# Монгол хэл

Андрей Тихомиров

Монгол хэлийг тунгус-Манж, Түрэг хэлний Алтай макрофамилийн хамт багтаасан байдаг бөгөөд олон тооны эрдэмтдийн үзэж байгаагаар энэхүү Алтайн макрофамилид Солонгос, Япон хэл багтдаг байна. Монгол хэл нь 14-16-р зууны үед бүх овог аймгуудад түгээмэл байсан эртний монгол хэлний аялгуунаас үүссэн. Өнөө үед тэд Монгол, Буриад, Халимаг хэл; бичгийн бус хэл-дунсян, Монгол, Баоан хэл гэх мэт. Монгол бичиг, 12-13-р зууны үед Уйгаруудаас Монголчуудын зээлсэн цагаан толгой; арамей бичгийн нэг төрөл рүү буцаж (Согдоор дамжин) явдаг. Монгол бичгийн тэмдгийг дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш бичнэ. Энэ нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон (БНХАУ) – д хэрэглэгддэг. Монголд 1945 оноос хойш Монгол үсгийг Орос цагаан толгой дээр суурилсан үсгээр сольж ирсэн.

Алтай хэлний дотор Монгол хэл, түүнчлэн Түрэг, бага хэмжээгээр тунгус-Манжуурын хэлнүүд нь нийтлэг типологийн шинж чанараас гадна фонетик бүтэц, дүрмийн бүтэц, үндсэн үгсийн сангийн материаллаг ижил төстэй шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь тэдний хамгийн ойрын генетикийн ураг төрлөөс үүдэлтэй юм. Эдгээр хэлний хамгийн их ижил төстэй байдал нь үгсийн сангийн чухал давхаргад илэрдэг бөгөөд энэ нь нэр, ялангуяа үйл үгийн хувьд эдгээр хэл, түүнчлэн үг үүсэх систем, бага хэмжээгээр урсгалын системд түгээмэл байдаг. Монгол хэлтэй маш эртний ураг төрлийн харилцаатай байсан: ба тунгус-Манжуурын түрэг хэл нь бие даасан бүлэгт гарч ирсэн бөгөөд энэ нь цаашдын хөгжлийн явцад зарим нийтлэг шинж чанаруудыг бусад Алтай хэлтэй хадгалан үлдэж, өөрийн онцлог шинж чанарыг олж авсан юм.

Хэл судлаач X. Pedersen нэгэн цагт холбоогүй гэж тооцогддог хэд хэдэн томоохон гэр бүлийн хэлний генетикийн холболтын талаар таамаглал дэвшүүлжээ. Тэрээр эдгээр хэлийг "нострат"гэж нэрлэжээ. ЗХУ-ын хэл судлаач В.м. Иллич-свитичийн хийсэн судалгаагаар Энэтхэг-Европ, Семитик-Хамитик, Урал, Алтайк, олон тооны түрэг хэл, зарим хэлийг том нострат макрофамили хэл болгон нэгтгэх шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болохыг харуулсан. Энэхүү макрофамили нь баруун өмнөд Ази болон зэргэлдээх нутаг дэвсгэр дээр дээд палеолитын үед үүссэн бололтой.

Мезолит дахь сүүлчийн Вурмын мөстлөг, цаг уурын дулаарлыг ухрах үеэр Нострат овог аймгууд Хуучин ертөнцийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр дээр суурьшжээ; тэд буцаж түлхэж, өмнө нь тэнд амьдарч байсан овог аймгуудыг хэсэгчлэн өөртөө шингээсэн. Энэхүү түүхэн үйл явцад нострат овог аймгууд хэд хэдэн тусдаа газар нутгийг бий болгож, тусгай хэлний гэр бүл үүсч эхэлсэн. Хэл судлаач Т.В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов нарын үзэж байгаагаар Энэтхэг-Европ хэлний хамгийн том нийгэмлэг баруун өмнөд Азид үүсч эхэлжээ. Соелын Пан-Индо-Европын цогцолборын талбайтай хамааралтай байж болох археологийн соелын хувьд зохиогчид баруун өмнөд Ази дахь Халаф, Убейд, Чатал-Хуюк соел, Транскаукази дахь Куро-Араксин зэргийг нэрлэжээ. Эдгээр эрдэмтдийн үзэж байгаагаар Индо-Европчуудын хоердогч завсрын өвөг дээдсийн эх нутаг нь Хар тэнгисийн хойд хэсэг байсан бөгөөд тэдний суурин нь МЭӨ III мянганы үеэс эхтэй байв.

Энэтхэг-Европын гэр бүлийн нутгийн өмнөд хэсэгт семит-Хамит (Афрасиан) хэлний гэр бүлийн цөм үүссэн байж болно. Индо-Европчуудын хойд хэсэгт Картвелийн Прото хэлийг тээгч, зүүн талд нь Дравидийн Прото хэл амьдардаг байв. Уралын (Финно-Угрикын болон Самойед) түрэг, монгол, тунгус-Манж хэлний өвөг дээдсийн гэр нь зүүн хойд захад байрлаж байсан байх. Хэлний Энэхүү ностратик макрофамилид Энэтхэг-Европ, Семитик-Хамитич, эсвэл Афрасиан, Картвелиан, Урал, Дравидиан, түрэг, монгол, тунгус-Манжуурын, Чукчи-Камчатка, магадгүй эскимо-алеут хэлний гэр бүлүүд багтдаг.

Нострат хэл тархсан нь орчин үеийн төрлийн эртний хүмүүсийн суурин дамжуулан аль аль нь явагдсан байж болох юм, болон тэдний янз бүрийн овгийн бүлгийн хооронд харилцах замаар. Зүүн өмнөд Азид нэгэн зэрэг өөр нэг эртний хэл макрофамили (эсвэл их бие) үүссэн гэж үзэх шалтгаан бий – Номхон далай, ялгаа нь Хятад—Төвд, Остроазиатик, Австронезийн хэлийг хөгжүүлэхэд хүргэсэн. Бусад эрдэмтэд хэлний гэр бүл үүсэх хамгийн магадлалтай үе бол неолит (Шинэ чулуун зэвсгийн үе) ба археологийн үечлэлийн Хүрэл зэвсгийн үе (МЭӨ VIII—II мянган) – тэй холбогдох түүхийн сүүлчийн үеүүд гэж үздэг. Энэ үед хамгийн эртний хэлний гэр бүлүүд бий болсон нь хөдөлгөөнт, голчлон бэлчээрийн овог аймгууд, тэдгээрийн эрчимтэй нүүдлийг хуваарилахтай холбоотой байсан бөгөөд энэ нь хэлний ялгаа, уусах үйл явцыг эрчимжүүлжээ. Гэсэн хэдий ч өөр өөр хэлний гэр бүл үүсэх нь нэгэн зэрэг тохиолдоогүй бөгөөд маш урт үйл явц байсан тул хоер үзэл бодлын бодит ялгаа тийм ч их биш гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй.