Андрей Тихомиров
Кытай-тибет тобунун элдери

Кытайлар, мьянма (Бирма) жана тибеттиктер чоң Кытай-Тибет же кытай-тибет элдеринин үй-бүлөсүнө кирет. Борбордук жана Чыгыш Азиядагы байыркы түрктөрдүн, монголдордун жана тунгусо-манчжурлардын коңшулары кытай-тибет үй-бүлөсүнүн ата-бабалары болгон, алгач Кытайдын батыш жана борбордук бөлүгүндө түштүктөгү Цинлина тоолоруна чейин жашаган. Бул үй-бүлөнүн ар кандай уруулары түштүккө тарай башташты жана акырындык менен Тибет, Түштүк Кытай жана индокытайдын айрым жерлерин өздөштүрүштү. Андан да түштүктө австроазия жана австронезия уруулары жашаган. Биринчиси алгач Кытайдын түштүк-батышын жана индокытайдын түндүгүн ээлесе, экинчиси Тынч океандын жээгинде Чыгышта жашаган: байыркы кытай булактары аларды Түштүк Чыгыш Азияда кеңири отурукташкан юэ урууларына кошкон. Австроазиаттар Индокытайга жайылып, Мунда элдерин пайда кылган Чыгыш Индияга жеткен, ал эми Улуу деңизчилер болгон австронезиялыктар Тайванды, Филиппинди жана бүт Индонезияны мекендешкен, алар папуаларга жакын байыркы урууларды өздөштүрүшкөн. Индонезиядан дагы Влами миң б. з. ч. сыягы, Мадагаскар жашаган. Ошол эле учурда австронезиялыктардын Океаниянын сансыз аралдарына отурукташуусу башталган. Бул тайманбас Штурмандардын айрым топтору, балким, Американын жээктерине жеткен. Сино-Тибет элдери – сино-Тибет үй-бүлөсүн түзгөн тилдердин тууганчылыгы менен Бириккен элдер же мурда тибет-кытай деп аталган. Кытай-тибет элдери негизинен калктын көпчүлүгүн түзгөн Кытайдын аймагында жашашат. Аты өзү алардын жайгашкан жерин чагылдырат: Кытай (Кытай латынча аталышынан) жана Тибет (Тибет Кытай Эл Республикасынын бөлүгү). Кытай-тибет элдерине Бутандын (негизинен бхотия, расмий тили – бхотия же дзонг-ке, Тибетке жакын), Мьянма жана Сингапурдун (калкы негизинен кытайлар: калктын 3/4 бөлүгү, ошондой эле Малайзиялыктар, Индия, Пакистан, Бангладеш, европалыктар) кирет. Кытай-тибет элдеринин Олуттуу топтору Таиландда, Вьетнамда, Лаосто, Непалда да жашашат (өлкөнүн калкынын көбү гуркалар, алардын тили непал же гурхали – индоевропа тилдеринин жаңы Индия тобуна кирет. Бирок, калктын олуттуу бөлүгү тибет – бирма тобунун тилинде сүйлөгөн элдер: бхотия, гурунг, магар, невариялыктар), Индия жана башкалар.

Заманбап классификация:

Кытай-Тибет же кытай-тибет элдери:

1. Тибет-бирма элдери:

Катталуу

Апатани

Ачандар

Катталуу

Гурунги

Дино

Дулундар

Жана

Каренни

Карена

Качиналар

Лаху

Түлкү

Лоб

Магар

Манипури

Катталуу

Мьянма (Бирма)

Нага

Биздин

Испан

Катталуу

Пуми

Таманги

Тибеттиктер

Катталуу

Туцзя

Фула

Хани

Цян

Шерпа

2. Бай (байзи, байни)

3. Кытай элдери:

Катталуу

Хан (кытайлар)

Хоа

Хуиззу

Бай ("ак адамдар"; 1956 – жылга чейин кытайча аталышы миньцзя; лису ламо тилинде, наси нама тилинде) – Кытайдын түштүк – батышындагы эл. Көпчүлүгү Дали автономиялуу округунда, Юньнань провинциясынын коңшу округдарында, ошондой эле Сычуань, Хунань жана Гуйчжоу КНРДЕ жашашат. Кытайдын расмий таанылган 56 улутуна кирет. Бай тили-Кээ бир изилдөөчүлөрдүн айтымында, эрте бөлүнгөн Кытай тилдеринин бири тибет-бирма тилдерине таандык. 1950-жылдары латын графикасынын негизинде жазуу түзүлгөн. Кытай тили да кеңири таралган.