# Төрки халыҡтар һәм телдәр

Андрей Тихомиров

Төрки халыҡтар Алтай тауҙары районында киң арауыҡта формалаша һәм монгол, тунгус-маньчжур һәм тибет-ҡытай халыҡтарының башҡа тел төркөмдәре менән үҙ-ара эш итә. Төрки телдәр һәм уларҙы һөйләүсе халыҡтар үҫеше барышында диалекттар һәм телдәр барлыҡҡа килә, бер яҡтан, уларҙың килеп сығышы берҙәмлеге һөҙөмтәһендә оҡшашлығы, икенсе яҡтан айырмалыҡтары менән характерлана, улар дөйөм төрки теленең тарҡалыуы менән аңлатыла нигеҙҙәре башта диалекттарға, ә һуңынан айырым телдәргә һәм телдәр төркөмдәренә.

Төрки телдәр һәм уларҙы һөйләүсе халыҡтар үҫеше барышында диалекттар һәм телдәр барлыҡҡа килә, бер яҡтан, уларҙың килеп сығышы берҙәмлеге һөҙөмтәһендә оҡшашлығы, икенсе яҡтан айырмалыҡтары менән характерлана, улар дөйөм төрки теленең тарҡалыуы менән аңлатыла нигеҙҙәре башта диалекттарға, ә һуңынан айырым телдәргә һәм телдәр төркөмдәренә. Төрки халыҡтар Алтай тауҙары районында киң арауыҡта формалаша һәм монгол, тунгус-маньчжур һәм тибет-ҡытай халыҡтарының башҡа тел төркөмдәре менән үҙ-ара эш итә. Алтай һүҙе төрки телендәге алтын алтын, монголса алт һүҙенән килеп сыҡҡан. Алтан тобчи йәки Алтан товч (алтын төймә, йәки алтын көмбәҙ) XVII быуат монгол йылъяҙмаһы. Алтай борон-борондан полиметалл, тимер мәғдәне, терегөмөш, шулай уҡ алтын ятҡылыҡтары менән дан тота.

Алтай төркиҙәре сығышы буйынса төрлө ҡәбиләләрҙе һәм халыҡтарҙы, шул иҫәптән төрки булмағандарҙы ла буйһондора. Яҙма сығанаҡтар күрһәтеүенсә, Власть ҙур мал көтөүҙәре, таланған мөлкәт йыйған һәм хужалығында ҡолдары булған ҡәбилә аҡһөйәктәренең ҡулында тупланған. Был феодаль-патриархаль берләшмә башында ҡаған тора. Әммә алтай төркиҙәрендә һәм уларға буйһонған халыҡтарҙа род-ҡәбилә, күп йәһәттән әле тәүтормош йәмәғәт ойошмаһы булып ҡала һәм хәҙерге аңлауҙа кластар барлыҡҡа килмәй. Дәүләт бер үк хужалыҡ үҫеше менән туғандаш ҡәбиләләрҙең ныҡлы берләшмәһе генә була.

Беҙҙең эраның I мең йыллығында алтай төркиҙәренең тарихы башлыса археологик һәм яҙма сығанаҡтар буйынса билдәле. Төп археологик сығанаҡтар булып ҡәберлектәр һәм уларҙа табылған әйберҙәр тора. Был ваҡытта кешене ат һәм һыбай йөрөү өсөн сбруя менән бергә ерләү йолаһы тарала. Тау Алтайы үҙәндәрендә ҙур булмаған таш ҡурғандар ҡаҙылған, улар аҫтында дүрт мөйөшлө грунт соҡорҙары урынлашҡан. Был соҡорҙарға ерләнгәндәрҙең арҡаһына һуҙылған килеш һалалар. Ерләнгән кеше янында ат ерләнгән. Ҡайһы берҙә ҡәберҙәр өҫтөндә таштан эшләнгән ҡулса менән генә билдәләнгән. Ҡәберлектең уртаһында ғәҙәттә затлы кешенең ҡәбере, ә уның тирәләй уның менән бергә ерләнгән яугирҙарҙың йәки ҡолдарҙың ҡәберҙәре урынлашҡан. Һуңғыларының ярлылығы үҙәк ҡәберҙең байлығын ҡырҡа һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ошоноң менән бергә ҙур ҡурғандар ҙа осрай. Уларҙа ерләүҙәр инвентарь байлығы һәм ерләү йолаһының ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Ҡәбергә уҡлы колчан, тимер бысаҡ, бай биҙәлгән билбауҙар, боронғо төрки яҙмалары менән көмөш һауыттар һалғандар. Ҡаршылыҡтар артында аттарҙың һөлдәләре ята. Бындай ҡурғандар Алтайҙа Катанда ауылы янында, Туяхтала һәм Кузбасста Ур йылғаһында асылған.

Малсылыҡ яҡуттарҙың төрки телле ата – бабалары Хәҙерге Яҡутстан территорияһына Байкал Буйынан БЕҘҘЕҢ эраның VIX быуаттарынан башлап, Ангара һәм Ленала курыкандар йәшәгән осорҙан (Был Курумчин мәҙәниәте тип атала) үтеп инә. Әммә бында төрки дәүеренә тиклемге халыҡ та булған. Тимер быуаттың иң боронғо торағы Якутсктан түбән Ююкэ йылғаһында табылған. Якутияның иртә тимер быуатының үҙенсәлекле мәҙәниәте Олекминсктан юғарыраҡ Мөхтөй ауылы һәм Ленаның түбәнге ағымында Сиктәй ауылы эргәһендәге тораҡ пункттарҙан ғибәрәт. Халыҡ һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Яҡут халҡы Ленда көньяҡ төрки телле күскенселәрҙең урындағы ҡәбиләләрҙе йотоуы һөҙөмтәһендә формалаша. Яҡуттарҙың көньяҡ ата – бабаларының һуңғы тулҡыны УРТА Ленға XIV-XV быуаттарҙа ғына үтеп ингән тип фаразлана.яҡуттарҙың Ҡайһы бер локаль төркөмдәре, мәҫәлән, төньяҡ-көнбайыштағы болансы яҡуттар, эвенктарҙың айырым төркөмдәренең үҙәк райондарҙан сыҡҡан яҡуттар менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Яҡуттарҙың йәмәғәт көнкүрешендәового ҡоролошо ҡалдыҡтары күп ҡала, род үс алыуы һаҡлана. Антропологик яҡтан якуттар үҙәк азия һәм байкал монголоид раса тибына ҡарай. Йәшәү урыны, мәҙәни-көнкүреш айырмалары буйынса якуттар бер нисә локаль төркөмгә бүленә: амгино – ленский, вилюйский, олекминский, верхоянский, северный. Яҡуттарҙың хужалығында һәм матди мәҙәниәтендә Үҙәк Азия малсылары мәҙәниәтенә оҡшаш һыҙаттар өҫтөнлөк итә, әммә төньяҡ таеж элементтары ла бар. XVII быуаттың 20-се йылдарында якуттар Рус дәүләте составына индерелә, был уларҙың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен тиҙләтә. Шул уҡ ваҡытта якут халыҡ массалары яһаҡлы ҡаты иҙеүгә, батша чиновниктары, сауҙагәрҙәр һәм тире һатып алыусылар яғынан тупаҫ ҡыҫырыҡлауға дусар була.

Ҡоллоҡҡа эйә булыу ҡоролошо аша феодализмға килгән илдәр өсөн (мәҫәлән, Ҡытай, Һиндостан, Иран Өсөн Азияла, Италия, Франция, Испания Өсөн Европала), феодаль мөнәсәбәттәргә күсеү боронғо замандарҙа уҡ барлыҡҡа килә башлаған халыҡтарҙы формалаштырыуҙа ла яңы аҙым була. Феодализмға тәүтормош община ҡоролошонан килгән илдәр өсөн (мәҫәлән, Европала Германия, Англия, Скандинавия илдәре, Рәсәй, Чехия, Польша, Көнсығышта ҡайһы бер төрки ҡәбиләләр өсөн), ҡәбиләләрҙән һәм ҡәбилә берләшмәләренән халыҡтар барлыҡҡа килеү процесы феодализм үҫеше менән бергә башлана. Европала һәм Азиялағы ҡайһы бер ҡәбилә төркөмдәрендә һәм берләшмәләрендә (мәҫәлән, монгол һәм ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙә) был процестың башы сағыштырмаса һуң ваҡытҡа, XIXIII быуаттарға ҡарай.