i mi savunmalıydı? Ya da New York’un savunulamayacak, umutsuz bir vaka olduğunu kabul ederek mücadeleyi daha ümit verici bir alana mı çekilmeliydi?

Washington, eşzamanlı olarak çok farklı deneyim yelpazelerini düşünmeyi gerektiren geniş spektrumlu kararın tipik örneklerinden biriyle karşı karşıyaydı. Doğru kararı alabilmek için bölgenin topografyasını, topografyanın sırtlarını, uçurumlarını ve kumsallarını; Brooklyn ve New York arasında sürekli asker taşıyacak gemileri hezimete uğratacak meşhur, tahmin edilemez East River akıntılarını; savaşın fiziğini, İngiliz toplarını ve şehrin denizden girişine kurulan savunma hattının dayanıklılığını; askerlerinin moralini ve Philadelphia’daki Kıta Kongre’sinden gelen, bu kadar değerli bir şehri ve körfezi teslim etmemesi yönündeki kesin emri düşünmek zorundaydı. Washington için bu kararın ahlaki bir yönü de vardı: Bu kadar güçlü bir düşmanla karşı karşıyayken gencecik hayatları muhtemelen kaybedecekleri bir savaşa göndermek doğru muydu?

Washington’ın göz önünde bulundurması gereken değişkenlerin sayısı hiç de az değildi ama sahip olduğu bir şey daha vardı: zaman. Washington, İngilizlerin Boston’u terk ettiği andan bu yana New York’un nasıl savunulacağını düşünüyordu. Nisan’ın ilk günlerinde adanın ucuna ulaşmış ve Broadway’deki konutuna yerleşmişti. General Lee ve parlak General Nathanael Greene’in tavsiyelerini dinlemiş ve İngiliz donanması ufukta gözükmeden aylar önce bölgeyi inceleyerek New York ve Brooklyn’in güçlendirilmesini sağlamıştı. İngiliz donanma subayı General Howe’un Ağustos’un sonunda askerlerine New York’a taarruz emri vereceği güne kadar Washington’ın şehri savunabileceği en iyi stratejinin ne olduğuna karar vermek için neredeyse altı ay zamanı vardı.

KÖR NOKTA

Tarihteki ve edebiyattaki destansı seçimlerin bize öğrettiklerinin önemli bir kısmını, zihnimiz kafamızı ütüleyip bizi baltalasa da, yahut içinde bulunduğumuz şartlar ve çevre bizi yanlış bir seçime sürüklese de, başarısız kararların tersyüz edilmiş bilgeliğine ve hatalarımızdan çıkardığımız derslere borçluyuzdur.

1776 yazında Washington’ın ilk hatası öncelikle New York’u savunmaya kalkışmasıydı. Bu, nereden bakarsak bakalım umutsuz bir girişimdi. İngiliz donanmasının sayıca Amerikan ordusunun iki katı olduğu ve donanmanın denizdeki gücü hesaba katıldığında verilecek en doğru karar şehirden vazgeçmekti. General Lee, Washington’a mektubunda, “Denize hükmeden her kim ise, bu derin, açık sularla çevrili şehre de hükmetmelidir,” diye yazmıştı. Ancak Washington’un henüz savaşın başında bu kadar değerli bir bölgeden vazgeçmeye niyeti yok gibi görünüyordu.

Washington şehri savunma kararının akabinde birliklerini konumlandırırken bir dizi taktiksel hata yaptı. General Howe’un doğrudan Manhattan’a mı saldıracağı yoksa öncesinde Long Island’ı mı almaya kalkışacağı üzerine bahse girmek istemeyen Washington, birliklerini iki cepheye dağıttı. Ağustos sonunda İngiliz Donanması’nın bugünkü Coney Adası yakınlarındaki Gravesend Koyu’na çıkartma yaptığı haberi geldiğinde, Washington hâlâ Long Island çıkartmasının onları şaşırtmak için gerçekleştirildiğine ve General Howe’un doğrudan Manhattan’a saldıracağına inanmayı sürdürüyordu.

Ancak Washington, Golan Tepesi’ne giden Bedford, Flatbush ve Gowanus yollarını korumaları için buralara destek birlikleri göndermişti. Bu dar ve korunaklı yollar, İngiliz Donanması’ndan gelebilecek herhangi bir saldırıda General Howe’a büyük kayıplara neden olabilirdi. Ancak Howe’ın gözü, doğrudan Brooklyn’e çıkan bu yollarda değildi. Birliklerinin büyük bir kısmını Tepe’nin en uç noktası olan Jamaica Pass’e yönlendirerek harp tarihinin gördüğü en büyük yandan taarruzu gerçekleştirecekti. Howe bu planıyla, Washington’a meslek hayatı boyunca aldığı en yanlış kararından ötürü ölümcül bir darbe vuracaktı. Washington, binlerce askerini diğer üç yolu korumaya gönderince, Jamaica Pass’in girişindeki Rising Sun Tavern adlı tenha tesiste beş nöbetçi asker kalmıştı. Bu beş adam tek kurşun atılmadan esir alındı.

Howe, adamlarını kayalık geçitten ilerlettiğinde devrimci birliklere arkadan sürpriz bir saldırı yapabilecekti. Yetmiş iki saattir devam Brooklyn Savaşı’nda Howe’un Jamaica Pass’i almasıyla sonuç az çok belli olmuştu. İki hafta içinde New York İngilizlerin eline geçti. Washington, yaptığı tahliye planıyla körfezde sisten göz gözü görmezken, bir gece içinde tüm birliklerini New York’tan çıkararak ordusunun Bağımsızlık Savaşı’na devam edebilmesini sağladı. Brooklyn Savaşı’nın büyük ironisi de budur: Washington’ın aldığı en zekice karar New York’u savunmak değil, kararlılıkla New York’tan vazgeçmek olmuştur.

Sonuç olarak Washington’ın kararları kusurlarla doluydu ve bu kararların Amerika’da açtığı yaralar asla tam anlamıyla iyileşmedi. New York savaşın sonuna kadar İngilizlerin kontrolünde kalmıştı. Washington eninde sonunda İngilizleri alt etmiş olsa da askeri taktikler konusunda hiçbir zaman parlak bir general olmadı ve savaş sırasında aldığı kararların hiçbiri Manhattan’a tutunma kararı kadar kusurlu değildi. Washington’ın karar alma yetisi onu Brooklyn Savaşı’nda nasıl bu kadar içler acısı bir başarısızlığa uğratmış olabilir?

Öyle görünüyor ki Washington, başlangıçta aldığı şehri savunma kararıyla, kayıptan kaçınma olarak bilinen psikolojik durumdan mustaripti. Sayısız çalışma da göstermiştir ki biz insanlar kazanç sağlamaktan ziyade kaybetmemeye odaklı bir donanıma sahibiz. Doğuştan getirdiğimiz zihinsel araçlarımız arasında, uzun vadede yararımıza olsa bile, sahip olduklarımızdan vazgeçmeme inadı var. Manhattan’ı koruma arzusu Washington’ı en temel askeri taktik hatalarından birine itmiş olmalı. Birliklerinin büyük çoğunluğunu Manhattan’da bırakarak İngilizlerin Brooklyn’de ufak bir birlikle karşılaşmalarını sağlayacaktı. Umut vaat eden tek taktik Brooklyn savunmasını iki katına çıkarmakken, Amerika’nın incisini gözden çıkarma fikrini bir türlü kabul edemeyen Washington tüm yumurtalarını aynı sepete koymamaya karar vermişti.

Bu hikâyenin asıl gizemi Jamaica Pass’in neden savunmasız bırakıldığıdır. Washington, Brooklyn’e açılan kapılara destek kuvvet gönderirken neden aralarından bir tanesini ardına kadar açık bıraktı? Bu sorunun cevabı meğerse bir virüse dayanıyormuş. General Greene, İngiliz saldırısından haftalar önce Amerikan askerlerini kırıp geçiren “karahumma” sebebiyle yataklara düşmüştü. 20 Ağustos’a gelindiğinde durumu şehrin kuzeyindeki bir kasabaya götürülmesini gerektirecek kadar ağırlaşmıştı. Greene İngilizlerin saldırıya Long Island’dan başlayacağını düşünüyor ve buna göre hareket edilmesi için ısrar ediyordu. Büyük ihtimalle Long Island coğrafyasına en hâkim kişi de yine kendisiydi. Greene, Howe’un donanmasının Brooklyn’e doğru yola çıktığı haberi geldiğinde Washington’ın yanında olabilseydi, öyle görünüyor ki Jamaica Pass’in savunmasız bırakılması söz konusu olamazdı.

Greene hastalığı sebebiyle Washington’ın yakın çevresinden uzaklaşınca, Washington Long Island’daki durumu gerçekçi bir şekilde değerlendirememişti. Bu durum karmaşık kararlar söz konusu olduğunda sürekli karşımıza çıkan temalardan biridir: Birbirini etkileyen değişkenler içeren bir sorunu anlamaya çalışırken, konuya ilişkin unsurların tamamını açıkça idrak etmemiz çoğu zaman imkânsızdır. Bu yüzden kararlarımızı yetkililere ve çevirmenlere, bize durum üzerine kendi fikirlerini sunan uzmanlaşmış beyinlere dayanarak alırız. Doğru karar alabilmenin bir yanı da farklı girdilerin ne işe yaradığını öğrenmekten geçer. Ancak iletişim şebekenizde açılan delikleri ve güvenilmez çevirmenleri fark etmek de bir o kadar önemlidir. Washington’ın ordusunun İngiliz saldırısına hazırlıksız yakalanmasının yegâne sebebi, Greene’in savaş meclisini terk etmesiyle birlikte Washington’ın kendi aklına yenilecek kadar körelmesiydi. Washington, Long Island coğrafyasını açıkça göremediği gibi kendi tasavvurundaki bulanıklığın farkına varmakta da başarısız olmuştu.

HARİTALAR, MODELLER VE ETKİ DİYAGRAMLARI

Hiç kimse bir tür zihin haritası olmadan zor kararlar alamaz. Bazı durumlarda bunlar gerçek fiziksel haritalar da olabilirler. Abbottabad’daki gizemli tesis keşfedildikten aylar sonra Ulusal Jeouzamsal İstihbarat Ajansı tesisin ve onu çevreleyen arazinin uydu görüntülerini üç boyutlu bir bilgisayar modeline uyarladılar.¹⁴ Sonunda bu analize dayanarak tesise ait duvar, pencere, ağaç, hatta El Kuveyti’nin beyaz cipini temsil eden bir oyuncak araba detayının bile temsil edildiği kumar masası büyüklüğünde fiziksel bir model inşa ettiler. Bu model, tesiste kimin yaşadığı sorgulanırken ve içeriye gizli gizli nasıl girileceği tartışılırken karar verme sürecinin olmazsa olmaz araçlarından biri haline geldi. Ancak ilerleyen bölümlerde göreceğimiz, modelde hesaba katılmayan bir değişken yüzünden operasyon başarısızlıkla sonuçlanabilirdi.

Haritalar bazen somut olana kıyasla daha metaforiktir: Zihinlerimizde, karşılaştığımız duruma dair bir model yaratırız, bunlar karmaşık ağlardır. Bunlar hem somut hem metaforiktir. Jürili bir cinayet davasında da suç mahallinin fiziksel haritasıyla birlikte diğer tüm kanıtları içeren metaforik bir harita bulunur. Yeni bir ürünü piyasaya sürme kararı verilirken de potansiyel satış bölgelerin haritasına ve üretim sürecini anlatan metaforik bir haritaya ihtiyaç duyulur.

Karar alırken attığımız ilk adım genellikle zor bir seçimin sınırlarını haritalamak olur. Karara dahil olan ve sonuçlarından etkilenecek kişileri listeleriz, mesela Washington’ın listesinde rakip İngiliz askerleri ve Devrim ordusu bu listedir. Listenin üyeleri arasındaki etkileşimi şekillendiren Long Island ve Manhattan’ın topografyası, hava şartları, Fort Clinton’daki topların menzili gibi fiziksel ya da koşullara bağlı güçleri modelleriz. Düşük ücret ödenen ve hazırlıksız Amerikan ordusunun moral gücünü kaybetmesi ya da General Howe’un sürpriz bir saldırı gerçekleştirme hevesi gibi, anahtar oyuncuların davranışlarını şekillendiren duygusal ve zihinsel durumların kaydını tutarız. Zor seçimler söz konusu olduğunda bu tür haritaların kapsamı geniş spektrumlu olmalıdır. Washington’ın seçimi; Howe’un içinde olduğu psikolojik durumu, kendi askerlerinin müşterek duygularını, himayesi altındaki silahların teknolojik maharetlerini, Nathanael Greene’i ele geçiren ve gittikçe ciddileşen humma tehlikesini, Kıta Kongresi tarafından emredilen New York’u savunma görevini, arkasında güçlü ana bir kaynak bulunmayan ordunun karşı karşıya kaldığı finansal sorunları ve hem İngiltere ile hem de önceki kolonilerle yaşanmış çatışmaların tarihini hesaba katması gerekiyordu.

Washington’ın Brooklyn Savaşı’ndaki seçimi kadar büyük ölçekli sonuçları olan başka bir dizi kararı bulmak zordur: Orada hayatı söz konusu olan binlerce insandan ya da yeni doğan bir milletin içinde bulunduğu güvencesizlikten bahsetmeye bile gerek yok. Ancak Washington’ın oluşturduğu zihin haritası, pek çoğumuzun çok daha sıradan kararlar almak için kafamızda kurduğu haritalardan pek farklı değildi. Her iki çeşit harita da deneyimleri geniş spektrum üzerinde düşünerek çok değişkenli sistemleri modellemeye çalışır. Bu sistemler iş arkadaşlarımızın duygusal dünyalarından bizi çevreleyen kamusal coğrafyaya, politik dünya görüşümüzden, dini inançlarımızdan finansal limitlerin ya da olanakların gündelik hakikatlerine uzanır. Yön bulmanın her çeşidinde olduğu gibi, zor bir karara doğru yolculuğa başlamanın en iyi yolu, iyi bir haritayı rehber edinmektir. Ancak haritalama ve karar alma aynı şey değildir. Haritaların nihai amacı, bütün bir sistem üzerinde rolü olan değişkenlere göre olası rotalar saptamaktır. Hangi yolun izleneceğini hesaplamak farklı araçlar gerektirir.

Bu bağlamda, fikir ayrılıklarının ve farklılıkların devrede olduğu karar sürecinde haritalamanın önemi büyüktür. Bu aşamada fikir birliği aramayız, daha ziyade olası faktörlerin ve izlenebilecek yolların listesini olabildiğince uzun tutmayı amaçlarız. Haritalamanın zorlayıcı yanı, yüzleştiğimiz durum karşısında sezgisel hislerimizin dışına çıkabilmektir. Zihinlerimiz dar sınırlı yorumlamalara ve geniş spektrumlu düşünceyi bir kesite sıkıştırmaya eğilimlidir. Bilişsel biliminsanları bazen bu durumu demir atma olarak adlandırır. İnsanlar, çeşitli ve bağımsız değişkenler içeren bir kararla karşılaştıklarında, bir değişkene demir atıp kararlarını bu unsura göre alma eğiliminde olurlar. Demir atılacak yer, karara yüklenen anlamlara göre değişiklik gösterir: Manavda alışveriş yapan biri kişi ürünün fiyatına, diğeri markasına, bir diğeri besin değerine ya da ürünün çevresel etkisine göre demir atabilir. Spektrumu daraltmak, mikro-seçimlerin bol olduğu bir dünyaya adapte olabilmek için mükemmel bir stratejidir. Süpermarketten aldığımız her ürün için geniş spektrumlu karmaşık haritalar çıkarmak istemeyiz. Ancak sonuçları yıllarca etkili olacak bir karar alırken bakış açımızı genişletmemiz anlamlı olur.

Karar teorisi üzerine çalışan kuramcılar, bu tür geniş spektrumlu seçimleri tasarlamak üzere bir araç geliştirdiler: etki diyagramları. Bu görsel araçlarla karmaşık bir kararın diyagramını çizmek meselenin karmaşıklığını aydınlatmaya yardımcı olur. Etki diyagramları günümüzde çevresel etki çalışmalarında, özellikle de Collect Pond’u doldurma kararı verilirken eksikliği hissedilen analizlerde sıklıkla kullanılıyor. Bu diyagramlar, zor kararları izleyen zincirleme etkileri –bunlar bazen etki patikaları olarak adlandırılır– gözümüzde canlandırmamızı kolaylaştırırlar.

Zamanda yolculuk yapan bir grup çevre plancısının 1800’lü yılların Manhattan’ına dönerek Collect Pond’un geleceği üzerine tartışılırken şehrin karşı karşıya kaldığı ikilemin etki diyagramını çizdiğini düşünün. Bu diyagram en basit haliyle şuna benzeyecekti:

Bu kadar basit bir diyagram bile mikroorganizmalardan gayrimenkul piyasasına, salgın hastalıklardan binaların yapısal sorunlarına, farklı unsurlar arasındaki bağlantıları göstermek için yeterlidir. Bir kararın doğurabileceği sonuçlar açık bir şekilde görülmediği takdirde, göleti doldurup doldurmama kararı iki değer sistemi arasında yapılacak bir seçime dönüşebilir: doğayı korumaya karşı ekonomik kalkınma. Gürültülü şehrin tam ortasında, tadını çıkarabileceğiniz, temiz suya sahip cennet gibi bir parka sahip olursunuz ya da göleti doldurup şehrin artan nüfusuna konut stoku sağlayarak bu süreçte gayrimenkul piyasasından para kazanırsınız. Ancak etki patikaları nadiren düz bir çizgide ilerler. Collect Pond’un yok edilmesi yeni inşa edilecek konutlardan ötürü kısa vadede ekonomiyi canlandırabilir fakat burayı parka dönüştürmek ekonomik açıdan uzun vadede çok daha kazançlı olacaktır: Central Park’ın batısındaki dairelerin fiyatı bu iddiayı doğrular.

Kimse Collect Pond doldurulmadan önce bir etki diyagramı çizmekle uğraşmadı, çünkü iki yüzyıl önce kararlar hakkında bu şekilde düşünmemizi sağlayacak kavramsal araçlarımız yoktu. Ancak bugün bu araçlara sahibiz ve bu araçlar bütün dünyada her gün kararlar alınırken kullanılıyor, bu kararların somut yararlı sonuçlarını düşünüp takdir etmeyi bilmesek de.

Jamaica Pass’in birkaç kilometre kuzeydoğusunda, bugünkü Jamaica mahallesinin yakınlarında, Grand Central Parkway ve Van Wyck Expressway yollarının paralel kollarının arasında New York’un en büyük gölü olan Meadow Lake bulunur. Eskiden tuzlu bataklık olan göl, bugünkü halini 1939’daki Dünya Fuarı inşa edilirken aldı. Ancak son birkaç onyılın sıcak yaz aylarında gölün yüzeyini kaplamaya başlayan sarı ve yeşil renkli kalın alg tabakası sudaki oksijen seviyesini düşürürken, balıkların ve suyla haşır neşir olan insanların sağlığını da tehlikeye atıyordu. Manhattan Adası’nı çevreleyen nehirleri canlandırma çalışmalarının başarısından ilham alan kent ve devlet idareleri, 2014 yılında şehrin en büyük gölünün sorunlarını konuşmaya başladı. Meadow Lake’i hem hayvanlar için hem de insanlar için yaşanabilir, elverişli bir hale dönüştürebilmek adına, proje üzerinde çalışan grubun alg gelişiminin sebebini anlayabilmek ve yapılacak değişikliklerin potansiyel etkilerini tahmin edebilmek için etki patikaları çizmesi gerekiyordu. Çalışma sırasında 1992’de Çevre Koruma Ajansı’nın aldığı kararla Meadow Lake’i besleyen bazı içme suyu kaynaklarına kurşun oranını düşürmek için fosfat eklendiği keşfedildi. Fosfat, gölün yüzeyindeki alg artışını destekleyen ana besin maddesi olmuştu. Yağmur suyu da çevredeki karayollarından nitrojen getirerek alg artışını hızlandırmıştı. Gölün çevresinde yapılan barbekülerde kullanılan kömür bile bir şekilde gölün suyuna karışıyordu.

Sonunda göletin yeniden özgün haline getirilmesi için alg artışını destekleyen besin maddelerinin filtrelenmesine karar verildi. Bunun için gölün bir kısmı bataklığa dönüştürülerek nitrojen ve fosfatı filtreleyen doğal bir sistem oluşturuldu. (Ayrıca karayollarından geçen yağmur sularının gölete ulaşmasını engellemek için yağmur hendekleri kazıldı.) Tüm bu çabaların neticesinde, içinde insanların nefes alabileceği ve oksijene susamış balıkların yaşayabileceği bir habitat oluşturuldu. Birkaç yıl önce gölün kuzey kıyısında bot kiralayan bir işletme açıldı ve bugün New York’lular yaz boyunca gölde su kayağı yapıyor ve su bisikletinin keyfini sürüyor.

Meadow Lake’i canlandırma sürecinde sorunun tespit edilebilmesi ve çözüm yolu bulunabilmesi için kapsamlı bir haritaya ihtiyaç vardı. Haritayı çizen plancıların nitrojen ve fosfat konusuna moleküler düzeyde kafa yormaları gerekiyordu. Alglerin beslenme döngüsünü, gölde yüzen balıkların oksijen ihtiyacını, karayollarının su taşıma koridorlarını ve hafta sonları güzel havalarda insanların barbeküde pişirdiği hamburgerlerin yaratacağı kirliliği düşünmek zorundaydılar. Bu harita, çizmesi zor olsa da imkânsız değildi. Öyle ki böyle bir harita çizmek birkaç onyıl önce hayal bile edilemezdi. Robert Moses’in Grand Central Parkway ve Van Wyck’i tasarlarken mavi-yeşil algleri düşünmediğine emin olabilirsiniz. Ama bugün bizler sistemi değiştirecek ölçüde kapsamlı haritalar yapabiliyoruz. Meadow Lake’de su kayağı yapanlar bu gelişmeden habersiz görünüyorlar, tek bildikleri, suyun birkaç yıl önce olduğundan daha temiz olduğu. Ancak bu değişimin arkasında bizlerin çevre planlamasıyla ilgili çok daha sağduyulu kararlar alabilmemizi sağlayan önemli gelişmeler yatıyor. Bugün daha iyi kararlar alabiliyoruz çünkü konuyu daha geniş bir bakış açısından görebiliyoruz.

ÇEŞİTLİLİK

Her sağduyulu kararın kendine özgü bir haritası vardır, kuşkusuz ki karar alma sanatında yaptığımız seçimler, bu haritayı halihazırda var olan bir şablonla eşleştirmeye çalışmaktan ziyade keskin bir bakış geliştirmek ve durumu olduğu gibi görebilmekle ilgilidir. Bu bakışı geliştirmenin en iyi yolu probleme farklı gözlerle bakabilmektir.

Birkaç yıl önce Büyük Vancouver Bölgesi’ndeki Su İşleri Müdürlüğü, iki yüzyıl önce New York’luların ve Collect Pond’un kaderini değiştiren türden bir kararla karşı karşıya kaldı. Bölgedeki nüfus artışı yakın gelecekte mevcut temiz su kaynaklarının yetersiz kalacağına işaret ediyordu. Yeni su kaynakları yaratılması çevre, ticaret ve toplum üzerinde kaçınılmaz sonuçlar doğuracaktı. Bol yağış alan Pasifik Kuzeybatı Kıyısı’nda seçenek de boldu: Üç baraj gölünün kapasitesi artırılabilirdi, uzak göllerden su taşıyacak yeni borular döşenebilirdi ya da bölge için önemli olan nehirlerden birinin havzasına kuyu kazılabilirdi. Collect Pond’da olduğu gibi burada alınacak kararın sonuçları da yüzyıldan uzun bir süre etkili olacaktı. (Vancouver’da ilk kez 1800’lerin sonunda kullanılmaya başlayan Capilano Nehri’nin suyu, bugün de şehrin temel su kaynağı olma özelliğini koruyor.) İşe, kapsamlı bir bakış açısıyla tüm önemli değişkenleri modelleyerek başladılar. Bu modele göre, çok sayıda paydaşa danışılarak olası problemler farklı açılardan kapsamlı bir biçimde ele alınacaktı: su kaynağının çevresinde yaşayan insanlar, doğayla kutsal bağ kuran yerliler, çevre aktivistleri, sağlık ve su güvenliği düzenlemeleri, su kaynağını balık tutmak, yelken ya da diğer su sporları için kullananlar. Taraflar her bir seçeneğin olası etkilerini geniş bir yelpazede değerlendirdi: su habitatı, karasal habitat, hava kalitesi, görsel kalite, istihdam, rekreasyon, trafik ve gürültü, özel mülkiyet hakları.¹⁵

Vancouver Su İşleri Müdürlüğü’nün yaklaşımı istisnai değil, artık çevre planlama konusunda karar verilirken bu metotlar sıklıkla kullanılıyor. Farklı seslerin nasıl bir araya geldiği planlamacıların (ya da süreci birlikte yürüttükleri danışmanların) kullandığı yöntemlere göre değişiyor. Ancak bu farklı yöntemlerin temelinde benzer bir farkındalık yatıyor: Büyük bir şehrin su ihtiyacını karşılamak kadar karmaşık bir durum, farklı bakış açılarından yararlanarak sorunun hatasız bir haritasını çıkarmayı gerektirir. Bu ortak çalışmaya genellikle “çalıştay” adı verilir. Bu kelime Fransızcada el arabası anlamına gelen sözcükten türetilmiştir. 1800’lü yıllarda École des Beaux-Arts’da okuyan mimarlık öğrencilerinin modelleri ve çizimleri küçük bir el arabası dolaştırılarak toplanırdı. Öğrenciler projede son dakika değişiklikleri yaptığında bu duruma en charrette, yani el arabasında çalışmak denirdi. Bugün aynı terim son dakika değişikliklerin yapıldığı bir telaş ânını değil, paydaşların mevcut plan üzerine özgürce tartıştıkları ya da yeni fikirler sundukları bir süreci anlatmak için kullanılıyor.

Çalıştayların daha geleneksel yönetim kurulu toplantılarından farkı, büyük bir meclisten ziyade bir dizi küçük toplantı grubundan oluşmalarıdır. Birbirinden ayrı küçük gruplar halinde çalışmak, farklı değerlere sahip gruplar arasında çıkabilecek çatışmaları azalttığı gibi uzun vadede farklı fikir ve uygulamaların üretilebilmesini de sağlar. Daniel Kahneman’ın da dediği gibi, “Farklı kaynaklardan en yararlı bilgileri toplayabilmek için kaynakları birbirinden bağımsız tutmalısınız. İyi polis uygulamalarında da bu kural uygulanır. Bir olaya şahitlik eden birden fazla kişi varsa, ifade vermeden önce buluşup konuşmalarına izin verilmez. Bunun tek amacı hasımların çatışmasını önlemek değildir, bu sayede tarafsız şahitlerin birbirlerinden etkilenmesi de engellenir.”¹⁶ Kahneman birbirinden bağımsız küçük grupların kurulamadığı durumlar içinse başka bir yöntem önerir: “Bir konu tartışılmadan önce komitenin tüm üyelerinden konuya nasıl yaklaştıklarına dair kısa bir özet istenir. Bu uygulama gruptaki bilgilerden ve fikir çeşitliğinden doğru bir şekilde yararlanılmasını sağlar. Açık tartışmalarda konuşma önceliği alarak yüksek sesle konuşanların fikirleri, sırada bekleyen diğer konuşmacıları gölgede bırakır.”

Aslında grup kararı alma pratikleri bireysel değerlendirme ve danışma serilerine bölünebilir. Hukuk profesörü Cass Sunstein ve diğerlerinin de gözlemlediği gibi gruplar zengin bir bilgi çeşitliliğine sahiptir ama grup üyeleri bir araya geldiğinde genellikle ortak bilgilere odaklanırlar.¹⁷ Sunstein bunu şöyle açıklar:

Bazı grup üyeleri bilişsel olarak merkezdedir, bir diğer deyişle onların sahip oldukları bilgilere grubun diğer üyeleri de sahiptir. Bilişsel olarak merkezde olan grup üyelerinin bildiklerini diğer üyeler de bilir. Bu sebeple bilişsel olarak merkezde olan üye, grubun tamamının ya da büyük çoğunluğunun bildiklerini bilen kişi olarak tanımlanabilir. Bunun aksine bazı grup üyeleri bilişsel olarak uçlardadır; onların bilgileri eşsizdir. Başka kimsenin bilmediklerini bilirler ve bunlar gerçekten çok önemli bilgiler olabilir. Tam da bu sebeple iyi işleyen grupların, bilişsel olarak uçlarda olan üyelerin bilgilerinden yararlanabilmesi gerekir. Bu insanlar grup için değerlidir. Ancak çoğu grupta bilişsel olarak merkezde olan üyeler tartışmalara daha çok katılır ve grubu tesirleri altına alırlar. Bunun aksine uçlarda olan üyeler genellikle etkisiz ve sessiz kalırlar, bu grubun zararınadır.¹⁸

Yüz yüze yapılan toplantılarda üyeler arasında sosyal bağlar kurulurken insanların çoğu bilinçdışı sebeplerden dolayı konuşmalarını diğer üyelerin bildikleriyle sınırlı tutarlar. Fikir birliği onlara kendilerini iyi hissettirir ve grup içinde ayrık otu olmaktan kaygı duydukları için diğer üyelerin sahip olmadığı bilgileri kendilerine saklamayı tercih ederler. Eğer karar alma sürecini paylaşılmayan bilgileri –Garold Stasser ve William Titus bunları tanımlamak için “örtük profiller” terimini bulmuşlardır– ortaya çıkaracak şekilde tasarlamazsanız çok sayıda insanla birlikte çalışmayı yararlı kılan asıl zenginliği kaybedersiniz. Bir kararın fikir ayrılığı evresinde durumun geniş kapsamlı haritasını çıkarmaya çalışıyorsanız, izlenecek en verimli yol grup toplantısı düzenlemek değil, bireylerle birebir görüşmeler yapmaktır. Bu birebir diyaloglarda kimse “bilişsel olarak merkezde” olmaz; insanlar ne biliyorlarsa bilgi odur ve bu sebeple grubun kalanının bilmediği kıymetli bilgileri paylaşmak daha kolaydır.

Haritanızı ister küçük grup oturumları ister birebir görüşmeler sonrasında çizin, asıl önemli olan bir araya getirdiğiniz bakış açılarının çeşitliliğidir. Grubu çeşitlendirmek kesinlikle grubun karar alma yeteneğini geliştirir. Bu sayede konuyla ilgili uzmanlığı olmayan kişilerin farklı bakış açıları bile gruba katkı sağlayabilir. Vancouver Su İşleri Müdürlüğü’nün yeni içme suyu kaynaklarıyla ilgili kararı almak üzere su sporlarıyla ilgilenen kişileri ve yerlileri ekibe dahil etmesi övgüyü hak eden bir adımdı. Ancak karar alma sürecini Vancouver’la ilgisi olmayan, rastgele seçilmiş insanlardan geribildirim toplayarak da geliştirebilirlerdi. Tabii bu kişilerin işlerinin ve hayatlarının gerçek hayatta bu kararı alan ekibin üyeleriyle benzerlik göstermemesi koşuluyla. Farklılığın varlığı bile fark yaratır.

Son birkaç onyıldır çeşitlilik ve grubun kolektif IQ seviyesi arasındaki ilişkiyi keşfetmeyi amaçlayan yüzlerce deney yapıldı. Sosyal bilimci Scott E. Page bu durumu grup kararlarında “yeteneği alt eden çeşitlilik” teorisi olarak adlandırır. Ancak farklı bakış açılarının yargılarımızı geliştirmesinin arkasında pek çoğumuzun düşündüğünden çok daha karmaşık bir ağ vardır. Geleneksel düşünce, yeni gelenlerin önceki homojen gruba yeni fikirler ve değerler getirerek tartışmaları geliştirdiği ve bazı durumlarda da dışarıdan gelen bakış açısının ekibin entelektüel ortalamasını yükselttiği yönündeydi. Ancak yapılan birçok çalışma, “dışarıdakilerin” gruba eklenmesiyle “içeridekilerin” daha orijinal ve incelikli kavrayışlar geliştirdiklerini göstermiştir.

Bu çalışmaların pek çoğu en önemli kamusal kararlar olarak kabul ettiğimiz jüri kararlarının simüle edilmiş versiyonlarıdır. Sosyal psikolog Samuel Sommers yaklaşık on yıl önce jüri üyelerinin kanıtları değerlendirip tartışarak karara vardığı bir dizi sahte cinsel taciz davası düzenledi. Jüri üyelerinin bir kısmı tamamen beyazlardan oluşuyordu ve beyaz olmayan üyeler neredeyse her önemli adımda görevlerini çok daha başarılı bir şekilde yerine getirdiler. Kanıtları farklı bakış açılarından değerlendirip yorumladılar, davayla ilgili detayları daha doğru hatırladılar, tartışmalara daha sert ve ısrarcı bir biçimde dahil oldular. Üyelerinin etnik köken, cinsiyet ya da dünya görüşü gibi paydalarda birleştiği homojen gruplar diğerlerine göre çok daha hızlı hükümde bulundular. Masadaki herkes kanıtları benzer şekilde yorumladığı için varsayımlarını sorgulamakla zaman harcamadılar ve en olası senaryoda karar kıldılar. Diğer yandan Sommers, odada beyaz olmayan jüri üyeleri bulunduğunda, beyazların daha derin düşünmeye ve farklı yorumlara daha açık olmaya meyilli olduğunu fark etti. Odada farklı bakış açıları bulunması fikri bile grubun daha doğru saptamalarda bulunmasına yardımcı oldu.¹⁹

Bir grubun çeşitliliğini –dışarıdan birilerini eklemeden– her bir katılımcıya tartışmalara yaptıkları katkılara ve bilgilerine göre bir “uzman rolü” atayarak da artırabilirsiniz. 1990’larda Miami Üniversitesi’ndeki bir grup psikolog, öğrencilerle gizemli cinayet deneyleri düzenledi. Senaryoya göre öğrenciler üç kişilik gruplar halinde sahte soruşturmalar yapacaklardı. Kontrol gruplarına katilin kimliğini tespit edebilmeleri için gerekli tüm ipuçları verildi. Grupta bulunan her bireyin davayı çözebilmek için gerekli bilgiye erişimi vardı. Tam da beklendiği gibi bu ekipler iyi bir dedektiflik performansı sergiledi ve on gruptan yedisi suçlunun kim olduğunu buldu. Diğer gruplarda bilgi dağılımı farklıydı: Her grup üyesi şüpheliler hakkında diğerlerinin bilmediği bilgilere sahipti. Soruşturmada üyelere belirli roller verilmediğinde sorgulama becerileri gözle görülür şekilde azaldı: Hangi şüphelinin suçlu olduğunu üçüncü denemede tespit edebildiler. Ancak her bir grup üyesi, hakkında malumat sahibi oldukları şüphelilerden biriyle ilgili hususi olarak bilgilendirildiğinde, davayı çözme konusundaki başarı oranları neredeyse kontrol grubununki kadar yüksekti. Biliminsanları kimin hangi konuda uzman olduğunu söyleyerek grubun karar alma dinamiklerini değiştirdi: Üyelere, herkesin sahip olduğu ortak bilgilere odaklanmak yerine kendi biricik bakış açılarını paylaşmak konusunda cesaret verdiler.

Bu araştırmalar sonucunda uzmanlık rolleri atamanın geniş kapsamlı düşünmeye yardımcı bir teknik olduğu anlaşıldı. Bunun sebebi, birçok durumda geniş kapsamlı bakış açısının farklı katmanlarının farklı uzmanlık alanlarıyla örtüşmesiydi. Tasarım çalıştaylarında ya da Vancouver’ın su meselesinde uzmanlık rolleri üyeler arasında kendiliğinden dağılabilir. Bir iktisatçı baraj gölü inşa etmenin ekonomiye etkisi hakkında konuşurken, bir çevre bilimci bu durumun çevre üzerindeki etkilerinden bahsedecektir. Ancak bu kadar resmi olmayan grup tartışmalarında üyeler uzmanlık rollerini üstlenmeyebilirler, bildiklerini veya kimliklerini paylaşmaktan imtina edebilirler.

BELİRSİZLİK KONİSİ

2008’de işletme profesörü Katherine Phillips, sahte duruşma formatını kullanarak karar alma üzerine 12 Öfkeli Adam’dan ziyade Kanıt Peşinde’yi (CSI) çağrıştıran bir çalışma yürüttü. Katılımcılardan, bir dedektifin yaptığı görüşmeleri inceleyerek katilin kim olduğuna karar vermeleri istenmişti. Tahmin edilebileceği gibi gruba dışarıdan katılan üyeler ekibi daha etkin ve detaylara karşı daha dikkatli hale getirerek, grupta kimliklerini açıklamak istemeyenlerin kendilerini ifade etmelerine de katkı sağladı. Ancak Phillips ve ekibinin gözlemleri arasında günümüz karar alma biliminin (ve daha sonra göreceğimiz tahminde bulunma biliminin) temel varsayımlarından birini oluşturacak şaşırtıcı bir sonuç daha vardı. Farklılık ve çeşitlilik bakımından zengin gruplar dedektiflik konusunda daha iyi olsalar da –homojen gruplara oranla doğru yanıta ulaşma sıklıkları