Андрей Тихомиров
Gelên Îranê

Lêkolînên arkeolojîk ên nûjen nîşan dide ku welatê Hind-Ewropî herêma Uralên Başûr e, ku ew li wir wekî komek zimanek yekane ava bûne. Airyanem-Vaedzha (Zimanê Avestayî "berfirehiya Aryen") – mala bav û kalên efsanewî ya îraniyên kevnar, Arî; Li gorî Videvdat (Vendîdad, pirtûka yekem a Avestayê, berhevoka pirtûkên pîroz ên ola kevnar a îranî, cureyekî berdewamiya îranî ya vedayan), bi wê re ye ku lîsteya 16 "herî baş" "cih û deverên". ” ji aliyê Ahura Mazda ve ji bo mirovahiyê hatiye afirandin dest pê dike. Ev welat wekî deştek bêdawî tê binavkirin ku tê de çemê bedew Daitya (Vahvi-Datiya) – Ural diherike.

Gelên Îranî yên îroyîn: Bextîar, Belûç, Gîlan (Galeş), Zaza, Kurd (Êzdî), Lûr, Mazenderan, Osetî, gelên Pamir (Bajuvs, Bartang, Vaxan, Ishkaşims (zarava: Ishkashim proper, Zebak and Sanglich), Muncans, Rushans. , Sarykoltsy, Khuftsy, Shugnans, Yazgulems), Paşai; Faris, Peştûn, Tacîk, Taliş, Tat, Xazar, Çarayîmak, Yagnobî; jars.

Etnonîm "îranî" ji navê dîrokî "Iran" tê, ku ji îraniya kevnar a (i) ryāna – Arî (erd), (erdê) Aryenan tê. Gelên Îranî an gelên Arî (bi Avestayî airya; bi Osetî irainag adæm) komek gelên bi eslê xwe hevpar in ku bi zimanên îranîaxêv ên şaxê Arî yên malbata zimanên Hind-Ewropî diaxivin. Niha ew bi giranî li ser axa Afganîstan, Îran, Tacîkistan, Osetyaya Başûr (Rûsya serxwebûna Osetyaya Başûr nas dike) têne belavkirin; û bi qismî jî li ser axa Azerbaycan, Gurcistan, Iraq, Çîn, Oman, Pakistan, Rûsya, Sûriye, Tirkiye, Ozbekistan.

Gelên Pamir ev in: 1) Koma zimanên Şûgî-Rûşan, ku ji zaravayan pêk tê: Şugnan, Rûşan, Bartang, Oroshor, Khuf û Sarykol (ya dawîn di nav Çînê de). Ew li ser çemê Pyanja bi şaxên Gunt, Shakhdara û Bartang re têne belav kirin. 2) Yazgulem, li geliyê çemê Yazgulem ê rastê Pyanjê belav bûne. 3) Vaxanên ku li jora Pyanjê, beşek jî li Kanjut û Sarykolê dijîn. 4) Işkaşims, li ser Pyanjê belav dibin di wê bendikê de ku ji rojava ber bi bakur ve rê diguhere.

Aymaks, Çor-Aimak, komek eşîrên îranî yên bi eslê xwe tevlihev (tirkî, mongolî û beşek jî erebî) ne, ku li Efxanistan û Pakistanê dijîn. Xazarî jî ji neviyên nifûsa ku beşek ji ordiyên Mongolan bûn ku di sedsala 16-an de êrişî Afganîstanê kiribûn, tê gotin.

Belavbûna Hind-Ewrûpî ji axa Uralên Başûr hêdî hêdî pêş ket – her ku nifûs zêde bû û kêmbûna çavkaniyan. Di hezarsala III-I berî zayînê de. avûhewaya Asyaya Navîn hêniktir bû û ev erd jimareke mezin ji mirovan têr dikir. Piştî ku nemahiya li Asyaya Navîn 100-150 mm daket, gelek golên deştan zuha bûn, û robar ketin nav zikê erdê.

Kaşka-Darya, Zaravşan di demên kevnare de diherikî nav Amû Darya, Amu Darya û Syr-Darya avên xwe dibirin Aral, di demên kevnare de beşek ji ava Amû Darya avên Sarykamysh li başûrê rojavayê Deryaya Aral tije dikirin û paşde vedikişiyan. di qenalê Uzboyê de, ku bi Kara-Kûmê ve ber bi deryaya Xezerê ve dirêj dibe; lê di destpêka hezarsala 1. berî zayînê de. e. Xuyaye ku Uzboy jixwe kanaleke hişkbûyî bû. Çemên Asyaya Navîn di deştên xwe yên jorîn de di geliyên çiyayan de diherikin; dibe ku çandinî li hin cihan zû dest pê kiribe. Heya destpêka Serdema Hesin, nifûsê ne xwediyê amûrên pêwîst ên minasib ji bo afirandina pergalên avdanê yên girîng ên ku rê bidin pêşveçûna beşên jêrîn ên geliyan tune bûn. Rêbaza şêrîn, guhêrbar û bilez a Amû Darya jî di demên pêşîn de rê nedida ku ji bo avdanê avên xwe serdest bike.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.