Муҳаммад Салом
Катта хонадон. Тўрт қисмли роман. 3–4 қисмлар

УЧИНЧИ ҚИСМ
САМОГА СОЧИЛГАН САСЛАР

1. ОМОН – ОМОНЛИК

Одатда Одил бобо бомдод намозидан кейин қайта ётиб, бир оз мизғиб олар, бу унга янги қувват бағишлагандай туюлар эди. Аммо бугун ётгиси келмади. Кайфияти чоғдай, ким биландир гурунглашгиси бордай сезарди ўзини. Лекин ўшандай кимсанинг ўзи йўқ ҳозир. Борлари ҳам ғафлат уйқусида, баъзилари эса, ҳарна, рўзғорга мадад бўлар, деган ўйда аллақачон этак тақиб, пахтазор сари отланишган. Гурунг “уяси” – сартарошхона пахта терими бошланиши ҳамон кечроқ ишлашга ўтган. Ҳа демай, муаллимлару болалар йўлларни тўлдириб, мактаб сари оқадилар. Қишлоқ ҳувиллаб қолади. Одил бобо бекорсоз эмасу лекин шу топда… нима қилсайкин?

Чол аниқ тўхтамга келмай, шошилмай ўрнидан турди, ҳовли томон дераза ёнидаги тўшакда қизи Ҳилола адёлга бурканганча ухлаб ётибди: “Ухлайвер…”

Одил бобо ташқарига чиқиб, дарвозанинг иккала табақасини ланг очиб юборди: “Ҳовлига ризқ-насиба кирсин”. Бу фикр кўнглидан ўтиши ҳамон ажиб, ёқимли бир насим эсиб, дилини янада чоғ этди. Мусаффо, тилларанг – заррин тонг отиб келарди. Гўё тонгни қаршилаган каби у кўприкчадан йўлга ўтди. Айни шу маҳал кун ботиш тарафдан эшагини хихлаб келаётган укасига нигоҳи тушиб, таққа тўхтади. Хаёлга толди.

Маҳмуд амаки нарироқда эшакдан тушиб, унинг бўйнидаги арқон-ипни толга айлантириб боғлади-да, кулимсираганча акасига яқинлашди. Уканинг авзойи-дан аканинг кўнгли хотиржам тортди ва қўл бериб, саломлашганларидан сўнг:

– Ҳа, саҳардан? Тинчликми? – деб сўради.

– Тинчлик ҳам гапми, ака! Омон-омонлик! Муборак бўлсин!

– Аҳ… – Одил бобо анқайди. – Худди мамлакатда уруш бўлаётувдию у тўхтагандай гапиропсан, ўзи нима гап? Келининг туғдими?

– Радиёлдан эшитмадизми?

– Радиёл бузуқ… – чолнинг юраги ҳаприқди. – Тезроқ айтмийсанми, нима гап?

– Ҳурлик! Ҳурлик бўлибди, ака. Ўзбакистон ҳур мамлакат! Бу уруш тугагандан кам эмас!

– Ўрис шунга кўнибдими, а? – Одил бобо бу хабарга ишонар-ишонмасини билмай, гарангсиб, укасига қаради.

– Ўрис ўзиминан ўзи авора. Қарамидагилар энди сиртмоқдан бошини чиқариб, ҳурлик эълон қилади. Ҳали айтувдинг дейсиз.

– Бу ҳаммаси Худони иши, энди синовиям тугаган бўлсин…

– Бу ёғиям синов-да, ака: қани, эрк бериб кўрай-чи, нима қилайкан булар, деган бўлса…

– Бойлигимиз ўзимизда бўлса… – деди Одил бобо ўйланиброқ, -пахтаям, тиллоям – ҳамма нарса ўз ихтиёримизда бўлгандан кейин бой мамлакатга айланишимиз ҳеч гап эмас…

Уйга киришганда Ҳилола аллақачон ўринларни йиғиштириб, кўрпачаларни ўтириш учун тайёрлаб қўйган эди. Чой устида суҳбат давом этаркан, Ҳилола беихтиёр амакисини қучоқлаб олди:

– Жуда зўр орзуга етишибмиз, амакижон! Ҳеч кутмагандим, раҳмат!

Маҳмуд амаки жияни елкасига уриб қўйиб, акасига юзланди:

– Энди динимизгаям йўл очилади, ака. Аввал ҳаммасига кофирлар хўжайинлик қилайди. Энди мачитлар, намозхонлар кўпаяди.

– Илоё айтганинг келсин, ҳеч кимдан қўрқмай, ёширинмай намоз ўқийлик, рўза тутайлик…

* * *

Ҳар каллада ҳар хаёл – мустақилликни ҳар ким ҳар хил тушунади. Ҳилоланинг ўйлашича, мустақилликнинг фаҳмига етмайдиганлар ҳам талайгина экан. У бундайларни фикр юритмайдиганлар, мушоҳадасизлар гуруҳига киритади. Шубҳасиз, уларнинг олдинги сафларида Карамгул анқовланиб, илжайиб туради. Буни қарангки, Парварда янгасию бошқа бир неча танишлари ҳам Карамгулдан қолишмас экан.

– Мустақиллик муборак бўлсин, янгажон! – деб Ҳилола янгасини қучоқлаб олди. Янгаси эса ҳанг-манг, нима деярини билолмай:

– Қанақа мустақиллик? – деганча унга анграйиб қаради.

– СССР тамом бўлибди, Ўзбекистон мустақил давлат бўлибди.

– Хаа, шунақами? Энди арзончилик бўларкан-да.

– Ҳазиллашаёпсизми, янга? Ҳазиллашдим, денг… – Ҳилола унга кўзларини пирпиратиб қаради.

– Йўқ, ҳазиллашмадим. Рости ҳам шу-да: давлат ўзимизники бўлса, бойлигимизни ҳеч ким тортиб олмаса, арзончилик бўлмайдими?!

– Э… э… сиздан бунақа гап кутмагандим, янга.

– Бундан бошқа нима керак, Ҳилола, айтинг? Бачаларим тўйиб, сифатли овқатлар еса, одамшавандароқ кийинса, хоҳлаган ерига бориб, дам олишга кучи етса, ҳеч ким пишагини пишт демаса, ҳаммани давлат қўриқласа – ёмонми?

Ҳилола ўйланиб қолди. Умуман, янгасининг гапларида жон бор, лекин чуқурроқ, кенгроқ фикрлаш йўқ. Дунё харитасида алоҳида рангда Ўзбекистон деган мамлакат кўрсатиб қўйилса, Бирлашган Миллатлар Ташкилотида бу давлатнинг ўз байроғи ҳилпираб турса, бегона тилни билмагани учун ишга кўтарилиш чеклаб қўйилмаса – она тилинг ҳукмрон тил бўлса ва яна… деган хаёлларга бордию аммо унинг ўзи ҳам келажакда бу давлат қанақа мақомда бўлишини кўз олдига келтиролмади. Тўғри, Ҳилола кўплаб китобларда мустақиллик учун даҳшатли жанглар олиб борилганини, минглаб кишилар қон тўкиб, жон бериб, бу ажиб неъматга етишганларини анча-мунча ўқиган. Ўшанда бир кун келиб, Ўзбекистонда очиқ жангларсиз мустақиллик эълон қилинишини ўйлаб ҳам кўрмаган. Жуда кўплаб кишилар қатори у ҳам бонг уриб келингани каби шўролар ҳукумати энг адолатли, халқпарвар, одамларни коммунизм сари бошлаб бораётган давлат деб тушунарди. Гарчи, у ҳам коммунизмга ишонмаса-да, ҳар қалай, тенглик, тўкинлик юзага келишига шубҳа қилмас эди. Энди-чи? Қандай давлат қарор топиши раҳбарларга боғлиқми ёхуд халққами?

Бир вақтлар Ҳилола ўқиган эди: халқ пода, раҳбар чўпон. Подачи қаёққа ҳайдаса, сурув ҳам ўша ёққа кетаверади. Чўпон сурувни ўтсиз, сувсиз ерларга ҳайдаб, ҳалокатга учратиши ҳам, уларни бирин-кетин еб, адо қилиши ҳам ёхуд яшил-сувли яйловларга бошлаб, кучайтириши, кўпайтириши ҳам мумкин.

Бу фикрга Ҳилола ўшанда унчалик қўшилмаган, матнни Заҳриддин акасига ҳам ўқитиб, баҳслашган эди. Акаси ўйлаб туриб: “Бу гапда жон бор. Тарихда бундай мисоллар беҳисоб. Эртаклардаям айтилган: ақлли, доно подшолар мамлакатни гуллатиб-яшнатган, аҳмоқ, худбин подшо эса ўз юртини талаган, хароб қилган…”

“Ахир одам мол эмаски, подачи ҳайдаган томонга юрса. Одамга ақл, тил-забон берилган – индамай бош эгиб кетаверадими?” – деган Ҳилола.

“Ҳмм… – ғалати кулган Заҳриддин. – Тарихда бундай ҳоллар кўп бўлган. Мана, осмонга чиқариб мақтаганимиз Ленин ҳам, Сталин ҳам одамларни подадай ҳай-даган, ўз юртларидан бошқа ёқларга мажбуран кўчирган, кўчмаганларни отиб ташлаган”.

“Ҳа-я, – деган ўйчанлик билан Ҳилола. – Раҳбарга кўп нарсалар боғлиқ экан-да…”

Ўша суҳбатни эслаб, ҳозир Ҳилола ўзича пичирлади:

– Ўзбекистон – мустақил! Энди бу қанақа мамлакат бўларкин, а?

– Буни замон кўрсатади, – дегандай бўлди унга Заҳриддин акаси.

Дарҳақиқат, замон, дунёқараш батамом ўзгарди. Қизиқ, деярли ҳамма ўзим бўлай, бошқага нима ишим бор, қабилидаги дардга йўлиққандай. Ҳилола билан Карамгул ўртасидаги адоват ҳам пасаймаган, аксинча, кучайгандан кучайиб боряпти. Одил бобода ҳам ўзгариш юз бермади. Турмуш қийинчиликлари кўпайган сари баъзи қусур ва одатлар семириб бораётгандай туюлади. Шунга қарамай, бу ҳолатлардан Ҳилола хафа эмас. Энг муҳими, у шу вақт ичида, ўзининг ўйлашича, бир поғона юқорига кўтарилди – педагогика олийгоҳига сиртдан ўқишга кирди. Бирор имкон топилиб, ўзи севган фандан дарс берса, қандай яхши бўларди.

Аммо қайси мактаб директори унга: “Ҳилолахон, бизга ишга келинг, сизга она тили ва адабиётидан шунча соат дарс ажратамиз”, деб айтади? Шундай бўлган тақдирда ҳам синфга кириш, ўттиз-ўттиз беш жуфт қора кўзларга тик қараб, савол-жавоб қилиш осон эканми?

Бу ўйдан у негадир чўчиб, жунжикди. Сўнг:

– Ҳовлиқма, у кунгача ҳали неччи буғдой пишиғи бордир, – деб шивирлади. – Асосий вазифанг, отажонингни асраб-авайлаш, кичкина Шамсияга кўпроқ китоб ўқитиш, шеърлар ёдлатиш… онажонинг буни тушингдаям, хаёлингдаям эслатаёпти. Отам… отажоним…

2. КЎРИНМАС БАЛО ОЁҚ ОСТИДА

Илк баҳор кунларининг бирида, тонг чоғи Чаман қишлоқ аҳли машъум бир воқеа туфайли ларзага туш-ди. Бу пайтларда деҳқонлар аллақачон ғимирлаб қолган: шудгорлар устидан сув қўйиб, шўр ювишяпти, етилган ерларни экишга тайёрлашяпти. Ўшалар фаолияти туфайли Ҳилолалар хонадонидан уч юз қадамча наридан ўтадиган қадимий, аммо кейин бетонлаштирилгани боис жуда тезоблашган канал тўлиб оқаяпти, кўпириб, кўпикланиб, марра сари чопаяпти. Унга бир нафас қараб турган кимсанинг боши айланиб, кўзи тинади, ваҳимага тушади. Қуйида, ярим чақиримча нарида эса бир неча одамлар, машиналар шовқини қулоққа чалинади. Ўша ерда, каналнинг ўртасида қоя мисол тумпайган тўсиққа урилиб, сув қирғоққа – икки томонга оқиб ётибди, атрофни кўлоблантиряпти.

Ўша тарафдан гаплашиб келаётган икки кишининг сўзлари ногоҳ Ҳилоланинг қулоқларига урилиб, у беихтиёр тўхтаб қолди:

– Тўрт киши ўлибди, – деди биринчи овоз. – Тележкадаям икки аёл боракан.

Ҳилоланинг эти жимирлаб, кўз олди қоронғилашди.

– Тарактурчи маст эканми, дейман-да, – тахминлади иккинчи овоз. – Бўлмаса аспалт йўлдаям қийшайиб, каналга ағанайдими? Ё қасддан тарактур рўлини каналга бурган ё ғирт маст бўлган.

– Эсинг жойидами? Ким ўз жонига қасд қилади? Тарактурни чап чироғи куйган экан, тез ҳайдаган бўлса, ғира-ширада олдинни кўрмай, ағанатгандир, балким. Ўзи йўл ҳам тор-да.

– Ажабмас… Кечалари қоронғу… Мелисалару терговчилар ҳам исини олиб, дарров етиб келибди…

Овозлар узоқлашди. Ҳилола сал ўзига келиб, кун ботиш сари бир қадам ташладию яна тўхтаб қолди. Ачиниш ҳамда қизиқиш туйғуси уни ўша тарафга тортар, андиша туйғуси изига қайтишга ундар эди. Қиз бошига у ёққа боришга уялди, рангги оқарганча ҳовлига кирди. Отаси айвонда моллар орасида ғимирлар, Фазлиддин акасию Карамгул ва жажжи Шамсия ҳали ўринларидан туришмаган эди. Ҳилола кўргани ва эшитганларини титраганча отасига айтиб берди.

– Астағфуруллоҳ, астағфуруллоҳ, – деб отаси калима ўгирди. – Ло илоҳа иллаллоҳу Муҳаммадин Расулуллоҳ, ё қудратли эгам, ҳар хил бало-қазолардан, фалокатлардан ўз паноҳингда асрагайсан. Уларга нима бало урибдийкан?

– Билмасам, ҳар хил гумонлар борга ўхшайди.

Одил бобо ишини ташлаб, ўша томон шошилди. Ярим соатдан кейин қайтиб, эшитганларини гапириб берди.

– Кечаси тўйдан қайтиб келаётган чоғларида тарактурминан каналга ағдарилибдилар.

– Ҳайдовчи маст эканми? – дастурхон теграсида ўтиришган дамда Фазлиддин отасидан сўради. – Ғирт маст бўлса керакки, лапанглаб оқаётган канални йўл деб ўйлаган.

– Арақни касофати бу. Соғ бўлганда бу фалокатга йўлиқмасиди.

– Битта чироғи кўйганакан, – негадир Ҳилоланинг ҳайдовчига раҳми келиб, уни оқлаган бўлди. – Йўл ҳам тор-да.

– Тўғри, йўл тор, асосий йўл эмас. Бунақа йўлда тез ҳайдаш жуда хавфли.

– Яна кечаси денг, – маъқуллади Ҳилола. – Ёмон аҳволга тушиб, каналдан чиқолмаганлар. Бечоралар…

– Бунақа ваҳимали сувдан қутулиш мушкул. Лаби бетон, тутиб қоладиган бирор нима йўқ. Узоқ йили ёзда Заҳрини ўғлиям каналдан чиқолмай нобуд бўлувди-ку.

Ҳаммалари жимиб қолишди: соғлом, дуркин, шўх болакайнинг жасадини тўғон ёнидан олиб келишганида йиғламаган одам қолмаган эди.

– Ёз пайтидаям бу сувнинг секинроқ оқадиган ерида, қўрқа-пуса чўмиламан, – деди Фазлиддин ўйчанлик билан.

– Уч аёл тележка ичида ўлмай қолибди, – Одил бобо янги хабар айтди.

– Хайрият! – деб юборди Ҳилола. – Роса совқотгандир бечоралар.

– Тундаги сув совуқ бўлади. Кўўп бақиришган, уйқудаги одам ўликдай гап: ҳеч ким эшитмаган. Шифохонага олиб кетибдилар. Ҳаммалари ҳушидан кетган экан.

– Терговчиларгаям нон топилибди, – ғудранди Фазлиддин. – Тўй эгаларини шиладилар.

Терговчилардан безиллаб қолган акасининг ҳолатини Ҳилола дарров тушунди. Одил бобо эса индамай бош силкитиб қўйди. Карамгул оғзини очганча эрига тушунолмай назар солди. Айни шу дамда кўзини уқалай-уқалай эшикдан Шамсия кирдию тўғри бобоси ёнига ўтди. Машъум воқеа ҳаммаларининг эсларидан чиқди-кетди: худди Қуёшнинг ёрқин нурлари булутларни титиб юборган ҳолат юз берди гўё. Одил бобо неварасини бағрига босиб, пешонасидан ўпди. Уни кузатиб турган Ҳилола жиянига танбеҳ берди:

– Аввал юз, кўзни ювадилар, кейин саломлашадилар, Шамс.

– Зарари йўқ, буни юзини фаришталар ювиб қўяди, – бобоси унинг пешонасидан яна ўпди.

Карамгул қайнсинглисига хўмрайиб қараб қўйди, аммо эрининг ёнида унга бирор нима дейишга ботинолмади. Фазлиддин индамаса-да, кейинроқ хотинига заҳрини сочиши ҳеч гап эмас. Гарчи у янгаю қайнсингил орасига тушмасликка уринса-да, адолатсизлик юз берганда тинч туролмайди. Бироқ бундай ҳолатлар онда-сондагина уч кўрсатади. Карамгул буни ҳисобга олмай иложи йўқ.

Ўринли танбеҳи йўққа чиқарилгани, бундан Карамгул қувонгани Ҳилолага оғир ботди. Бироқ бу ҳаракатга эътироз билдириши вазиятни чигаллаштириши аниқдай туюлдию Ҳилола ярим кулганча, мулойим овозда отасидан:

– Ота, ўша фаришталар Шамсияни бурниниям артиб турадими? – деб сўради.

– Йўқ, бурнини артмайди. Локин бу қизимни бурун суви тоза, беғубор. А, шундайми, қизим? – чол уни яна ўзига тортиб, бурни учидан ўпди. Шамсия бобосининг бошидан қучиб, унга суйканди.

Ҳилола кулиб юборди. Хаёлида қандайдир шумлик уйғониб:

– Отаа, бир гап айтсам майлими? – деб сўради.

– Айт.

– Хафа бўлмайсизми?

– Хафа бўладиган гапми?

– Энди… кимга қандай-да. Қўйинг, яхшиси, айтмийман.

– Гапни қўзғаб қўйиб, яна бундай дейишинг нимаси?

– Бояги гапиздан келиб чиқиб, хаёлимга биир келувди-да. Ўйласам, тўғри келмас экан. Хафа бўласиз, деб қўрқаман.

– Унда айтма.

– Қизиқроқми ўзи? – энди Фазлиддин кулимсираб сўради.

– Ҳмм, қизиқроғиди.

– Унда айтавер, – бобоси неварани тиззасидан олиб, биқинига ўтқазди.

– Хафа бўлмийман, деб сўз берасизми? Бу бир ҳазил-да.

– Ҳазил бўса, айт, хафа бўмийман.

– Агар фаришталар буни бурнини, юзини ювса, мишиғиям тоза бўлса…

– Айтсанг айт-да одамни хит қилмай! – Одил бобонинг тоқати тоқ бўлиб, кўм-кўк кўзлари бир ўйнаб тушди. У қизидан ёмон гап кутмас, ёқимсиз сўз айтмаслигини ўзича тахмин этарди. Карамгул ҳам ҳеч нимага тушунолмай унга анқайиб қолган эди. Фазлиддин эса нима ҳақда гап боришини ўзича тахминлаб, мийиғида кулиб турарди.

– Фаришталар ҳалоллаган, сувдай тозаа Шамсиячанинг бурун сувидан ярим пиёласини йиғиб берсам… Ўзининг ҳам кўнгли айниб, Ҳилола ўхчиди, шошиб ўрнидан турди.

– Бўлди, бас, уёғини айтма, – дедию отаси ҳам кулиб юборди. – Локин бопладинг.

– Энди буёғи қандай бўлди, ота? – кулганча сўради Фазлиддин. – Энди наварайизни қўл-бетини ювиш керакми, йўқми?

– Ювса яхши бўлади, – тасдиқлади отаси.

– Тур ўрнингдан, болангни юз-қўлини ювиб кел, – Фазлиддин хотинига буйруқ берди. Ҳамон нима қилишини билолмай, каловланиб ўтирган Карамгул секин қўзғалиб, қизининг қўлидан тутди. Унинг қовоғи осилиб кетган эди. – Ўзингдан билиб, шу ишни қилсанг бўлмайдими, гумроҳ!

– Қўй, гапни чувалаштирма, – деб Одил бобо ўғлининг тафтини босди. Кейин уни чалғитиш ниятида сўради: – Ҳилола қайга кетди? Нимага келмаёпти?

– Энди уни нонуштасиям фойдага қолди, ота. Эсиздами, биза қўл-бетимизни ювмасак, уришиб берардиз. Кир кийимда юрсак, онам бечора балога қолардила. Ҳилолагаям сиздан юққан-да. Энди кун бўйи ўхчиб юради.

Одил бобо индамади, инжиқлигини эътироф этгиси келмади. Аммо хаёлини: “Тозалик – иймондандир”, деган Пайғамбар алайҳиссаломнинг машҳур Ҳадиси банд этди. Дарҳақиқат, тозалик-озодалик, саранжом-саришталик бобида уйдагилар ундан зир титрашарди. Фарзандларни ота мана шу Шамсия сингари эркалатавермас эди. Бунақа эъзозлашни-ку, Ҳилола деярли ҳис этмаган. Қиз бола бўлиб туғилганидан изтироб чекиб юрган…

“Невара – қандак ўрикнинг данаги” деганлари шумикан? Ё…”

3. УЧ КУНДАН КЕЙИН

Ошхона томон ўтаётган Ҳилола ногоҳ Карамгулнинг кучук бола ғингшиган каби қарғанган овозини эшитди:

– Бу кунингдан баттар бўл, қари қиз…

Ҳилола таққа тўхтади, Карамгулга олайиб қаради. Унинг рангги сурпдай оқарган, лаблари пир-пир учар эди.

– Бу кунимга нима бўлибди, девона? – у Карамгулга таҳдидли кўз тикди.

Карамгул яна нималардир деб бидирлади, Ҳилола тушунмади. Қани энди бу нокаснинг қилиғини отасию Фазли акаси кўриб, ўзлари баҳо берсалар. Отаси қаёққадир чиқиб кетган, акаси туман матлубот жамиятидан иш суриштириш билан овора. Аммо манави телбанинг гапини жавобсиз қолдириб бўлмайди. Индамаса, ҳаддидан ошади у. Ёқалашиш, тимдалашиш ҳам самарасиз. Унда Ҳилола ютқазиши аниқроқ.

– Қани, айт-чи, – у Карамгулнинг кўзларига тикилди, – менга нима бўлибди? Сенга ўхшаб, девона эмасман-ку?

Бу сўзни Ҳилола уни шунчаки босиб қўйиш мақсадида айтди. Модомики, айб мутлақо ундан ўтган экан, илож қанча, энди орқага қайтиш йўқ. Бироқ узоқ тайёргарлик кўрган каби Карамгулнинг зарбаси янада кучлироқ урилди:

– Мен девона бўлсам ҳам бошимда эрим бор, қўлимда бачам бор. Сенда нима бор?

– Э, эшакдаям бача бор, – деб юборди ногоҳ Ҳилола. Сўнг яна қўшиб қўйди: – Ҳайф сенга шундай эр, ҳайф сенга шундай бача! Сен уларга сираям арзимийсан, палакат-пандавоқи!

Шу гап етарлидир деган ўйда у ортига бурилмоқчийди, Карамгул шарт ўрнидан турди-да:

– Ким эшак, ким палакат? – деганча Ҳилола томон бостириб кела бошлади. Унинг кўзлари хунук тусга кирган, қаҳр-ғазаб билан ёнарди. – Сенга кўрсатиб қўяман палакатлигимни, олқинди!

Ҳилола бир неча қадам тисарилди. Лекин “девона”нинг сўнгги сўзи жон-жонига михдай санчилиб, бутун вужудини қақшатди. Қанийди, боплаб таъзирини берса! Бироқ унга кучи етмайди, боз устига, унга тенгла-шиб, паст кетиш ҳам обрў келтирмайди. Шуни ҳисобга олиб, у пастгина овозда:

– Нима деганингни ўзинг биласанми? – деб сўради. – Нимага олқинди бўларканман?

– Ҳеч кимга керагинг бўлмаганидан кейин аллақайси гўрлардан ис олиб келишди, барибир пуф сассиқ деб ташлаб кетдилар. Шунақа кераксиз олқиндисан! – деганча у Ҳилоланинг сочидан тутиб, қаттиқ тортқилади. – Энди сени ўлдириб қутиламан.

– Вой ифлосей, – Ҳилола ҳам бор кучини йиғиб, унинг юзига ёпишди, ўсиқ тирноқларини қаттиқроқ ботирди. – Алвасти, девона!

– Вой дод! Юзимни еди бу қари қиз! – Карамгул қизнинг сочини қўйиб, бошига, елкасига мушт тушираверди. Ҳилола мушт зарбидан гангиб, бир неча қадам ортга сурилди, оёғига ўчоқ бошидаги ўтинлар илашиб, аввал мункиди, кейин йиқилди. Жиддий лат емаса-да, лекин йиқилиш вазиятни у томон ўзгартирди – қўлига илинган ўрикнинг қуриган, тиканли, узунчоқ шохини маҳкам тутганча шарт туриб, Карамгулга таҳдид солди:

– Агар яқинлашсанг, билиб қўй, бошингни ёраман!

– Ҳой, нима шовқин! Нима тўполон!

Иккаласи ҳам дарвоза тарафга ялт қарашди. Отасини кўриб, Ҳилола қўлидаги чўпни ўтинлар устига улоқтирди. Аммо Карамгул бўш келмай унга яна ёпишганча:

– Қаранг, юзимни тирнаб ташлади бу кучук! – дея ёлғондакам йиғлаб, Ҳилоланинг юзига чанг солди. Аммо қиз дарҳол биқинга қийшайиб, юзининг тирналишидан сақланиб қолди.

– Тўхта, ҳей, уятсизлар! – Одил бобо важоҳат билан улар устига бостириб келди. – Жонимга тегдиларинг-ку!

Энди Карамгул ўзини орқага тортди. Ҳозир вазият жуда таранг, ҳакамлик қилиш осон эмас: кимдан айб ўтганини чол кўрмаган. Бир бошдан эшитиб, ҳақ-ноҳақни аниқлаш мушкул савдо. Чунки иккала-си ҳам ўзини оқлайди. Бири – пушти камаридан пайдо бўлган қизи; иккинчиси – ҳимояга муҳтож келини. Қайнатадан бўлак ҳеч ким уни қувватламайди. Эҳтимолки, Ҳилола атайлаб жанжал чиқаргандир.

– Йўқол, кўзимга кўринма, – қизига ўшқирди ота. – Жуда безор бўлиб кетдим сандан!

– Отаа! – ички нидо ила ярим чинқирди Ҳилола. – Кимдан айб ўтганини суриштирмайсизми?

– Биламан, сандан ўтган.

– Мени бунийиз девона дегани деган, – Карамгул йиғламсираб, қайнатасининг оловига мой пуркади. – Яна уйингга кет, акамни бошқага уйлантирамиз, деди. Ўзини ташлаб кетганлари учун аламини мендан олади, – у ҳўнграб йиғлаб юборди.

Келиннинг кейинги гапи Одил бобога малол келди, кўнгли алланечук ўртангандай туюлди. Лекин ҳозир қизи тарафга оғишни истамади.

– Вой аҳмоқ, ёлғончи, туҳматчи! – Ҳилола ҳам жаҳл жиловини бўшатди. – Мен сенга бирор сўз демадим, ўзингдан ўзинг қарғадинг-ку, жинни!

– Ана, кўрдизми, энди жинни деёпти.

– Жиннини жинни деса арпа бўйи ўсаркан. Акагинамни шўр пешонаси.

– Бас! – Одил бобо бақириб юборди. – Буни ҳайдашга ҳеч ким санга ҳуқуқ бергани йўқ. Жанжолни уяси ўзинг!

– Отаа… аввал эшитинг…

– Бор, кўзимга кўринма!

– Отаа…

4. УНСИЗ ФАРЁД

Ҳилола йиғламади: “телба” қошида кўз ёши тўкиб, ўзини ерга уришни хоҳламади. Аммо бутун вужуди унсиз фарёд чекди. Кошкийди отаси бу воқеани сабр билан тингласа… Аммо Одил бобо ҳозир буни тушунишни истамас эди.

Ҳилола ичи қайғуга тўлганча ҳолсиз юриб, уйига кирдию онажони ётадиган кўрпачага чўзилди. Қанийди ҳеч ким эшитмаса, у дод солиб йиғласа, ичини бўшатса! Лекин бунинг иложи йўқ: Карамгул тантана қилади, отаси қийналиб, қон босими кўтарилади. Бирор фалокат юз берса, додини кимга айтади? Нима қилсин? Ким билан маслаҳатлашсин? У билан дардлашадиган бирор кимса топилармикан шу топда? Дониёр…Ҳаҳ номард! Алдади-я…

– Онажон!.. – ички нидо ила ҳиқиллади у. – Айтинг, нима қилай? Васиятизни бажаролмадим. Бунга кучим етмади. Ҳеч ерга сиғмаяпман. Мениям олиб кетинг, онажон, ёнизга чақиринг, она…

Айни шу топда унинг кўз ўнгида каналда юз берган мудҳиш воқеа жонланиб, бехос сесканди: “Наҳотки мениям ўзингга чақираёпсан, эй қонхўр рўд?”

Тарақлаб эшик очилдию Ҳилоланинг нидосини гўё шамол юлқиб кетди. Нариги ҳовлидан икки қизалоқ жияни бостириб кириб, ўзларини аммалари устига отишди. Ҳилола уларга эътибор бермай бошини ўгирди.

– Вой, аммажон, сизга нима бўлди? – ўртанча жияни унга суйканиб, ҳол-жонига қўймай, қўлидан тортди. – Юринг бизаникига, онам шўра бичак қилоптилар.

– Керак эмас, бор, бошимни оғритма!

– Юриингг…– у яна аммасининг қўлидан тортди. Бироқ Ҳилола уни силтаб ташлади. – Э, бор-э, йўқол…

Қизалоқлар мустар бўлганча, индамай чиқиб кетишди.

Икки соатлардан кейин очиқ, лекин пардаси туширилган дераза ортидан отасининг овози эшитилди:

– Ҳилола, нима қилопсан, қизим, кўринмай қолдинг?

Бу овозда на араз, на жаҳл, на кесатиқ сезиларди: шунчаки, одатдаги суриштирув, гўё орада ҳеч гап бўлиб ўтмаган – содда, беғубор оҳанг. Аммо Ҳилола жавоб қайтармади: жавоб қайтариш, отасига пешвоз чиқиш ҳолатида эмас эди. Агар нимадир дегудай бўлса, овози титраб, йиғлаб юбориши ҳеч гап эмасдай. Шусиз ҳам мижжаларидан бетўхтов иссиқ томчилар томаяпти, ёстиқни ҳўллаяпти.

– Ҳилола, ухлаб қолдингми, тур, шом чоғи ухламайдила, бошинг оғрийди.

Аввал шарпа, сўнг овоз олислашди.

“Энди қизизни кўрмайсиз, ота, – бўғиқ нидо чиқди ундан. – Эртага бу ҳовли мотамхонага айланади, ота. Акаларим ҳам, опаларим ҳам бир-бирларини, яна ўзлариниям айблаб, йиғлайдилар. Катта акам ҳам етиб келармикан? Акажон, сиз мени тушунардиз. Сизни хафа ҳолда кўргим келмаяпти. Лекин нима қилай, бу ҳаётда ортиқча эканман. Ўзиз ҳам: сен онамни қийнаб дунёга келгансан, шу учун сени ёқтирмасдим, дердиз ҳазиллашиб. Мана энди… онамни кетларидан…”

Орадан яна бирор соатлар ўтиб, туман марказидан қайтган Фазлиддиннинг ниманидир хотинидан сўрагани, сўнг индамай уйга кириб кетган шарпаси ва эшик ёпилган сас эшитилди.

“Фазли акажон, мени ухлаёпти, деб ўйладиз. Шуниси маъқул. Аммо абадий уйқуга кетишимни хаёлизгаям келтиролмайсиз. Қандай беғубор, соддадил, меҳрибон одамсиз-а, акажон. Мен сизни яхши кўраман, акажон. Ҳаммаларизниям яхши кўраман, акалар, опалар. Лекин сизларни ихтиёрий ташлаб кетишга жазм қилдим. Балки жасадимниям тополмассизлар…” – Ҳилола ногоҳ қўрқиб кетди, иккала панжасини кўзларига босди, бармоқлар орасидан бир неча томчилар сизиб чиқди.

– Йўқ, бу ҳақда ўйламаслигим керак, – шивирлади у. – Кўп ўйласам, жон ширинлик қилиб, фикримдан айнишим мумкин.

Ҳовлидаги чироқ ҳам ўчди. Ҳа демай, ундан бўлак ҳеч ким бу ҳовлида уйғоқ бўлмайди, ўз ниятини амалга ошириш учун ҳеч ким халал бермайди.

– Э, Худо, наҳотки умрим шунақа аянчли тугашини пешонамга ёзиб қўйгансан? Тақдирим шунчалар чалкашми?..

Анчадан сўнг у эшикни оҳиста очиб, сас чиқармай ўзини ташқарига олди. Кеча ойдин, ғир этган шабада йўқ. Ой ботишига бирор соатлар чамаси вақт бор. Бу вақт ичида кўнгилдаги ниятни бемалол адо этиш мумкин. Ажабо, Ҳилола табиатан тундан, қоронғуликдан қўрқар эди. Ҳеч қачон ёлғиз ўзи зулматда ташқарига чиқишга ботинолмаган. Ҳозир эса, ҳеч нимадан ҳайиқмаяпти. Рости ҳам-да, ўзини ўлдиришга чоғланган қиз нимадан ҳам қўрқсин? Унга барибир эмасми?

Шу топда Ҳилола негадир Абдулла Қаҳҳорнинг “Даҳшат” деган ҳикоясини эслаб қолди. Бош қаҳрамон эр зулмидан қутилиш, озодликка эришиш, озод қушдай бўлиш учун зимзиё, бўронли тунда қабристонга бориши, эри берган пичоқни қабрга санчиб қайтиши зарур. Жуда қўрқинчли тун. Аёл, шубҳасиз, ортиқ даражада қўрқади, аммо озодлик қўрқувдан ҳам, даҳшатдан ҳам устун. Ҳилола бораётган йўл-чи? У нимага эришади?

– Мен ҳам ҳурликка етишаман, – унинг лаблари қимирлади. – Меҳр-оқибат зиндонидан қутиламан. Дониёр ташвишидан ҳам… У мени лақиллатди. Э, дунё…

У остонадан ўтгач, таққа тўхтаб, ўйланиб қолди. Енги калта, юпқа кўйлагининг этагини ой ёруғига тутиб, пайпаслади: юпқалик қилмасмикан? Уни топиб олганларида бадани кўринмасмикан? Тез оқар сувда кўйлак йиртилишиям мумкин. Қалинроғидан кийса-чи? Балки иштон кийиш маъқулдир…

– Каналда шох-шабба, тутиб қоладиган ҳеч нима йўқ, – шивирлади у. – Бу – яхши. Демак, кўйлак йиртилмайди. Э, манави шиппак нимага керак? Ялангоёқ юрсам, шарпам эшитилмайди…

Бироқ каналгача бўлган уч юз қадамча масофани босиб ўтишда роса қийналди: яқин орада ёмғир кўрмаган ерлар, унда тошдай қотган кесаклар ҳеч қачон озор кўрмаган юмшоқ панжаларга тикандай суқулар, уни йиқитгудай мункитиб юборар, эндигина пиндиқ отган ток пояларини тутганча ўзини йиқилишдан сақлар эди. Бу ҳам етмагандай, ўтган йилдан қолиб, чиришга ул-гурмаган янтоқларнинг бир неча тиканлари ҳам товонига суқилиб, қаттиқ оғриқ бердики, додлаб юборишига сал қолди.

– Ҳаҳ, жон ширинми? – деб ўзини масхараларкан, йирик кесак устига ўтириб олди. – Нимага шиппакни киймадим, а? Ўзимни қўшимча азобга қўйибман-да.

– Азоб? – дегандай бўлди унга кимдир. – Кесак ботиши, тикан суқилиши азоб бўлибдими? Ҳали азоблар… ол-дин-да…

– Йўқ! – сассиз чинқираёзди у ўрнидан шарт тураркан. – У азоб бунчалар бўлмас: узоғи билан бир-икки дақиқа давом этар… – Ҳилола шошганча, қулай йўл изламай чопа кетди. Бир неча бор мункиб, йиқилиб, яна ҳовлиқиб турганча илгарилаб, канал яқинига, асфалти кўпчиган, уйдим-чуқур – энсиз йўл қаршисига чиқди. Оёқ панжалари, тизза ҳамда сонлари ачишиб, унга азоб берарди. Шу қисқа масофани хаёлида бирор соат орасида босиб ўтгандай ҳис этди. Тепага қаради. Ажаб, Ой ўрнидан силжимабди – ғарб томонга оғганча, унга масхараомуз иршайиб турибди. Худди бу қизнинг ўлимини томоша қилиш учун атайлаб, аммо омонатдай тек қотган.

У йўлни кесиб ўтишга ботинолмай бир дам жим қараб турди. Тўлқинлар бир-бирига урилиб, шовқин солар – шиддатли оқарди. Ой ёруғида ҳатто сувнинг лойқалиги – маллатоб эканлиги ҳам кўзга яққол ташланарди. Кўпиклару майда хас-хашакларнинг ўйноқлаб, тез оқиши сувнинг нақадар кучли эканидан, унинг бағрида бир нафас ҳам тўхтаб туриш имкони йўқлигидан дарак берарди.

“Бечора аёллар, – шивирлади у, – маст тракторчининг касрига қолиб, бекордан-бекорга ўлиб кетдилар. Сен-чи? Гуноҳинг нима? Кимга ёмонлик қилдинг? Ҳатто Карамгулгаям ёмонлик раво кўрмагансан… Уни ҳалол-покизалик, саранжом-саришталик йўлига бошламоқчийдинг. Сени тушунмай, ҳатто душман ўрнида кўрди. Отам… Отажоним… Сиз ҳам мени тушунмадиз-а… Ота, отажон! – ички, бўғиқ овоз лабла-ридан учди: – Тушунмаганизга ишонмийман, атайлаб тушунмаганга солдиз ўзизни. Келиниз кетиб қолишидан қўрққаниз учун ҳам шундай қилганизни сезяпман. Карамгул шуни билгани учун ҳам найранг ишлатиб, мени тор-мор қилди, – суқилган тиканлар, ботган кесаклар зарби шу топда унга заррача писанд эмасдай, аммо Карамгулдан енгилиш, отасининг унга “сотилгани” жуда қаттиқ алам қилди, кўзларидан беихтиёр томчилар отилди. Бироқ кўз ёшлари уни юмшатаётгандай, қўрқув сари тортаётгандай туюлдию шартта ўрнидан туриб, эски асфалт тўшамани босиб ўтганча канал ёқасига чўнқайди. Шундоққина қизғиш оёқ бармоқлари пастидан, бир қаричча қуйидан малла сув шовқин солиб, шиддатли оқаяпти. Қизиқ, панжалари нечун қизғиш? Ботиш олдидаги ойнинг хира ёғдусими ёки қон – ўлим белгисими? Йўқ, боя оёққа санчилган тиканлар қон чиқарган, деб хулоса чиқардию у беихтиёр иккала оёғи учини сувга тиқди. Сув тезлиги бармоқларини тортқилади, оёқларини яна сал пастроққа туширса, албатта оқизадигандай… Ажабо, бунчалар муздай! Кундузлари, пешин чоғлари илиқроқ бўларди. Ҳаво иссиқ пайтларда ҳовли ёнидаги кичик ариқда, қари тол панасида, ҳеч кимга кўринмай, кўйлагида у баъзан чўмилиб оларди. Роҳатланарди. Кейин уйга кириб, бирпасда ухлаб қоларди. Энди эса… сув бунчалар ёқимсиз. Катта сувлар шунақа ёқимсиз бўлармикан, а? Ҳали унинг бағрида қанчалик типирчилар экансан, а? Чидаш керак!

У жунжикиб, оёқларини тортиб, ўрнидан турди, қулочларини ёйиб, ўзини сувнинг энг тез оқар ўртароғига отишни мўлжаллаб кўрди. Тўлқинлар орасида у ёқдан-бу ёққа урилишини, талпинишини, оғзи, ичи лойқа сув билан тўлишини, нафас ололмай қийналишини ва ниҳоят юрак уриши тўхташини тасаввур этдию бутун вужуди титраб, қалтирай бошлади.

Айни шу чоғ икки юз қадамча наридан, катта йўлдаги кўприкдан атрофни ёритиб, гулдирос солиб, катта юк машинаси ўтди. Унинг бахтига машина бу ёққа бурилмади, қизнинг аҳдини кечиктиришга хизмат қилмади. Бундан Ҳилола қувонишни ҳам, хафаланишни ҳам билолмади. Ҳар қалай, машина ўтмаганда, шу топда у тўлқинлар билан олишаётган бўлармиди? Шу кечикиш ногоҳ унга Маҳмуд амакисининг бир марта айтган гапларини эслатди.

“– Ажални бир лаҳза кечиктириб ҳам, тезлатиб ҳам бўмасакан, – деганди амакиси. – Номаи Аъмолда ёзилгани бўйича Ўлим фариштаси – Азроил етиб келиб, ҳеч нимага, ҳеч бир баҳонага қулоқ солмай жонни оларкан”.

Қизиқ, яқин орада ўшандай кун унинг ҳам бошига тушишини қаёқдан билсин, у амакисидан сўраган:

“– Ўзини ўлдирадиганлар-чи, амаки, уларни жониниям Азроил оладими?”

“– Ҳа, албатта. Локин ўзини ўлдирадиганлар жуда катта гуноҳга ботади. Уларнинг тани тўғридан тўғри дўзахга тушади.”

– Дўзах? – қичқириқнамо, йиғламсираш оҳангида пичирлади у. – Мен ҳамми? Менга ўтказилган ситамлар ҳисобга олинмайдими? Азроил? – унинг баданида гўё чумоли ўрмалади. – Менга кўринмаяпти-ку? Балки ўйлаб чиқарилган гапдир булар? Агар бор бўлса, эшитсин…

Ҳилола жимиб қолди, атрофга аланглади: уни бирор кимса эшитармикан?

– Майли, айтмоқчи бўлганларим ичимда қолиб кетмасин, – дея яна пичирлади. – Ҳеч бўлмаса, манави қирғоқлар эшитсин, нари қирғоқдаги дарахтлар эшитсин. Ботиб бораётган Ой, осмондаги барча юлдузлар шоҳид бўлсинлар. Лекин улар ҳеч кимга айтолмайдилар. Айтмаганлариям маъқул. Қанийди ўлигимни ҳеч ким тополмасайди. Қанийди анави аёллар каби табиий тарзда ҳалокатга учрасайдим! Қанийди, ўзини ўлдирибди, фотиҳаси қайтгани учун ўзини сувга чўктирибди, деган тавқи лаънат бўйнимга илинмасайди! Афсуски, бунинг ҳеч иложи йўқ. Бироқ шундан маъқулроқ йўл кўринмаяпти… – худди шу топда сал олисроқдан бир неча кишининг гангир-гунгир гаплашиб келаётган товушлари эшитилдию Ҳилола қўрқиб кетди, шоша-пиша орқага чекинди. Ой ботишига бир газча масофа қолган, атроф анча хиралашган, диққат қилинмаса, бировни кўриш анча маҳол. Ҳилола эса қайга яширинишни билолмас эди. Ўзининг назарида, икки йўлак кўндаланг: бириси – йўловчиларга кўринмай дарҳол орқага қайтиш, панароқда бекиниб туриш; иккинчиси – ўз аҳдини пайсалга солмай бажариш… Қай бириси қулайроқ?

Фикр яна мушоҳадага тортди: “Хўп, ҳозир ўзингни сувга отсанг, анавилар кўради, билади. Қизиқ, нима қилишаркин? Қизиқиб, томоша қилишса-я? Чидолмай қичқирсам-чи? Алвасти деб ўйлаб, орқага қарамай қочишадими? Балки қутқазишга уринишар? Журъат этишмас…

Ажабо, шу топда Ҳилола йўловчиларнинг қандай йўл тутишларини билгиси, жуда кўргиси келди. Аммо кўролмаслиги мумкинлигини ўйладию ногоҳ биринчи йўлни танлади-да, қадамини тезлатиб, йигирма қадамча орқага қайтиб, сал бўртиб турган ток новдаси орқасига ётиб олди. Шу топда уч йилча аввал шаҳарда юз берган қўрқинчли воқеани эслаб қолди. Акасиникида яшарди. Кундузи фабрикада ишлаб, кечаси ўқирди. Қаттиқ чарчарди. Ўшанда уйқусираб, ишга кечикдим, деб ўйлаб, ярим кечадан оғганда кўчага чиққан, саёқ безориларга дуч келган, улардан қочиб, уй ортидаги бутазорга ўзини урган. Ўшанда ҳам у ўлим билан рўпара келувди. Бироқ вазият бундан-да қалтисроқ, ихтиёрдан тамоман ташқари, мутлақо кутилмаган ўлим хавф солувди. Ҳа, уларнинг тузоғига тушгунча у ўлимни афзал кўрувди. Ҳозир-чи? Ўлимни, бу оламни тарк этишни унинг ўзи истаяпти. Ўшанда ўлим ниҳоятда даҳшатли кечарди. Эндигиси осонроқдай. Фақат видолашиш қийин бўлаяпти. Тавба, нимага унга шармандали, фожеали ўлимлар дуч келаверади? Нега тақдири бунчалар чигал?

Йўловчилар гап билан оворалиги учунми, уни пайқамай, бамайлихотир ўтиб кетишди. Сувнинг шовқини паст сасларни ютиб кетгандир балки. Шу боис бу тарафга ҳатто қиё ҳам боқмадилар.

– Хайрият, пайқамадилар, – пичирлади қиз. Аммо ўрнидан туриб, аввалги маррага боришни, ниятини ижро этишни яна пайсалга солди. Оёқлари, қўллари зирқираб оғрир, тикан суқилган ўринлар қаттиқ ачишиб, унга тинимсиз азоб берар эди.

– Ҳали бу азоблар ҳолва, – изтироб ила шивирлади у. – Сувдагиси оғирроқ бўлсаям, тез ўтар-кетар. Фақат топиб олишганда… – Ҳилоланинг бадани жунжикди: кўйлагию иштони йиртилган, бадани шилинган, қон талашган…Қандай шармандалик! Буни отам кўриб, қандай чидайдилар! Одамлар юзига қандай қарайди-лар!? Отажон… – лаблари беихтиёр пирпиради: – Бун-дай аламга юрагиз дош берадими? Бу қайсар қизиз сизга шунчалар ташвишлар келтирдики… энди бира тўла сизни ташвишлардан қутултираман, отажон. Би-ламан, бундай қилишимни хаёлизгаям келтирмай, ёлғондакам пўписа қилдиз, а? Ростми шу? Рост, денг, отажон? Мени ёмон кўрмайсиз, а? Қарғамайсиз, а? Нима қилай, шу йўлгина тўғри бўлиб кўринопти. Балки адашаётгандирман. Э, Худо, мени тўғри йўлга сол, адаштирма: орқагами ё онам ёнигами?.. – у беихтиёр ўрнидан турди, чап оёғи қалтираб, сал олдинга мункидию қўрқиб кетди, чинқириб юборишдан ўзини аранг тийди. Бу ҳолатидан уялиб, ўзини қарғади: “Ўл-а, қўрқоқ! Жон шунча ширин бўлса, бу ёқда нима қилиб юрибсан? Энди танла: орқа – олишувлар, машмашалар, юмдалашлар, падарининг надоматлари; рўпара – ваҳимали, бўтана сув, бир нафаслик талваса, сўнг барча ташвишлардан қутилиб, Онажонинг билан дийдор кўришув…”

5. КЎНГИЛ ҒАШЛИГИ

Бу пайтда Одил бобо бир уйқуни олган, аммо кўзига алламбалолар кўриниб, чўчиб уйғонган, кўнглига ваҳима чирмашган эди. Юраги ҳаприқаётгандай туюларди. Бунга эътибор бермай, ухлашни мўлжаллаб, у кўзларини юмди. Лекин хаёлида қандайдир шарпалар айланиб, дарҳол киприкларини кўтарди. Яқин йилларда унда бунақа ҳолат юз бермаган, ҳатто кампири оғир аҳволда ётганида ҳам ваҳимага тушмаган, аёлининг вафотини ҳар қандай одам ҳам эртами, кечми ўша маконга боради, дея хотиржам қаршилаган эди. Ҳозир эса қандайдир махлуқ юрагини сассиз қиймалаётгандай. Нимайкин бу?

Саволига бирор жавоб тополмади. Аммо ухлашнинг ҳам иложи йўқ. Қани, ҳавони бир янгиласин-чи? Шу хаёлда чол секин ўрнидан қўзғалиб, пайпаслаганча стол ортидаги электр чироғининг тугмачасини босди. Ташқари кундуздай ёришди. Шошилмай ўзини эшик ортига олиб, ўттиз қадамча наридаги ҳожатхона сари юрди. Атрофга разм солди. Ҳеч қандай шарпа эшитилмайди. Айвонда туғиш арафасида турган кичик жуссали сигир майин ковуш қайтараяпти, ўтган йилги боласи бошини биқинига қўйиб, жимгина ётибди. Шу қадар сокинликки, ҳу наридаги каналнинг пишқириб оқаётган садоси баралла эшитиляпти. Чол буларга парво ҳам қилмади. Ҳожатдан қайтгач, айвон ёнида турган чўян офтобада қўлини уч бор чайди, симда осиғлиқ сочиқда артиндию хона сари юрди. Айни шу топда, ўзи кутмаган дамда Ҳилоланинг бугунги қиёфаси кўз ўнгида жонландию бош тебратди:

– Ҳаҳ, нодон қиз-а, ўз билганингдан, ўз гапингдан ҳеч қолмадинг-да. Ман нима ғамдаю сан нима хаёлда. Бахтинг ҳам очилмадики, кўнглим тинчимади… Қаёққа кетдийкан? Намозшомда уйда йўғиди. Нариги ҳовлини суриштирмабман ҳам. Ўша ёқда бўлса керак. Жиянларидан бирини олиб, уйга қайтгандир, – бу фикр Одил бобони ортига қайтарди. У Ҳилола ётадиган уй деразаси ёнига борди-да, сал эгилиб, ёпиқ ойнага қулоқ тутди. Ҳеч қандай сас, пишиллашлар эшитилмади.

– Ҳилола, – паст овозда чақирди у. Жавоб эшитилмагач, баландроқ товушда сўзини такрорлади. Жимликдан отанинг юрагига ваҳима ўрлади. Аввал уриш-жанжаллар оқибатига оила сардори алоҳида диққат қилмас эди. Лекин бугун жуда ошириб юборганини шу топда кўнглидан ўтказдию лаб тишлаб, бош тебратди. Шундай эса-да, қизининг бирор ножўя қилиқ қилишини, фалокатли ҳодиса юз бериши мумкинлигини хаёлига ҳам келтиролмади. Лекин кўнгилда ғашлик…

– Ҳеч кимга айтмай шаҳарга, Роҳиланикига кетдимикан, а? Шундай бўлсаям майлийди, – деб ўзига тасалли берганча Одил бобо ортига қайтди, ярим пиёла сув ичиб, тўшагига ўтирди. Бирпас жим қотди. Мудроқ босиб кела бошлади.

* * *

Роҳила туман туғруқхонасида навбатчи. Тун жуда нотинч ўтди: бир чақалоқ ўлик, бириси чала туғилди. Ёшгина бир она эса боласи тескари келиб, жарроҳлик иши пайсалга солингани боис кўп қон йўқотиб, ҳушдан кетди. Унга мўлжалдаги қонни етказиш иложи топилмади. Оқибатда ярим кечадан оғганда аёлнинг жони узилди. Бу жуда ёмон кўрсаткич. Лекин бундай ҳоллар кейинги чоғларда тез-тез содир бўлиб турибди. Шифокорлару раҳбарлар жиддийроқ ҳаракат қилмайдилар, уларда масъулият, инсон тақдирига куйиниш йўқолиб бораётгандай. Тўғри, пулдор одамларнинг аёллари, фарзандлари, нима учундир, ҳеч талафот кўрмайдилар…

Роҳила шуларни ўйлай-ўйлай мудраб кетди. Қизиқ, бир неча сония ичида устма-уст туш кўриб, чўчиб уйғонди. Бирисида онаси унинг ёнидан хўмрайиб, саво-лига жавоб қайтармай, индамай ўтиб кетди. Орқасидан Ҳилола сочлари тўзғиганча чопиб бораётганмиш. Роҳила чақирса ҳам қиё боқмабди, “Ҳилола, онамни чақир, мени эшитмадилар”, деса ҳам парво қилмабди. Яна бир тушида сувда оққан жиянини қутқазмоқчи бўлиб, Ҳилола ўзини каналга отибди. Сув ичида у қиқир-қиқир кулармиш…

– Онажон, нимага тушимга бу тарзда кирдиз? – шивирлади Роҳила. – Нимадан хафасиз? – ногоҳ онасининг ортидан чопиб бораётган синглисини эсладию бутун вужудига муздай тер кўпчиб чиқди. – Онажон, нимага Ҳилолани эргаштирдиз? Унга нима бўлди? Тоби қочдими? Бир ҳафта аввал келганида аҳволи яхшийди-ку? Карамгул билан муроса қилганини айтувди…

Шу пайт “Тез ёрдам”да тўлғоқ тутаётган яна бир аёлни олиб келишди. Роҳила ўша томон чопқиллади.

* * *

Нуриддин курсига оҳиста ўтириб, тортмадаги қоғозу қўлёзмаларни титкилашга киришди. У олдинги ишига уч ойча аввал қайтган, шунда ҳам ярим маош эвазига ишлашга рози бўлган. Берилган муддат тугаган, аммо мўлжалдаги йирик илмий иш – докторлик ишини ҳали тамомламаган эди. Онасининг вафоти, қаттиқ изтироблар, юрак атрофидаги ҳар хил етишмовчиликлару оғриқлар бунга таъсир этган бўлиши мумкин. Кейин… мамлакатда бошланиб кетган жонланишлар ҳам уни беихтиёр ўз домига тортган, “Аҳиллик” халқ ҳаракати иштирокчисига айлантирган эди. Ҳатто, “Ўзбек тилига давлат тили бериш”, эркин матбуот каби қатор, муҳим шиорларни кўтарган йирик намойишнинг олдинги сафларида борди. Намойишчилар жиддий тўсиқларга дуч келдилар, айримлари калтакландилар, Нуриддин эса улар назаридан қочиб қолди. Лекин қаердадир қора рўйхатга тушганини ҳам аниқ ҳис этди. Ундан-да қалтисроғи комфирқанинг Масковда ўтган ўн тўққизинчи конференсияси охирида юз бердики, бу ҳолат Нуриддинни ҳам ларзага солди.

Бутун мамлакатда ошкоралик, демократия энг юқори даражага етган, хоҳлаган киши ўзи истаган фикрни очиқчасига айтаверар, матбуот саҳифаларида ошкора ёзаверарди. Ҳеч кутилмаганда россияликлар етакчиси Борис Елсин, кўплаб ижодкор зиёлилару олимлар комфирқадан воз кечдилар, фирқа гувоҳномаларини улоқтирдилар. Ўзбекистонда ҳам шундай дадил, жасур кишилар ҳам кўзга ташланди, улар ҳеч иккиланмай фирқа ҳужжатларини митинг пайти ҳавога итқитдилар.

Нуриддин эса сал бошқачароқ йўл тутди. Уйда ўтириб, илмгоҳ фирқа ташкилотининг раҳбари номига икки саҳифали ариза ёзди-да, йўлга тушди. Раҳбар уни авваллардагидай очиқ чеҳра билан қабул қилди, аризани индамай ўқиб чиқди. Сўнг бошини қуйи солганча бир дам сукут сақлади.

– Ҳа, тўғри, – деди у ниҳоят, хўрсиниб олгач, – биз бу конференсиядан кўп нарсалар кутган эдик. Ҳа, Оролни қутқариш, оролбўйи аҳолисига тиббий, моддий ёрдамлар кўрсатишда конференсия жиддий қарор қабул қилади, деб ўйловдик.

– Ақалли масалани кун тартибига қўйишни ҳам раво кўрмадилар. Бу бизнинг халқимизга беписандлик эмасми?

– Унчалик эмасдир, деган фикрдаман, ҳар қалай, ҳеч бўлмаганда, муносабат билдирилсаям кўнгил сал тинчирди. На чора, қўлимиздан нимаям келарди.

– Шундай экан, бошқа миллатлар дардини писанд қилмас экан, нима қилдим бу фирқа сафида қолиб! Бугундан эътиборан унинг аъзолигидан ўзимни соқит деб ҳисоблайман.

– Аризада буни ёзибсиз, – раҳбар қоғозни қўлида тутиб, силкитган бўлди. – Чуқурроқ ўйлаб кўрдингизми?

– Ҳа, роса ўйладим.

– Анави, партбилетини улоқтирганлар билан биргамисиз? – у қаддини тиклаб, киприкларини кўтариб, Нуриддинга синчков назар солди.

– Гап бирга бўлишда эмас, гап – юртимиз такдири, одамларимиз келажаги ҳақида бораяпти, домла.

– Биламан, биламан. Сизни тушундим. Лекин кейин бу ишдан пушаймон емайсизми?

– Йўқ, пушаймон емийман.

– Шундай бўлсаям, аризангизни олинг-да, яна ўйлаб кўринг. Қадамингиз жуда қалтис. Ким билади, ҳали нима воқеалар юз беради. Сал шошилмай турсангиз, ёмон бўлмас. Бу қоғозни ҳеч кимга айтмайман.

Катта олим ҳамда сиёсий раҳбар ёш олимни синаётганмиди ёки аяб, шу маслаҳатни ўртага ташладими, у тезда англолмади. Аммо у шу одамнинг анча дадиллигини, юрагида Нуриддин кабиларга хайрихоҳ эканини яхши ҳис этарди. Бироқ, амалими, обрўсими, фарзандларию неваралари тақдирига салбий таъсир этишидан чўчигани учунми, ошкора ҳаракатдан, Масковдаги баъзи машҳур ижодкорлардай дангал фаолиятдан ҳайиқаётгандай кўринарди. Рости, Нуриддинга ҳам осон эмас. Шамол йўналишини ўзгартирса – қайта қуриш бобидаги гаплар шунчаки ўйин бўлиб чиқса, унга ҳам қийинчиликлар туғилишини сезиб турибди. Ортида отаси, укаю сингиллари, уйда гулдай ёри ва фарзандлари бор-а. Улар азият чекмайди, билганингни қилавер, деб ким кафолат беради? Бир лаҳзалик сукут уни довдиратиб қўйди. Нима қилсин? Агар аризани қайтиб олса, қанақа бебурд одам бўлади? Балки чиндан-да, бу одам уни синаш учун шу таклифни айтгандир…

– Йўқ, фикрим ўзгармайди, аризани қолдираман, – деди ниҳоят Нуриддин ва ҳеч иккиланмай КПСС аъзоси деган ҳужжатни шими чўнтагидан чиқариб, мафкура раҳбари рўпарасига қўйди. Раҳбар негадир хомушланди, қовоғини ўйди, бир нафас жим турди, сўнг ҳужжатни олиб, тортмасига солди.

– Аммо илмий ишдан кечмайсиз, – деди ниҳоят кулимсирашга уриниб. – Бу талатўплар ўтиб кетади. Сувлар тинийди. Илмий ишлар, ижод намуналари қолади. Вақтни беҳуда, бекорчи ишларга сарфламаслик керак.

– Хўп бўлади, домла, – деганча Нуриддин фирқа раҳбари билан хайрлашаркан: “Наҳотки бу ҳаракатлар ўткинчи бўлиб қолади, – деб ўйлади. – Наҳотки авваллари бўлганидай, тадбир ташкилотчилари якка-якка чақирилиб, чиғириқдан ўтказилади ёки йўқ қилинади. Йўғ-е, мана, Болтиқбўйи республикалари мустақиллик учун фаол кураш олиб бораяптилар. Ҳаммалари ҳамжиҳат. Бутун дунё аҳли уларни қўллаб-қувватлаяпти. Шояд биз ҳам…”

* * *

Кутилмаган ҳодисалар юз берди: жуда мустаҳкам, қудратли тўғон ҳисобланган мустамлака занжирлари чок-чокидан ситилди – ҳамма республикалар қатори ўзбек халқи ҳам озодликка эришди. Бироқ собиқ иттифоқчи мамлакатларнинг деярли ҳаммасида мислсиз қийинчиликлар юзага келди. Гўёки бу машаққатларни қандайдир кўринмас кучлар атайлаб уюштираётгандай, яширин тарзда бошқариб тураётгандай туюларди. Нуриддиннинг оиласида ҳам бу қийинчилик яққол сезилди. Шошилинч тарзда ишга тушиш зарур эди. Аммо аризасини кўриб чиқиш сабабсиз равишда пайсалга солинаверди. Иш йўқ эмас, ҳатто баъзи ўринлар бўшаб қолган, айрим олимлар маошнинг ўзи билан кун кўролмай ўзларини савдо ишларига урганлар. Нуриддин эса савдо-сотиқ бобида ниҳоятда уқувсиз. Икки-уч марта ўзини мардикор бозорига солди. Бу ерда ҳам кучли рақобат бор экан. Вилоят ҳамда туманлардан жуда кўп ёшлар иш излаб, карвон-карвон бўлиб, марказий шаҳарга оқиб келганлар…

Ниҳоят у арзимайдиган пул эвазига, ярим маошга ишга тикланди. Бироқ бу маош йўл кираю тушлик учун учта ўпка-жигарли гўммага етади, холос. Мана бугун учун эса ўша гўммага ҳам пул йўқ: уйдан тўрт бўлак буханка олиб келган. Уни қайнаган сув билан томоқдан итариб, тушликни ўтказади. Кун сайин қимматчилик авжига чиқаяпти. Қишлоқдагиларнинг аҳволи бундан-да бадтар. Ҳилола… ҳм… Бирор ишнинг бошини тутолмади. У ёқда тикувчиликка эҳтиёж сезилмабди. Ажабо, у энди нима иш қилади?

Айни шу топда Нуриддиннинг кўзига тутунми, туманми орасидан синглисининг қиёфаси ғира-шира намоён бўлди: ажаб, Ҳилола тўшакда ётибди, ҳар ёнга тўлғанади. Ии, юзига нима бўлган? Шишми, кўкарганми – аниқ билинмайди…

– Ҳилола, Ҳилола, сенга нима бўлди, сингилжон? Нимага кўзимга бунақа бўлиб кўриняпсан? Наҳотки Карамгул билан ёқалашдинг? – у ўзича пичирлаб, шошқин ўрнидан турди, у ён-бу ён юрди. Қани энди қаноти бўлсаю учиб бориб, синглиси ва барча яқинларини тезда кўриб қайтса! Афсус, энди унинг эрки ўзида эмас: ярим иш ҳақи эвазига бўлса-да, ҳар куни ишга қатнаши шартлашилган. Дам олиш кунлари бориб келса бўлади, лекин йўл киралар жуда кўтарилиб кетган. Маошининг ўзи йўлга етишмайди. Қизиқ замонлар бўляптими ўзи? Наҳотки мустақиллик шунчалар қимматга тушяпти? Бундай бўлишини ҳеч ким кутмаган эди-ку? Кўплар мустақилликни айблаяпти, аввалги тузумни қўмсаяпти. Йўқ, орқага қайтиш мумкин эмас, яна қафасга интилиш ўта хавфли. Аммо… Ҳилола… Отаси… – у ёнидаги курсига чўкиб, телефон рақамларини терди. Бироқ 8 рақамини терганидан сўнг шаҳар ташқарисига чиқиш йўли очилмади. Кейин эслади: код орқали шаҳардан чиқишни тўхтатиб қўйишган. Кимнинг идорага дахлдор иши бўлса, котиба ўз телефонига улаб беради. Нуриддин шошганча котибанинг хонасига ўтди. У аёл машинкасини чиқиллатиб, нималардир ёзаяпти. Қуюқ саломлашгач, ҳовлиққанча:

– Қишлоқ билан гаплашиш зарур бўлиб қолди, синглим, ёрдам беролмайсизми? – деб ундан сўради.

– Шахсий алоқалар бу телефон орқали бажарилмайди. Пўчтага борасиз.

– Илтимос, у ёққа боришга вақтим йўқ, мана бу код билан рақамларни улаб беринг, пулини тўлайман, – у кисса кавлади, ҳеч нима тополмади. – Ойликдан ҳисоб-китоб қиламиз…

Аёл унга анқайганнамо тикилди: қизаринқираган чеҳра, хижолатли нигоҳ уни бўшаштирди. Индамасдан қоғозни олиб, рақамларни терди. Салдан кейин ту-ут, ту-ут садоси. Нуриддин шошқинлик ила дастакни аёлдан олди. Аммо бир неча чақириқдан кейин ҳам у ёқдан ҳеч ким дастакни кўтармади.

– Қизиқ, нимага жавоб беришмаяптийкан? Ҳовлида ҳамиша одам бўларди, – Нуриддин хавотири ортиб, котибага нажоткорона боқди. Аёл уни тушуниб турарди, иккиланиброқ сўради:

– Бошқа телефон йўқми?

– Бор, бор, – Нуриддин шошганча Роҳиланинг рақамини айтди. Бирор дақиқадан сўнг у ёқдан аёл кишининг овози эшитилгач:

– Роҳила, сенмисан? – ҳовлиққан, титроқли овозда сўради у.

– Ҳа, мен, акажон, яхши юрибсизми? Сизни жуда соғиндик.

– Мен ҳам соғиндим. Отам, Ҳилола… Яқин орада кўрувдингми? Симда ҳеч ким жавоб бермаяпти.

– Телефонлари бузуқ, ака. Ўн кунча аввал кўрувдим. Вақт топиб, ўтолмаяпман. Яқинда навбатчиликдан қайтдим. Бугун хабар олмоқчиман. Ҳилолани туш кўрдим…

– А, сен ҳамми? Менгаям касалдай туюлаяпти. Тезроқ хабар ол. Кечқурун уйга сим қоқарсан.

– Хўп. Ҳозироқ йўлга тушаман…

Котиба индамай бош тебратди. Олимнинг аҳволини у яхши тушунган эди. Шу боис ҳам Нуриддин дастакни қўйиб, раҳмат айтганда ва маошдан ҳисоб-китоб қилишини таъкидлаганда:

– Унисини ўйламанг, идоравий ишни гаплашдиз, – деб қўйди.

6. РЎЁМИ, ТУШМИ?

Роҳила канал кўпригидан ўтаётиб, ҳайқириб оқаётган сувга қарадию эти жимирлаб кетди: тунда кўрган тушини, жияни сувда оқишини, кейин Ҳилоланинг ўзини тўлқинлар устига отганини эслаб, бунинг таъбирини ҳеч тушунолмади. Яна онасининг хўмрайган қиёфаси хаёлини чулғади, одимларини тезлаштирди.

Дарвоза, одатдагидай ним очиқ, аммо бирор сас эшитилмайди. Шошиб, ичкари кираркан:

– Ҳилола, ҳу Ҳилола, – дея у беихтиёр баланд овоз чиқарди.

– Ҳилола уйда йўқ, санми, Роҳила? – меҳмонхонадан отасининг бўғиқроқ овози эшитилди. Роҳила эшикни очиб, ичкари кирдию қўлидаги тугунни стол устига қўйганча қаддини кўтарган отаси томон юрди.

– Ассалом, отажон, – дея у падарининг иккала чаккасидан ўпди. – Ҳилола қани, ота? Касал-пасал эмасми?

– Йўқ, яхшийди… Кеча ҳовлидайди.

– Кеча? Бугун-чи? Заҳри акамникидами? – баттар ҳовлиқди у.

– Йўқ , у ердаям йўқ.

– А? Қаёққа кетди? Сизга айтмасдан ҳеч ёққа бормасди-ку, ота?

– У шунақа ўзбошимча бўп кетган. Балки Ҳуснияникидадир.

Роҳиланинг кўнгли сал хотиржам тортди: ҳа, Ҳилола қишлоқ марказида яшайдиган опасиникига тез-тез бориб туради, баъзан икки-уч кунлаб қолиб кетади. Бироқ у ваҳимали тушни эслаб, вужудига яна оташ чирмашди:

– Уришдизми, ота? – дея у паст, аммо ёниқ овозда сўради.

– Биласан-ку, у йўқ ердан ғавғо чиқоради, Карамгулга кун бермайди. Сал қаттиқроқ гапирувдим, қовоқ-тумшуқ қилиб юрувди.

– Ҳаҳ, ўша ўлгур келиниз Ҳилолага гапини бериб қўяркан-да! Қани ўзи, мен бир гаплашиб қўяй, – Роҳила ўрнидан туриб, эшик сари юрди. Одил бобонинг кўзлари чақчайди:

– Унга бирор нима деб кўр-чи, сани тинч қўяманми!

– Биламан, ота, тинч қўймайсиз, биза ўлиб кетсак ҳам ўшани тарафини оласиз, – Роҳиланинг кўзларидан дувиллаб ёш тўкилди.

– Шуни билсанг, тинч келиб, тинч кетавер, бу рўзғорни лойқалатма.

– Лойқалатмийман, ота, лекин бор лойқани тозалаш керак.

– Нима? Лойқа ким: Карамгулми, Ҳилолами? Балки мандир? – Одил бобо катта қизига юмшоқ оҳангда, замирида қаҳр йўғрилган овозда гапирдики, Роҳила нима дейишини, кўнглидагини билдиролмай жим қолди. Бирпас тараддудланди. Сўнг шоша-пиша ўз гапига тузатиш киритди:

– Йўқ, отажон, ҳеч ким лойқа эмас, фақат лойқаликлар бор. Шуни тозалаш зарур, демоқчиман.

– Бу сани ишинг эмас, қизим, – дея ота дарҳол юмшади. – Буни ўзимга қўйинглар.

– Ҳалиям ўзизга қўйганмиз, ота. Фақат Ҳилолани ёлғизлатмайлик, дейман, отажон. Ахир уям эрка қизиз эди-ку… – Роҳила рўмолчасини олиб, кўзларини артди. – Қаерга кетдийкин, а? Айтгандай, ота, сизга ёғлиқ ҳалво билан ширмой кулча келтирувдим. Чой дамлаб берайми?

– Йўқ, ҳали Карамгул дамлаган чой соб бўлмади.

– Хай, майли, мен Ҳилолани суриштирай-чи, – деб Роҳила ташқарига чиқди. Ҳовлининг у ёқ-бу ёғига қаради. Бирор кимса кўринмайди. У Карамгулнинг хонасига мўралади. Ҳеч шарпа, ҳеч зоғ йўқ. Карамгул қайнатасига ёқиш учун кечадан буён далага эрта отланиб, кечроқ қайтади – ўт-хашак жамғаради. Буни Роҳила тушунади, аммо бирор нима дейишга ботинолмайди. Шуни ўйлаб, қўл силтадию синглисининг қароргоҳи сари юрди. Деразалар берк. Даҳлизга кирди. Одатда Ҳилола олисроққа кетса, хона эшигига қулф осади. Кейинги чоғларда шунақа қилиқ чиқаргани опаларига маълум. Чунки, икки-уч марта хонани очиқ қолдирганида баъзи нарсалари йўқолгани, суриштириб, тополмагани, китобларию айрим буюмлари титкилангани уни шундай йўл тутишга мажбур этган. Ҳозир эса қулф йўқ, эшик зич… Роҳила елка қисиб, тутқичдан аста тортди. Эшик очилмади. Қаттиқроқ тортди, қимир этмади. Қизиқ, ичкаридан қулфлангандай кўринади. Наҳотки Ҳилола шундай қилган?! Кечадан буён уни ҳеч ким кўрмаган. Туни билан ёлғиз қолдимикан? Қоронғуда-я?

Бу ўй унинг ваҳмини ошири, эшикни устма-уст, қаттиқроқ қоқди:

– Ҳилола, уйдамисан? Ҳилола, овоз бер, мен келдим, укажон…

Жавоб йўқ. Роҳила қўрқиб кетиб, ташқарига чиқдию пардалари туширилган дераза ойналарини бармоқлари билан шиддатли урди:

– Ҳилола, овоз чиқар, укажон, қўрқиб кетопман!

– Ҳо-ҳозир, – деган бўғиқ, томоғига бир нима тиқилганнамо овозни у аранг эшитиб, яна даҳлизга югурди, сабрсизлик билан эшик тутқичини зарбли тортди. Шиддатли очилган эшик қирраси пешонасига урилиб, қаттиқ оғриқ туйди. Шунга қарамай, икки қўллаб кўзларини уқалаётган, ярим букик синглисига ташланиб, қучоқлади-да:

– Сенга нима бўлди, сингилжон? – деди титроқли овозда. – Уйда нима қилопсан ёлғиз ўзинг?

– Кечирасиз, қаттиқ ухлаб қолипман.

– А? Кечадан буёнми? – Роҳила унга ишонқирамай дарҳол иккала дераза пардаларини очиб юбордию Ҳи-лолага қараб, қичқираёзди: – Вой, менгина ўлай, сенга нима бўлди? Юзларингга нима қилди?

Дарҳақиқат, қизнинг юзларида шилинган, шишган ўринлар кўзга яққол ташланар, лабларига учуқлар тошган, кўзлари яллиғланган эди. Ҳилола жавоб тополмагандай ерга қаради, мадори етишмади, чоғи, аста бориб, тўшагига ҳолсиз ўтирди.

– Йиқилиб тушдим, опа, – деди у ниҳоят кулишга уриниб. Лаблари жилмайишни кўрсатса-да, кўзларида мунг, алам сезиларди.

– Йўқ, йиқилмагансан, ростини айт, келин билан юмдалашдингми?

– Ишонинг, йиқилганим рост. Унга юмдалатиб қўярмидим, опа, биласиз-ку, – Ҳилола яна жилмайишга уринди. Бироқ лаблари қийшайиб кетди, кўзларида қандайдир қўрқинч, изтироб акс этгандай бўлди. Шу топда у тунда кечган воқеаларни ўйлаб, кўзлари олайган, ички бир титроқ бутун вужуди бўйлаб кўтарилиб келаётган эди. Ва охирги қарорини, қатъиятини эслаб, ногоҳ кўзлари чақнади. – Ҳа, йиқилдим, қоронғуда чалишиб йиқилдим…

Шу лаҳзада Ҳилола тунги воқеаларни эсламасликка, ҳаммаси туш бўлиб чиқишига, ҳозирги ҳолати ҳам уйқуда кечаётган бўлишига ўзини инонтиришга уринарди. Бироқ, афсуски, булар туш эмас: баданидаги жароҳатлар, бутун вужудини куйдираётган иситма буни аниқ ошкор этарди. Ушбу воқеани опасига у қайси тил билан, қайси юз билан гапиради. Ахир бу ғирт телбалигу шармандалик-ку! Карамгулга таслим бўлиш, отасини икки қўллаб унга топшириш эмасми? Нимага бундай қилди, нимага ўзини қўлга ололмади? Шунчалар ожизлашиб кетдими?

– Қоронғуда? Ахир қоронғуликка ёлғиз чиқмасдинг-ку? Ўзи нима бўлди, ростини айт.

– Сўраманг, опажон, илтимос, ҳеч нима сўраманг… – Ҳилола тескари қаради.

– Биламан, бу анави жувонмаргни иши, – деганча Роҳила шошиб ўрнидан турди. – Уни ўлдираман, сочларини юлиб ташлайман, сени бунақа эзишига йўл қўймийман.

– Йў-йўқ, опажон, ундай қилманг, – Ҳилола опасининг оёқларига ёпишди. – Ҳаммасига ўзим айбдорман. Ўзимдан ўтди. Отамни хафа қилиб қўйманг.

– Эҳ, отам, отам… – Роҳила йиғлаб юборди. – Ҳаммасига отам сабаб. Отам ўлмади, биза қутулмадик. Ўзи ўлмай бизани ўлдиропти ўшани деб. Энди бунга чидаб бўлмайди, – у кўрпачага беҳол чўкди.

– Йўқ, отамни айбламанг…

“Айб”лар ҳамиша ҳам тан олинавермаслигини, фақат жуда нозик дамларда энг яқин кишигагина ошкор этилишини Роҳила яхши билади. Ҳозир бу эътироф унинг шаштини синдирди. Аммо жароҳатлар, ундан бўртган иситма опани жуда қизиқтирарди. Бу сирни эса Ҳилола мутлақо очгиси йўқ. Бироқ “сир”ни билишдан ҳам муҳимроғи, синглисига тезроқ ёрдам бериш – муолажа қилиш. Ҳамширалиги боис кўп нарсага ақли етса-да, барибир тажрибали шифокор кўриги зарурлигини ҳис этиб:

– Мен чиқиб, тилпонда Носир дўхтирни чақирай, – дея у ошиғич қўзғалди.

– Йўқ, опажон, дўхтир керакмас, – Ҳилола унинг билагига ёпишди. – Касал эмасман, ўзим соғаявераман.

– Бекорларни бештасини айтибсан, қара, – опаси кафтини унинг пешонасига босди, – иситмада қоврилаёпсан. Носир ака кўрмаса бўлмайди.

– Йў-йўқ, опажон, бу ҳолимда у кишига кўринишни сира хоҳламийман.

– Эсинг жойидами ўзи? Бундай ётиш мумкин эмас.

– Дардим ўзимга аён: ютинишга қийналаёпман, томоғимда ишкал бор. Туз, сода, йод, иссиқ сув аралашмаси билан томоғимни чайсам, ҳаммаси ўтиб кетади.

– Тўғри, лекин шамоллаш ўпкага ўтиб кетса, ёмон бўлади-да.

Бундай ҳолатларни Ҳилола аввал бошидан кўп кечирган. Кейин шифохонада ётиб, бир неча кунлаб даволанган. Наҳотки яна дори-дармонлар, уколлар…

– Йўқ, унгача бормайди, – деди у титраганча. Чунки, дорилар жуда қиммат, Ҳилоланинг пули йўқ, акаларию опалари унинг учун харажатларга ботишларини мутлақо истамайди. Афти шилинган, оёқ-қўлларининг айрим ерлари кўкарган ҳолда шифокорга кўриниш эса ўлим билан баравардай: уят – ўлимдан ҳам кўнгилсизроқдай…

Шундай мулоҳазалар боис уч кунгача шифокорга мурожаат қилинмади. Роҳиланинг қистови бўйича туман марказидаги маҳалла врачига учрашилди. Оила аъзоларининг яқин одами, беминнат, фидойи Носирга жароҳатлар қуршовидаги Ҳилола ўзини кўрсатишни мутлақо истамади. Нотаниш шифокор ҳам қизни зудлик билан беморхонага ётқизиш зарурлигини, йўқса, шамоллаш зотилжамга айланиши муқаррарлигини жиддий таъкидлади. Ҳилола энди кўнишга мажбур эди. Шунда ҳам:

– Опажон, мен учун харажатда қолишларизни хоҳламийман, – деди.

– Харажат тортсам, арзимийсанми? Ундай дема, хафа бўламан, харажат сендан ўргилсин, – Роҳила синглисини ўпди ва яна қўшиб қўйди: – Ҳеч қанақа харажатга ҳожат йўқ – дўхтир язнангни жўраси, ҳамширалар ўзимни танишларим.

– Ундай бўлса, майли, – дея Ҳилола опасига эргашди. Шу куниёқ муолажалар – дори ичишу осма уколлар бошлаб юборилди. Бу қадар яхши муолажалару муомалалар текинга эмаслигини Ҳилола билмас, танишлар орқали давлат ҳисобидан бўлаётган бир марҳамат тариқасида қабул этган, опасию поччасига миннатдор боққан эди. Ҳилола ўша куни кечда, овқат олиб келган опасига яна илтимос қилди:

– Опажон, бундай ҳар куни келманг, биласиз-ку, овқатга унчалик қизиқмийман.

– Йўқ, энди бу илтимосингни инобатга олмийман. Тузук-тузук овқат емасанг, соғаймийсан, бу ерда кўп ётиб қоласан.

– Оббо, сираям ётгим келмаяпти-да. Уйдагилар эшитиб қолсалар… Айтганча, ўзиз гуллаб қўймадизми?

– Хай, билсалар билаверсинлар. Сени шу аҳволга солганларини билиб қўйсалар, ёмон бўлмасди.

– Қўйинг-э, – йиғламсиради Ҳилола. – Йўқ, билмасинлар! Акамлар, опамлар, янгаларим, отам – отажоним…

– Отамни гапирма, – қўл силтади опа. – Қилғилиқни қилиб қўйиб…

– Ундай деманг, отамни айблаёлмийман, – Ҳилола толиқиб, бошини ёстиққа қўйди. – Ётганимни билса, анави… қувонади.

– Бўпти, ҳеч кимга айтмаймиз.

– Катта акамгаям, а?

Роҳила ўйланиб қолди. Сўнг кўзларини бир юмиб, очди. Ҳилола кафтини опасининг билаги устига қўйиб, уйқуда гапирган каби шивирлади:

– Ўзимни опажоним… Сизни яхши кўраман… Худди онамга ўхшайсиз…

– Биза ҳаммамиз сени яхши кўрамиз, – Роҳила энгашиб, синглисининг юзидан ўпди, бир томчи ёш беморнинг иягига томди. Ҳилола беихтиёр кўзларини очди.

– Мен шунга, сизларни меҳрларизга арзимийман, опажон.

– Ундай дема, – Роҳила бармоқларини унинг оғзига босди. – Сенсиз бу дунё кўзимга зимистон.

– Раҳмат… Опа, энди мен ўлмийман… Ўлишга ҳаққим йўғакан…

– Нимага ўларкансан? – Роҳиланинг овози титради. – Ўлим ҳақида гапирма. Ҳали ўн гулингдан биттасиям очилмаган, ҳилолсан, Ҳилол!

– Мен сўлиб, сўниб бўлдим, опажон.

– Ҳали айтувдиз дерсан, ҳа демай, бахтинг очилади, давру даврон сурасан.

Ҳилола индамади. Бошини тескари буриб, кўзларини юмди. Роҳила аллалаган каби унинг елкасига кафтларини бир неча бор қоқдию аста ўрнидан қўзғалди.

7. БАХТ ИСИ

Дам олиш куни Нуриддин ҳеч ёққа чиқмай, асосан китобга шўнғиди. Фақат китобгина унинг маънавий чанқоғини босар, ташвишларни, ғам-ғуссаларни вақтинча унуттирар, зерикишлардан сақлар эди. Лекин барибир ўзидан қаноат ҳосил қилолмас, анча вақтдан буён қишлоққа боролмаётганидан ўкинарди. Ҳозир ҳам саҳифага кўз тикиб ўтирар экан, нима ўқиётганини ўзи ҳам сезмас, хаёлида гоҳ отаси, гоҳ яқинда шифохонадан чиққан Ҳилола таънаомуз унга бош тебратаётгандай кўринаверардилар. У ўрнидан туриб, хоналар ҳамда айвон оралиғида юриб, хаёлан уйдаги пулларни ҳисоб-китоб қилишга киришдию айвонда, қўлбола ёғоч каравотда нимадир тикиб ўтирган Озода рўпарасида тўхтади. Эрининг нимадир демоқчи эканини пайқаб, аёли бош кўтарди. Худди шу чоғ даҳлиздаги телефон давомли жиринглади. Нуриддин лўкиллаб чопганча бориб, хавотирланган кўйи гўшакни кўтарди.

– Алў, ким бу? – ярим хириллаган, эсанкираганнамо отасининг овози.

– Отажон, сизмисиз? Саломалайкум, яхшимисиз?

– Яхши, ҳаммамиз яхши…– дедию Одил бобо дарҳол муддаога ўтди. – Ҳилолага савчилар келопти. Нима дейсан?

– Кимдан? – Нуриддин нечундир ҳаяжонланди, овози титради. Дарҳол кўз ўнгидан синглисининг оғир аҳволи, ҳар куни Карамгул туфайли отаси билан тўқнашувлари, ниҳоят, бу азобдан қутилишга имкон туғилаётгани бир-бир ўтди. – Та- танийсизми?

– Йўқ. Райсинтирдан экан. Яхши одамлар деёптила.

– Шаҳардан денг? Ҳозирги шароитда – бу маъқул, – Нуриддиннинг кўнгли ёришгандай бўлди, бироқ дарҳол офтоб устини булутлар қоплади. – Қанақа оила экан? Ҳилолани қаёқдан билишаркан?

– Ўша бачани ота-онаси келди. Бир келини баннисада ишларкан, Ҳилолани ёқтириб қолибди. Бамаъни одамлардай кўринопти… Шунга нима дейсан, ўғлим?

– Мен нима дердим, ота, – деди ўйланиброқ Нуриддин. – Бахти очилгани яхши. Аммо ўша боланиям, оиласиниям суриштириш керак. Ҳилоланинг ўзи нима деяпти?

– Роҳилани гапига қараганда, розиймиш.

– Унда яхши, – деди Нуриддин қувониб. – Лекин барибир тузукроқ суриштириш зарур

– Роҳилаям, Заҳриям расо суриштирган. Отаси обрўли одам экан.

– Бу ҳам муҳим, албатта… – Нуриддин каловланди. – Ўзи боргим келиб турувди…

– Қани келсайдинг, ўзинг суриштирайдинг… – алоқа узилди, қайта уланмади. Ўғил нима қиларини билмай бирпас кутиб турди-да, Озоданинг ёнига борди:

– Эшитдингми?

– Тўй бўларканми, дадаси? – деди у қувончини яширолмай. – Бечора Ҳилолага, ойим ўлганларидан бери кун йўқ.

– Ҳа, ўзим ҳам бир бориб келсамми, деб турувдим. Энди иккиланиб қолдим.

– Нимага? Бориб, ўзиз суриштирсайиз, ёмон бўлмасиди.

– Роса суриштираётган эканлар. Борсам, барибир, тез қайтишга тўғри келади. Йўл киралар қиммат… Тўй тезлашса…

– Ҳмм… – Озода ҳам ўйланиб қолди. – Ўша ортиқча харажатни Ҳилоланинг ўзига қилсак…

– Ҳа-да, тузукроқ бирор нима олармиз. Озроқ қарздор бўлсак ҳам майлийди.

– Ишқилиб, бахтини топсин-да.

– Ҳилола шаҳарни ёқтиради. Бу жиҳатдан хотиржам бўлиш мумкин. Фақат ўша йигит қанақайкин, деган фикр бошимда кўндаланг…

* * *

Кечга яқин дарвоза ёнида кичик автобус тўхтадию ундан Роҳила билан эри тушиб, ҳовлига киришди. Каравотда гурунглашиб ўтирган оила аъзолари – Одил бободан бошқа ҳаммалари ўринларидан туриб, уларга пешвоз чиқишди. Ҳилола чой дамлаб келди.

– Эртага қудалар келмоқчи, – деб Рауф куёв сўз бошлаши билан Ҳилола ошхона томон ошиқди. Роҳила унинг ҳам ўтиришини истаган эди, синглиси қулоқ солмади. – Оқлиғ берасизларми?

– Берамиз, – деди Одил бобо қатъий овозда. – Келаверсинла.

– Ҳилола йигитминан бир учрашиб, гаплашса, ёмон бўлмасиди, – деди куёв. – Билишимча, ҳали уни кўрмаган экан.

– Учрашишни хоҳламаёпти-да, – деди дарҳол Заҳриддин. – Бизларга ишоняпти. Бола Ҳилолани узоқдан кўрган.

– Хай, сиз кўрдизми, ака? – Рауф қайнакасидан сўради: – Сизга маъқулми?

– Менимча, бинойидай йигит: оёқ кийимларни таъмирларкан, кичик дўкончасиям бор. Ўзи тиккан туфлиларниям кўрсатди.

– Э-ҳе, яхши касби боракан, – Одил бобо беихтиёр бош силкиб, мамнунлигини намойиш этди. – Касби бор одам хор бўмайди. Отасиям бамаънидай кўринди.

– Ҳозир рўзғор тебратиш осон эмас, – отасининг гапини илиб, давом эттирди Заҳриддин. – Шаҳарда яшаса, Ҳилола тикувчиликка ўтишиям осонлашади. Аёлга бундан ортиқ нима керак ўзи?

Роҳила секин ўрнидан туриб, ошхонада шўрвага андармон бўлаётган Ҳилола ёнига борди. Синглиси жуда маъюс кўринарди.

– Хафамисан?

– Йўқ, нимага? Келиниздан қутиламану хафа бўламанми, опа? – деб, у кулимсираган бўлди.

– Оқлик олишдан аввал бир учрашиб, гаплашсанг бўларди.

– Қўйинг, шу гапни айтманг, – Ҳилола опасининг сўзини чўрт кесди. – Аввал айтувдим, яна айтаман: сизларга ёққан бўлса, бас, мен розиман.

– Мени дидим билан сеники бир хил эмас-ку, Ҳилол.

– Шарт эмас… – Ҳилола тандир биқинида қатор турган косаларни олди. – Шўрвани сузаман.

– Катта акам яхшилаб суриштиринглар, Ҳилола ўзиям синаб кўрсин, девдилар. Сени қилиғинг одамни хавотирга солади.

– Хавотирланманг, опа, ихтиёрни сизларга ташлаганман.

– Шундай бўлсаям, у билан яшайдиган – сен.

– Барибир ихтиёр ўзимда эмаслигини кўрдиз-ку, опа, – деди у қандайдир ўкинчли овозда. – Энди кўрдим нимаю кўрмадим нима.

– Ҳаа, шу учун кўрмай ҳам, кўймай ҳам дебсан-да. Йўқ, мен буни хоҳламийман, укажон, кейин пушаймонингни кўрмайин. Эртага уни бизани уйга чақирайлик, биир гаплашиб ол, пеълихўйини ўрган…

– Э, қўйинг, бошимни қотирманг. Ўзиз мақтадиз, гапиздан бахт иси келди. Энди бунақа деманг-да.

– Шундайку-я… – Роҳила ғудраниб, жимиб қолди, сўнг яна бош кўтариб, қўшиб қўйди: – Ўзинг танлаганинг яхшимиди…

– Мен энди танлаш чегарасидан ошиб ўтдим, опа.

– Нимаям дердим, сингилжоним, – Роҳила уни қучоқлаганча юзларидан ўпди. – Бахтли бўлсанг, бас, менга шундан бошқа ҳеч нима керак эмас.

8. ОЛОВГА ҚОР ЁҒСА…

“Бош штаб” номини олган ҳовли гавжум – ҳамма яқинлар жамулжам. Катта ака билан аёлию болалари ҳам кеча кечқурун пойтахтдан етиб келишган. Вазиятга кўра улар бир неча кун олдин эмас, бир кунгина аввал ташриф буюришган. Шунда бош ака ёмон хатога йўл қўйганини англаб, кейинчалик жуда афсусланиб юрди… Афтидан, Ҳилола хафа эмасга ўхшарди. Рост, нега хафа бўлсин? Маълум бўлишича, баобрў, ўзига тўқ хонадонга келин бўлиб тушаяпти. Шундай экан, у ҳам бунга муносиб, яхши келинчак эканлигини намойиш этиши табиий ҳол. Бироқ у катта дабдабаю асъаса қилинишини, кўплаб машиналарда қишлоқ ҳамда шаҳар бўйлаб айланишни негадир хуш кўрмади. Шунга қарамай, даврнинг обрўси ҳисобланган, бойваччалар ўзларини намойиш этадиган учта оппоқ “ГАЗ – 31” енгил машиналари чўғдай безатилган ҳолатда дарвоза рўпарасида тўхтатилди, карнай-сурнай садолари бутун қишлоққа таралиб, ҳамманинг диққатини тортди. Ҳилоланинг кўзларида намлик кўринди. У йиғлашни, ёш тўкишни хоҳламас эди. Аммо бу ҳол ўзига боғлиқ эмас экан-да: ўзини тутишга ҳар қанча уринмасин, бир неча томчилар пастга думалади. Буни бирор кимса кўришини истамаган келинчак дарҳол мижжаларини, томчи йўлларини артиб олди.

Ўйин-кулги бирпас давом этди. Кейин куёвни икки аёл етакчилигида келин сари бошлашди. Озода билан Ҳусния эса келинни қўлтиқлашганча ҳовлига олиб чиқишди – куёвга пешвоз қилишди. Худди шу аснода Ҳилоланинг вужудида зилзила рўй берди: ўзига томон чўзилган қўлга у ҳам қўл узатаркан, кўзлар тўқнашаркан, ногоҳ билаги пастга осилиб тушди, ўзи карахтланган каби сўзсиз қотди. Икки-уч сония тушиниксиз ҳолат юзага келди. Ҳеч нимага тушунолмаган, олға босган қадами ярмида тўхтаган Озода қайнсинглисига қарадию унинг юзлари бўздай оқарганини кўргач, дарҳол куёвга назар солди. Юраги “шув” этди: нима бало, кеча у роса ичганми ёки яқиндагина қамоқдан чиққанми, оқишранг юзининг таги кўкимтирроқ – заҳил, қарашлари худди чарчаганликни эслатувчи қисилганнамо. Наҳотки ичкиликка мук кетган кимса бу! Наҳотки Ҳилоланинг шўрига шўрва тўкилади?

Озода нима қиларини, нима деярини билолмай бирпас жим қотди, юраги ғашланди: буёғи нима бўларкин? Наҳотки у билан аввал кўришмаган? Ҳусния-чи? У ҳам кўрмаганми? Озода шоша-пиша иккинчи қайнсинглисига кўз югуртирди. Ажабо, у ҳам йигитга қараганча анқайиб қолган, гўёки ҳушини йўқотган.

Бироқ мавҳум ҳолат ғоят қисқа давом этди. Ҳилола ҳаммадан аввал ўзини тутиб, томошага қолишдан қутулмоқчи бўлган каби тикландию қўлини куёвга тутқизмасдан унга эргашди – довдираганнамо қадам ташлади. Озода эса қандайдир ёмон вазият хавфини йўқотиш илинжида ўзини тўйбоп, қувноқ тутишга уриниб, қайнсинглисига далдабоп гаплар айтиб, ёнма-ён юрди. Ҳусниянинг ўрнини ёш аёллардан бири – меҳмон қайнопа эгаллаган, бўлажак келинини қучоқлаб олган эди.

Вазият ниҳоятда қалтис, оралиққа гўё портловчи модда қўйилгану ҳализамон у гумбурлаб, жиддий ҳалокат келтирадигандай. Ҳилоланинг юрагида пўртана: бир томондан, бутун вужудига ўт туташган – оловсиз, тутунсиз жисми жаҳони бурқсиб ёнар; иккинчи тараф-дан, кучли қуюн шаклида унинг устига қор ёғар, ёнғин кўтарилиш олдини олишга уринарди. Шу топда қиз-нинг нигоҳини кузатган бирор сезгир кимса унинг қал-бида кечаётган мислсиз жараённи ўзича илғаб олган бўларди. Биринчи кўришдаёқ Ҳилола бўлажак турмуш ўртоғини ёқтирмаган, аввал учрашмай, жуда янглишга-нини англаган эди.

“Ё Худойим, гуноҳим шунчалар ошиб-тошганмидики, шунча қийналишлардан кейин мени бир арақхўрга йўлиқтирсанг! Наҳотки шу турқи совуқ билан бир умр бирга яшашни тақдиримга битиб қўйгансан?!”

Қизиқ, айни шу лаҳзада унинг хаёлида тўйи қайтарилган Дониёрнинг ўзига хос сиймоси гавдаланди: баланд бўй, қизлардай ҳаёли боқувчи қўй кўзлари кулиб турадиган, буғдойранг чеҳра, беозор – камтар йигит. Бироқ у бола қиз қалбини буткул банд этолмаган. Ҳи-лола эркак кишида шиддат ёғилиб туришини, аёлидан анча устун, билимли, виқорли, қатъиятли, айни пайтда яширин меҳрибонлик хислатлари жамланган йигит бўлишини жуда орзу қилган эди. Дониёрда шунга яқин фазилатлар кўрингандай бўлувди. Лекин у қандайдир бўшангдай, паришондай туюлди. На қайноқ, на муздай сувга ўхшади. Илимилиқлик эса қизнинг табиатига ҳеч қачон ўтиришмаган. Эҳтимол, шу боисдандир, у билан фотиҳаси бузилишига унчалик изтироб чекмади. Аммо, барибир, у ҳақда тез-тез ўйлар, хаёлан уни ўзига суҳбатдош қилар, баҳслашар, баъзан унга таъна кесаклари ҳам отар эди. Ўзини бепарво тутиб, бахти учун жиддий ҳаракат қилмагани учун, мана, мислсиз жазога йўлиққанини, улкан хатога йўл қўйганини ногоҳ ҳис этди. Бироқ бу эътироф жуда кеч ва ўринсизлигини ҳам ичдан тан олдию ўзини тутди.

“– Энди орқага қайтолмийсан, – деди унга қандайдир ички овоз. – Агар бу билан ҳозир бирга бориб, никоҳдан ўтмасанг, тутуруқсизга, ҳатто жиннига чиқаришлари ҳеч гап эмас…”.

“– Йўқ, бу йўл хатарли. Оловга отилдинг, кўйишинг аниқ: ё ўлиш – ўтда қоврилиш; ё ўтни ўчириш – уни яхшилик томон оғдириш – бошқа йўл йўқ…”.

Айни шу топда хаёлига ажойиб фикр келди: “Йўқ, шармандали йўлдан бормийман. Отамни, барча яқинларимни юзларини ерга қаратмийман. Тўғри, ҳозир хато қилдим, лекин буни тузатса бўлади. Муомала деган ажойиб, ҳатто, қудратли куч ҳам бор. У ҳар қандай қалтис вазиятни ўзгартириб юборган ҳолатлар китобларда кўп ёзилган. “Яхши гап, муомала – илонни инидан чиқаради”, деб бежиз айтмаганлар. Одамлар йўлбарсни қўлга ўргатадилар-ку, ҳар қалай, манавининг одам деган унвони бор. Хунуклиги… ҳозир хунук, кейин чиройли бўлар. Балки, адашгандирман, олижаноб бўлиб чиқса-чи?..”

У ярим жилмайганнамо олға юрди, гуллар билан безатилган “ГАЗ – 31”га ҳам индамай ўтирди. Қишлоқ Оқсоқоллар кенгашида, котиб билан савол-жавобу дафтарга имзо чекишлар ҳам хамирдан қил суғургандай енгил ўтди. Ҳатто уни табриклаганларида бош эгиб, секингина: “Раҳмат”, деб қўйди.

Машинага қайта ўтиришаётганда куёв очиқ чеҳра билан таклиф этди:

– Мен шаҳардаги “Ором” ресторанига ўн-ўн икки кишилик жой айтиб қўювдим. Ҳозир ўшанга борамиз.

Ҳилоланинг ёнида ўтирган Ҳабиба опаси кулимсиради. У ҳали куёв йигитга диққат қилиб қарамаган эди, қизиқчиликками, ўсмоқчилабми, сўради:

– Боймисиз?

– Бой эмасмизу бунақа зиёфатчаларга кучимиз етади, – деди йигит бошини адл кўтариб. Ҳилола ҳам унга эътибор қаратди. Қизиқ, энди у қизаринқираган, кишида ёмон таассурот қолдирмас эди. У ҳайдовчига юзланиб: – Шаҳарга ҳайданг, ака, – деди қатъий овозда.

Ҳилола буни кутмаган, тўғрироғи, хоҳламас эди, дафъатан, бир қарорга келиши сал чўзилди. Аммо шу вақт ичида у ҳалиги режасини синовдан ўтказишга, ўзини бир синаб кўришга уринди: машинани энди жилдирган ҳайдовчига ногоҳ:

– Йў-йўқ, шаҳарга эмас, ҳовлига, – деди шошилинқираб ва опасининг сонига секин уриб қўйди. Ҳайдовчи куёвга қаради.

– Ҳа-я, ҳозир зиёфатга вақт йўқ, куёв, – деди Ҳабиба ҳам синглисини маъқуллаб. – Ҳамма кучни тўйга, катта зиёфатга ташлайверинг.

– Тўй – ҳамманики, – эътироз билдирди куёв. – “Ором”да сизлар учун алоҳида – ором зиёфати бор. Бизани кутишопти, Ҳилолахон.

– Кечирасиз, – Ҳилола ҳозиргина расман эр либосини кийган кимсага эзгин қаради. – Ишларим қалашиб ётибди. Тошкандан баъзи дугоналарим келади…

– Нимаям дердик, майли, меҳмонларизни кутиб олинг, – деди куёв бола бўшашиб. Сўнг Ҳабибага юзланди: – Кўнглиз хотиржам бўлсин, опа, кўрасиз, тўй – тўйдай ўтади, хоҳлаганизча меҳмон олиб келаверинглар.

* * *

Аммо ҳовлига қайтиб келишганидан, куёв бола кетганидан кейин вазият яна ўзгарди. Ҳилола хонага кирган заҳотиёқ келинлик либосларини жаҳл ила ҳар ёнга итқитганча йиғига тушди. Опаларию янгалари дарҳол уни қуршаб олишди: баъзи бирлари қўрқиб кетган; айримлари нима гаплигини тушунолмай ағрайиб қолишган эди.

– Ҳа, сенга нима бўлди? – ўзини йўқотмаган Ҳабиба синглисининг елкасидан тутиб, уни ўзига қаратди. – Бирор нима чақиб олдими?

– Ҳа, сезмадизми, чақиб олди, – кўзёшларини тиёлмай, жеркинди у.

– А? Мен пайқамабман, қаерингни чақди? – Ҳабиба шоша-пиша унинг у ер-бу ерини “текширган” бўлди.

– Қўйинг-э, – Ҳилола опасининг қўлидан юлқиниб чиқди. – Тўй бўлмайди, тамом!

– Нималар деёпсан? – энди Ҳабиба жаҳл жиловини бўшатиб, уни турткилади. – Эсинг жойидами, ўзи? Нимага тўсатдан ўзгариб қолдинг? Ичингга жин-пин кириб қолмадими?

– Тўхтанг, опа, – кўзлари ёшга тўлган Ҳусния Ҳабибанинг қўлидан тутиб, ўзига қаратди. – Ҳеч нимани пайқамадингизми?

– Йўқ, нимани пайқашим керак, тушунмадим? – ҳайратангиз анқайди опа.

– Сиздай тажрибали муаллима ҳеч нимани сезмаганига ҳайронман, – йиғламсиради Ҳусния. – Куёвнинг афтига ҳеч зеҳн солмадингизми, опа?

– Йўқ, зеҳн солмадим. Оппоққинайкан… – бўшашиб, гуноҳкорнамо, энди анча суст гапирди Ҳабиба. – Лекин юзида тиртиқ-пиртиқ кўрмадим. Нима айби бор экан?

– Пиёнисталиги шундай кўриниб турибди-ку, опа!

– Э, бундай демайсанми? Жуда қўрқитиб юбординг мени, – энди Ҳабиба ўнгланиб, кулди. – Ўйланяпти. Ўғил бола… Ўртоғлари билан ичган бўлса, ичгандир-да. Шунга шунча ваҳимами? Ичмайдиган эркак борми ўзи бу замонда, а? – у Ҳилолага пўписа қилди.

– Ичмайдиганлар кўп, опа, – синглиси учун ҳам Ҳусния жавоб қайтарди. – Лекин ичишдаям ичиш бор-да. Уни афтига қаранг, худди турмадаги кишига ўхшаб, рангида ранг қолмаган. Бир кун ичганни аҳволи бунақа бўлмайди.

– Э, ҳамма ваҳима ўзингдан чиққанакан-да, ўргилай сендан! – у яна Ҳилолага ўгирилди. – Йиғингни қўй, очилиб-сочилиб, тўйингни ўтказайлик, сингилжон!

– Тўй тўхтатилсин, – деди Ҳилола қатъий оҳангда. – Мен уйдан қочиб кетаман.

– Жинни бўлибсан! Пўсти-гўштингга жин кириб олибди! – шу томон секин юриб келаётган укасини кўриб, Ҳабиба унга мурожаат қилди. – Фазлижон, амаким меҳмонхонада ўтирибдиларми?

– Ҳа, нимайди? – Фазлиддин таққа тўхтаб, унга қаради. – Бирор ишингиз борми?

– Илтимос, амакимни секин бу ёққа чақириб бер.

Фазлиддин кулимсиради. Сўнг негадир хавотирланиб сўради:

– Шу топда нима шошилинч гап чиқди, опа?

– Мана буни биир ўқиб қўйсинлар, – Ҳабиба синглиси сари бош ирғади.

– Ие, ҳозирданми? Ахир кечқурун, куёв тўйхонага олиб кетгани келганда никоҳ ўқитилади-ку?

– Тўй бўлмайди, тўхтатинглар, деёпти бунинг.

– Эсини ебдими бу? – Фазлиддин хонага кириб, синглисининг ёнига борди-да, эгилиб, унинг кўзларига қаради: – Атии, сизга нима бўлди, сингилжон? Нимага кўзларизда ёш? Қувонч ёшлари эмасми мабодо?

– Э, боринг-э, – Ҳилола бошини бошқа томон бурди. – Қувончга бало борми?

– Нимага мени синглимни хафа қилдингизлар! – Фазлиддин атрофини қуршаган аёлларга ярим таҳдид ила қаради. – Бу сизларга нима ёмонлик қилди?

– Топган куёвингиз хафа қилди, ака! – ўзини босолмай, аламангиз деди Ҳусния.

– Нимаа? – Фазлиддиннинг важоҳати кескин ўзгарди: унда камдан-кам юз берувчи ҳолат – кўзлари ола-кула бўлди. – Хафа қилишга нима ҳаққи бор?

– Ўпкангни бос, укажон, буни ҳеч ким хафа қилгани йўқ. Ўзини ўзи хафа қилиб ўтирибди, – Ҳабиба укасининг елкасига уриб қўйди. Сўнг Ҳуснияга ўшқирди. – Сен бу аловга карасин сепганинг нимаси?

– Ҳусния опамни айбламанг, – Ҳилола Ҳабибага эътироз билдирди. – Опам тўғрисини айтдилар.

– Опанг ҳам, ўзинг ҳам аввал қаердайдинглар? Энди келиб-келиб, тўй куни бировни боласидан айб ахтарасизларми? Уят эмасми?

– Э, биродарлар, ўзи нима гап? – Фазлиддин кўзларини катта очиб, Ҳуснияга, кейин Ҳабиба опасига саволомуз қаради. – Агар ўша бола бирор қилиқ қилган бўлса, ҳозир ҳам кеч эмас, лаш-лушини кўтариб кетаверсин, мен синглимни хафа қилдириб қўймийман.

– Фазли, укажон, оғзингга келган гапни гапираверма. Ҳамма гап шундаки, иккала синглинг куёвбачани пиёнистага ўхшатишибди. Мен унақа белги кўрмадим, тузуккина бачайкан, загсдан чиққанимиздан кейин шаҳардаги “Ором” ресторанига зиёфат буюрганини айтди.

– Шуми, холос?

– Шундай-ку…– изоҳлади Ҳусния. – Ака, сиз ўшани юз-кўзига диққат қилганмисиз?

– Йўқ, яқинигаям бормадим. Нима, ичиб олибдими?

– Унисини билмадик, лекин…

– Э, майда гап экан-ку, – Фазлиддин қўл силтади. – Ичган бўлса, ичгандир. Нима, Ҳилола уни тумшуғига жилов тутмоқчими?

Баъзилар кулиб юборишди. Фазлиддин ҳам кулганча ортига буриларкан:

– Ана, кечқурун биздан кўринг-да, ичишни, – деди. – Биир яйраймиз-да, текингина деб.

– Амакимни айтиб юборасанми, а? – Ҳабиба укасини тўхтатиб сўради.

– Шу масалами? Унда амакимни бошларини қотирманглар.

– Буни амакимга ўқитиб қўямиз – жин-ажиналарни қувсинла.

Фазлиддин тўхтаб, бош қашиди: опасининг гапида жон бормикан? Бу опаси чиндан ҳам мамлакат мустақилликка эришган ойдан бошлаб, беш маҳал намоз ўқийдиган, рўза тутадиган, ҳатто ёш қизалоқларга араб имлосидан сабоқ берадиган одат чиқарган. Қизчалар унинг ҳовлисига қаторлашиб келадилар. Улар анча кўпайиб бораётган эмиш. Опасининг обрўси ошиб, ота-оналар дуо қилишармиш. Алифни калтак деб ўйлайдиган Ҳабиба қисқа вақт ичида “Қуръони карим”ни араб имлосида ўқишни ўрганиб олгани, жуда кўп сураларни ёдлагани, “Ҳадис” китоблари бўйича ажиб ҳикоячаларни ўқувчиларга, бошқа қизиққанларга бурро айтиб беришлари чиндан-да, мўъжизага ўхшар эди. Шу опасики, Ҳилолани ўқитиш ҳақида гапирган экан, қандайдир асоси бўлиши мумкин. Бу борада Фазлиддиннинг ўзи ҳам ғайрат камарини боғлаган – яқиндан бери айрим сураларни ёдлашга киришган…

9. САРОБ ЖИМИРЛАЙДИ

Ҳамма акаларию опалари сингари Ҳилола ҳам Маҳмуд амакисини ғоят ҳурмат қилади, баъзан отасидай эркаланиб у кишига мурожаат этади. Бироқ амакиси уни ўқиш учун келганида негадир қизариб кетди, бирпас сукут сақлаб, ерга қаради.

– Буни ҳеч қандай зарари йўқ, жиян, – деди амакиси юмшоқ товушда. – “Қуръон” – Оллоҳнинг китоби, ихлосминан эшитсанг, енгил тортасан, қусурлардан қутиласан.

– Отам ҳам билдиларми? – шивирлаб сўради Ҳилола.

– Йўқ, бу ҳаммага айтиб ўтирадиган гап эмас.

– Отам ҳамма қаторига кирмайдилар-ку, амаки? – Ҳилола тумтайди.

– Тўғри. Аммо акам эшитса, хурсанд бўлади.

– Барибир айтманг, хайми? Катта акам ҳам билмаганлари маъқул.

Маҳмуд амаки мийиғида кулди:

– Катта аканг ҳам аллақачон намоз ўқишни бошлаган-ку, хабаринг йўқми?

– Отамдан эшитувдим. Ўзлари айтмаганлар.

– Хўўш, шу ерда ўқийверамизми?

– Йў-йўқ, амакижон, нариги ҳовлига, Заҳри акамникига ўтайлик. Ҳеч ким сезмасин. Уяламан.

– Уялма. Ҳар бир мусурмон фарзанди бунга ихлос қилиши керак. Борадиган ерингдаям Худони тилдан туширма. Куёвни, уйидагиларни ҳурмат қил, кам бўлмийсан, жиян.

Ҳилола индамай ўрнидан қўзғалди. Кўз ўнгидан эрталабги манзара яна ўтдию сесканиб тушди. Лекин ҳолатини амакисига сездирмади. Қизиғи шундаки, унинг тақдирига отасию оғайниларига нисбатан шу амакиси кўпроқ қизиққан, кўп суриштирган, ҳар гал қишлоққа келганида алоҳида ҳол сўраган – энг яқин, меҳрибон одам. Шунинг учун ҳам нариги ҳовлининг кичик хонасига ўтишганда у ийманибгина амакисидан сўради:

– Амаки, улар қанақа одамлар экан, билдизми?

– Ҳеч бир ёмон гап эшитмадим, жиян. Отасиминан гаплашдим. Очиқ одам экан. Келинимиздан ҳеч нимани аямаймиз, деди ўзимгаям. Бачаминан Заҳри гаплашган. Энди, жиян, сангаям кўўп нарса боғлиқ. Борган ерингда кўкаргин, ўниб, ўсгин, палак ёзгин… Хай, сан ўзингни бўўш қўйиб, эшит, бошқа хаёлларга берилма, фақат Худони ўйла… Аузи биллоҳи минна шайтону ражиим, Бисмиллоҳи Раҳмонур Раҳиим…

Шундан кейин амакиси “Қуръон”дан кўп сураларни майин, ёқимли, оҳангдор овозда тиловат қилишга ки-ришди. Ҳилолада азалдан ҳам таъсирчанлик кучли эди. Ҳозир эса бу ҳолат яққол сезилиб, дастлабки суралар қироат ила айтилиши ҳамон қизнинг бутун вужуди жимирлаб, у гўё қанот ёйдию самога кутарилаётгандай, қушдай парвоз қилаётгандай ҳис этди ўзини. Хаёлида бутун вужуди эриб, нималардир танасидан чиқиб кетаётгандай, қушдай енгил бўлаётгандай сезди. Бир оздан кейин негадир уни уйқу элта бошлади. Холбуки, бир неча кундан буён тузук ухламаган, асаби чарчаган, бош оғриғи анча қийнаётган эди. Ҳатто, уйқу дориси ҳам таъсир этмаган. Энди эса, уйқу тортқилаётганидан хижолат чекяпти, меҳрибон амакиси уни деб, вақтини аямай “Қуръон” ўқисаю у мудраб ўтирса… Буни сезган каби амакиси навбатдаги тўхтамда:

– Ана, ястиқ, ухлайвер… – дедию “Ёсин” сурасини ўша оҳангда қироат қилишда давом этди. Бир оздан сўнг амакиси ўрнидан турганда шошиб кўзини очди-да:

– Раҳмат, амаки, – деганча Ҳабиба опаси берган қизил ўн сўмликни амакисининг яктак чўнтагига тиқиб қўйди. Маҳмуд амаки киссасидан пулни олиб қаради-да:

– Бу жуда кўп, – дея уни эгасига қайтарди. – Иримига йигирма тийин берсанг ҳам бўлади.

– Йўқ, олмийман. Манга пул керак эмас.

– Биламан, энди керак бўлмас. Локин қачон пултопар бўлганингда ўзим сандан сўраб оламан.

Ҳилола кулди:

– Жа сўраб оладиган одамсиз-да, амаки. Буни қайтарманг, кўнглимдан чиқариб бераяпман. Ўқилган “Қуръон” оятлари ўрнига тушсин.

– Унда, – амаки пулни яна яктаги чўнтагига солиб, кафтларини дуога очди. – Қўшганиминан қўша қари, бахтли-тахтли бўл, солиҳ фарзандлар кўр. Худо ўзидан бегона қилмасин, адаштирмасин.

– Адашиб бўлдимов, – деди Ҳилола ўзига ўзи, мулла уйдан чиқиб кетганидан кейин. Аммо унинг ҳолати бир соат аввалгидан анча фарқ қилар, энди ташвишлардан, сиқилишдан қутилган, ўзини бир мунча енгил ҳис этар эди.

Бу ҳолат кечда ҳам, қишлоқнинг бошқа мулласи келиб, никоҳ ўқиганида ҳам, куёв йигит қўлидан тутганча даврага олиб кирганида ҳам уни тарк этмади. Э-ҳэ, давра бунчалар гавжум, одамлар бунчалар кўп, дастурхонлар бунчалар сероб! У ҳеч қачон шундай бўлишини, дабдабали тўй ўтишини кутмаган эди. Ана, яқинидаги узун устал атрофида акаларию опалари, янгаларию поччалари, яқин қариндошлари қувнаб ўтиришибди.

Куёв бола келинга пастроқ овозда:

– Қайнатам ёнидаги одам қайнатайиз бўлади, – деди. Энди у анча ўзгарган, жуда қувноқ – мамнун йигит тусини олган, Ҳилолага тез-тез, суқланиб нигоҳ ташлайди, нимадир дегиси, келин диққатини тортгиси келади:

– Ҳилолахон, конякдан оласизми, шампонданми?

– Йў-йўқ, ҳеч қайсидан ичмийман.

– Шампондан ичинг, озроқ бўлсаям… Зарар қилмайди.

Куёв жўра чаққонлик билан столдаги шампан виносини қўлга олди.

– Сираям, сираям, – Ҳилола қайта-қайта бош чайқади. – Ҳеч ичмаганман.

Куёв жўра ўртоғига қараганча нима қиларини билолмай, тўхтаб қолди. Куёв: “Майли, ихтиёрига қўй”, дегандай кўз қисди. У эса:

– Ўзинг-чи, Босит, қайсидан қуяй? – дея шишани қўймай куёвга хушомадомуз ишшайганча қаради. – Шампон созми, дейман?

– Менга ишинг бўлмасин, – деди Босит келинга бир қараб олиб. – Қайсидан хоҳласанг, ўзинг олавер.

“Хайрият, – деган фикр ўтди Ҳилоланинг хаёлидан. – Пиёниста бўлганида индамай олаверарди… Балки бирор ишкал чиқишидан қўрқиб, ўзини тийгандир?”

У яна даврага, ўз яқинларига назар солдию ҳайратланганча ёнидаги жиянини секин туртди:

– Гулсум, дадангни кўраяпсанми?

– Ҳа, кўраяпман, – деди жияни қовоғи солиниб. – Ичишни ташловдилар – намозга ўтганларидан кейин сира ичмай қўювдилар.

– Ўзи аввал ҳам унча ичмасдилар.

– Ҳа, уйга жуда нозикроқ, ўзларига яқинроқ меҳмон келса, озроқ ичарканлар, бошқа маҳал меҳмон билан отига тўқиштирарканлар. Фақат куёвлари қўймай гоҳо ичирарди.

Гулсум куёвлари деганда тўрт йилча аввал тўйлари бўлиб ўтган ўз эрини назарда тутди, ҳозир ўша куёв ҳам қадаҳ тутганча қайнатасига ниманидир уқдирарди. Нуриддин эса кулимсираганча гапирар, у анча хурсанд кўринарди.

– Қўявер, акам биир яйрасинлар, – деди Ҳилола ва акасининг нега хурсандлигини ўзича, хаёлан чамалади: “Акам бечора мени деб қанча азият чекдилар. Дониёрни фотиҳаси қайтганидан қаттиқ хафа бўлувдилар, бунга бош қўшган акалариму опаларим билан сан-мангача бордилар. Ишқилиб, акажон, энди хафа бўлманг, сизни ҳеч ким хафа қилмасин. Худо хоҳласа, мен ҳам қийинчиликларга чидашга уринаман”.

Чиндан ҳам Нуриддин хурсандчилигини яширолмай даврада айтилган ҳамма яхши сўзларни қадаҳ билан тасдиқлар эди. У эрталабги ва кундузги воқеалардан батамом бехабар, Ҳилола билан тузукроқ гаплашолмаган, кўпроқ ҳар ёқдан келган қариндош-уруғ, яқин биродарлар билан мулоқотда бўлар, уларнинг кўнглини олишга уринар эди. У ҳатто янги куёвга ҳам диққат-эътибор билан қаролган эмас. Бу борада Заҳриддин билан Роҳиланинг таърифига, текширувларига ишонч ҳосил қилган. Боз устига, Ҳилоланинг майлини ҳисобга олган. Аммо унинг номзод билан учрашмаганини хаёлига ҳам келтирмаган. “Иш қилиб, шу кенжа синглимиз бахтини топсин: ёши ўтиб бораяпти, танлаш босқичи бой берилган”, деган фикрларни кўп марталар миясидан кечирган. Унинг назарида, шундай бахтли дамлар, мана, тантана қиляпти. Шундай экан, нега қувонмасин, нега қадаҳ кўтармасин?

Аммо ичкиликнинг ҳам, хилма-хил овқатларнинг ҳам кети узилмаяпти. Бу ҳудудларда камдан-кам учрайдиган ҳолат. Одатда, дастурхон унча бой бўлмайди, бир ёки икки мартагина овқат тортилади. У ҳам кимга етадию кимга йўқ. Асосий диққат ичкиликка қаратилади. Тўй ўтказаётган кимса, қанча кўп арақ кетгизса, шунча кўп “обрў” олади. Кейинги чоғларда бу усул анча чегараланган, дейишади. Бу қуда эса бор имкониятини ишга солган кўринади.

Нуриддин қуданинг тузуккина обрў ҳамда бойлик эгаси эканидан қаноат ҳосил қилган, шунга кўра, синглиси яхшигина хонадонга келин бўлганидан қувонган эди.

“Ҳозирги пайтда оила ўзига тўқ, бойроқ бўлиши жуда муҳим, – деган фикрни хаёлидан ўтказди Нуриддин. – Агар замон шундай кетаверса, қашшоқлар кўпайиши ҳеч гап эмас. Бир парча нонга зор бўлишни Худо кўрсатмасин…”.

Худди шу аснода Одил бобони эргаштирганча давра айланиб юрган қудаси улар ёнида тўхтади. Қуда – эллик ёшлар атрофидаги, оқиш-сарғишга мойил, узунчоқ юзли, сочсиз бошига ола дўппи қўндирган, нигоҳлари ўткир, эгнига янги, оқ костюм-шим кийган, ярим замонавий киши Нуриддиннинг елкасига ўнг кафтини қўйдию:

– Яхши ўтирибсизми, қудажон? – деб сўради. – Етишмовчиликлар борми?

– Раҳмат, ҳамма нарса бор, – деди Нуриддин ўрнидан туришга интилиб. – Тўй чиройли ўтаяпти.

– Қимилламанг, қудажон, – тўй эгаси Нуриддинни қайта ўтириши учун елкасидан енгилгина босиб қўйди. Сўнг соқий йигитга имо қилди. – Бизагаям садта-садта қуйинг, қудам билан олайлик.

Дарҳол икки қадаҳ тўлғазилиб, иккала бош қудага узатилди. Одил бобо ҳам бирисини индамай олди. Қадаҳлар тўқиштирилди:

– Фарзандларимиз бахтли бўлсинлар! – деди мезбон қуда Одил бобога қараб олиб. Сўнг Нуриддинга юзланди. – Синглийиз оиламизга файз, қувонч келтирсин.

– Айтганингиз келсин, қудажон! – Нуриддин ҳаяжонланиб, беихтиёр қадаҳини қуданинг қадаҳига урди, жаранг садоси эшитилиб, бир неча томчилар ўзининг кўйлагига сачради. Лекин эътибор бермади. Шу билан бирга қадаҳни дарҳол бўшатмади, куёвнинг отасини кутди. Бироқ у киши ҳам ичмай, тавозе билан унга қараб турди. – Олинг қани, қуда бобо, – дедию у отасига қаради. – Сиз ҳам оласиз чоғи, ота?

– Нимага олмасканла? Биза энди хеш бўлопмиз. Оладилар. Энди, акаа… – қуда ўзидан ёши кичик қудачани ҳурматлади, – сиздан аввал ичмаймиз-да. Аввал сиз бўшатинг, Тошкандай улуғ ердан келгансиз. Қани, кўтаринг, – у қадаҳини яна Нуриддиннинг жажжи пиёласига секин туртди.

Нуриддин бу сафар интизор қилмади, тик турганча пиёлани бўшатди. Кейин бошқаларга навбат етди. Одил бобони ҳам қуда охиригача ичиргач:

– Асли буни ман ташлаб юборганман, – деди. – Сизлар учун…

– Қаёққа ташлагансиз? – ҳазиллашган бўлди Одил бобо. – Биқингами, қорингами?

– Қудуққа, қайтиб чиқмайдиган жойга, – кулди қуда.

– Ҳаа, мана бу қудуққа денг? – Одил бобо қудасининг қорнига ишора қилди.

– Ҳаҳ-ҳаҳ-ҳа, – қуда завқланиб кулди. Баланд пардада янграётган қўшиқ остида бу садо узоққа таралмади. – Энди шу қудуққа ташлашимиз рост бўлсин! – дея пиёладаги суюқликни шошилмай симирди. Нуриддин узатган бир бўлак гўштни олиб, унинг қўлига ўнг кафти қирраси билан секин уриб қўйди. – Раҳмат, қудажон.

Улар энди навбатдаги меҳмонлар сари силжишар экан, мезбон Нуриддиннинг қулоғи сари энгашганча:

– Энди бир оғиз лутф қиласиз, қудажон, – деди. – Хайми?

– Қайси маънода? – Нуриддин унга, сўнг отасига саволомуз қараб олди. Отаси елка қисди.

– Айтаман, ҳозир сизга сўз берилади.

– Э, мени қўйинг, ана, отам гапирадилар. Отам турганларида мен гапирсам, беодоблик бўлади.

– О, тилийизга наввот, қудажон! – қуда ортига ярим қадам қайтиб, Нуриддинни қучганча пешонасидан ўпди. – Баракалла, ота ўғли! Аммо катта қудам ҳам албатта гапирадила. Тўй охирида, манминан тик туриб, фотиҳа берадила. Шу учун сиз хотиржамликминан сўз айтаверасиз.

Нуриддин индамай таъзим қилди. Лекин даврани олиб борувчи йигит уни кўкка кўтарувчи мақтовлар билан сўз берганида, овоз кучайтиргични унга келтириб беришганида ғалати ҳол юз берди. Шунгача эса у ҳақиқатан ҳам ҳамманинг эътиборини тортадиган сўзлар айтишни мўлжаллаган, бу борада ҳеч кимдан қарзга фикр-гап олмайдиган кимса эканини намойиш этгиси бор эди. Аммо овоз кучайтиргични қўлида тутганча тўрга қарадию негадир кўнгли бузилиб кетди. Озғингина, увоққина (унинг назарида), қайсаргина синглиси оппоққина келинлик либосида олам-жаҳон бўлиб, фаришталардай нур ёғдириб, ер остидан унга назар солиб, эҳтимол хижолат чеккандай қараб турибди. Ёнида барваста кўриниш олган куёв бола. Қанийди онажони тирик бўлсайдию шу лаҳзаларни ўз кўзи билан кўрсайди, кўнгли хотиржам тортсайди. Бу атрофларда, умуман, ўзбекларда қиз боланинг турмуш қурмай ўтиши бир оз ўнғайсиз ҳол саналишини ҳисобга олса, шу вазият кишига таскин беради. Бироқ Нуриддин кўнглида мўлжаллаган фикрларни ногоҳ эсидан чиқариб қўйдию бир нафас жим қотди. Йўталди. Негадир кўзлари намланди. Бу ҳолдан ғаши келди. Ҳамма жим: Тош-кентдан келган келиннинг акаси нима деркин? Тўйхонага сукунат чўккан каби.

Ҳилола бошини хиёл кўтариб, акасига қаради, гўё нигоҳларида унга катта қувват нурини йўналтирди:

“Бардам бўлинг, акажон…”.

– Юрагимда жуда кўп гаплар, жуда мўл истаклар бор, – дея ниҳоят сўз бошлади бош ака. – Аммо ҳаммасини айтмийман – кўнглимдан сизларга уларни нурдай таратаман. Энг муҳими, Сен, Ҳилола, ана шу хонадонга бахт олиб кел, қувонч олиб кир, тотувлик улагин. Ҳар сафар иккалангни бахт оғушида кўрай…

Кейин у нималар деди, аниқ эслай олмади. Фақат ўрнига қайта ўтираётганида қарсаклар, “Яшанг” деган овозлар янграганини илғаб қолди, хижолат чеккан каби қовоғини солиброқ, аммо индамай пиёлани бўшатдию аста ўрнига чўкди.

– Табриклайман, ака, яхши гапирдиз, – деди даврадан ўйнаб қайтаётган, анчагина ширакайф укаси Фазлиддин. – Дилимдаги гапларни айтдиз.

– Қўйсанг-чи, – Нуриддин қўл силтади. – Кўнглимни беҳуда кўтарма. Гапиролмадим. Мана бу касофат “дори”дан кўп тортганим таъсир этди, чамаси.

– Ундай деманг, тоға, – рўпарасида ўтирган жиянларидан бири унга эътироз билдирди. – Ҳаммани оғзизга қаратдиз.

Нуриддин хотиржам тортдию бари бир ўша “касофат”дан яна бир неча бор кўтарди. Кейин уни ўйинга тортдилар. Давраларда ҳеч қачон ўйнамаган эса-да, қўлларини ҳаволатиб, лапанглатиб, у ёқдан-бу ёққа бориб келаверди. Атрофини эса асосан ўз одамлари қуршаб олгандай: сингиллар, укалар, келинлар, куёвлар, ана, ёнгинасида қизи Гулсум ва аёли Озода – ҳамма ўйнаяпти, гўё ҳамма янги оилага – келин-куёвга бахтли ҳаёт тилаяпти. Шу аснода тўй “гуноҳкорлари”ни даврани тарк этишга, уларнинг дам олишлари учун рухсат этилди. Тантана эса тўхтамади, аввалгидай давом этаверди. Бир маҳал Озода эрига яқинлашди-да:

– Бўлар энди, дадаси, – деди билагидан тутганча. – Кетиш керак.

– Шунақами? – Нуриддин мастона кулимсиради, оёқлари чалишгансимон довдиради. У маст эса-да, ҳушини йўқотмаган, вазиятни англар, тўғри мушоҳада қилар эди. Аммо ҳеч ёққа кетгиси келмасди. – Ҳилолани ташлаб, а?

– Ҳа, ташлаб кетмай нима қилардиз? Энди у мана шу ҳовлини эгаси бўлади.

– Энди уни қачон кўрамиз?

– Энди… энди… – Озода каловланди, – энди қачон қишлоққа келсак… Эртага кетамиз-ку.

– Ҳа-я, кетамиз… Унда… Озода, ҳозир уни кўрсак, хайрлашсак, бўладими?

– Бўлади, дадаси, бўлади, юринг, – Озода унинг қўлидан тутганча ичкари ҳовлига бошлаб кетди. Гавжумгина, аёллар қуршовидаги бир хона рўпарасида тўхтаб: – Сиз шу ерда кутиб туринг, мен Ҳилолани огоҳлантириб чиқай, – дея у йўрғалаб ичкарига кириб кетди. Салдан кейин эрини ичкарига бошлади. Хонага чимилдиқ тутилган эди. Акасининг кириши муносабати билан қудалар чимилдиқнинг бир томонини кўтариб қўйишибди. Ҳилола ҳамон оппоқ – тўй либосида фаришта янглиғ эгилиб турибди. У акасини кўрган заҳоти икки-уч одим олдинга юрди:

– Акаа, кетманг, – шивирлади у. – Бир-икки кун қолинг.

– Қанийди, жуда истардим… Ишга бо… бориш ке… рак, сингилжон…

– Унда янгамни қолдириб кетақолинг, жоон ака. Хўпми?

Нуриддин “қоласанми?” дегандай хотинига юзланди.

– Ҳеч иложим йўқ, Ҳилолжон, ҳали эртагаям ишга боролмийман. Йўл…

– Йў-йўқ, кетмайсиз, мен билан қоласиз, – Ҳилола ёш қизалоқдай йиғламсираб, янгасидан аразлаган каби тескари қаради. Сўнг акасидан илтимос қилди: – Ҳеч бўлмаса, шу кеча қолсинлар, кўндиринг, акаа.

– Бўпти, эрталабгача янгангни сенга топширдим, сингилжон, – дея Нуриддин унинг елкасидан тутганча пешонасидан ўпдию кўзларидан дувиллаб ёшлар қуйилди. Сўнгги сўзлари бўғзидан аранг отилди. – Бахтли бўлл…

Ҳилола акасининг елкасига юзини босди, лекин овоз чиқаролмади. Нуриддиннинг ўнг елкаси ҳўл бўлган эди. Бироқ сархушлиги боис буни пайқамади. У қўл силкиб, синглисидан узоқлашаркан, қийинчиликлар, изтироблар гулханига уни ўтин каби ташлаб кетаётганини тасаввур ҳам қилолмас, у ўйлаган бахт сароб янглиғ кўзга ташланганини тушида ҳам кўролмас эди. Зотан, у ҳозир буни ўйлаш, фикрлаш даражасидан йироқда, гўё саробли бахт нурларида кўмилиб, чўмилиб, ичда хиргойи қиларди: “Онамнинг кенжаси, кенжа синглим, бахтли бўл, онам абадий маконида тинч ётсинлар, сендан тинчисинлар, сингилжон…”

* * *

Тушга яқин, автобусда кетишаётган чоғда Озода айтган гаплар Нуриддиннинг кўнглини тинчитди, дилидаги номаълум ғулғулаларга барҳам берди. Мўлжал бўйича автобусга эртароқ чиқишмоқчи эди. Бироқ Нуриддинни ўрнидан турғазиш анча қийин кечди. Холбуки, Озода куёвнинг ҳовлисидан кун чиқмасданоқ етиб келган, у ёқда қолган аёлларга қуда кичик автобус ҳозирлаб қўйган экан. Аёлининг қистови билан аранг кўзини очган Нуриддин:

– Ҳм, нимма гап? – дея уни турткилаётган хотинидан сўради.

– Кеч бўлиб кетди, тезроқ йўлга тушиш зарур.

– Йў-йўлга? – Нуриддин кўзларини ишқалади. Қаерда, қанақа ҳолатда ётганини бир лаҳза тушунолмади. – Қа-қаёққа борамиз?

– Вой ўлай: қаёққа бўларди, уйимизга, Тошкентга-да. Тўй тугади…

Хуллас, нонушта тўйнинг давомидай шоҳона ўтди. Қуда бериб юборган ажиб таомлар, пиширилган товуғу балиқлар, Фазлиддиннинг акасига “илинган” “зиғирни гулидай” коняк Нуриддинни ўзига келтирди. Кейин шоша-пиша йўлга отланишди.

– Жуда эрта қайтдингларми? – автобус жилиб, бир оз юрганидан сўнг ёнида ўтирган хотинидан сўради у. – Ўзи у ерда нима қилдиларинг?

– Қудаларга қолса жавоб беришмасди. Келин саломни ўтказдиму икки оёғимни бир этикка тиқиб, уларни шошилтирдим.

– Келин саломни сен ўтказдингми?

– Ҳа. Ҳилола уларни қойил қолдирди.

– Нима қилиб?

– Саҳардан туриб олиб, худди тошканли келинлардай, бутун бир ҳовлини, дарвоза йўлакларини сув сепиб, супириб – чиннидай тозалаб қўйди.

– Э, бу ёқларда бундай одатлар йўғиди-ку, ўзига ташвиш сотиб олибди-да. Ўзи чумолидай нозиккина бўлса… Айтмадингми, ўз одатимизни қилаверсиниди.

Озода индамади. Нуриддин синглисига ачинди:

– Каттагина оила экан, у чидармикан? Тўйиброқ овқат емаслиги ёмон-да.

– Ҳилола аллақачон уларнинг кўнглини топиб, улгуди. Қайнанасиям яхшийкан: келиним, бачамлаб қолди. Ортиқча уринтирмас.

– Айтганинг келсин… Худога шукур, елкамиздан тоғ ағдарилди. Энди онам ҳам қабрларида тинч ётсалар керак…

10. САМОГА ЙЎЛЛАНГАН САСЛАР

Орадан ярим йилдан кўпроқ вақт ўтди. Хайрият, оламда сим алоқаси бор. Йўқса, Нуриддин на қари отаси ҳолидан хабар топади, на ўзи заифгина ҳисоблаган, эндиликда ҳаётнинг сирли уммонига улоқтирилган синглисининг қандай турмуш кечираётганини билиб олади. У ташланган уммон тиниқми, шўрми, балчиқми? Симда эса Ҳилола ҳамиша: “Ҳаммаси яхши, аҳилиноқмиз, келинг-кўринг” деганча шодлигини ифодалаган бўлади. Бош ака боролмаётганидан ўкинади ва: “Ҳилола, куёв билан ўзларинг келақолинглар, дам олиб кетасизлар”, дея таклиф этади. “Борармиз, ёз келаверсин-чи, дала-ҳовлизни мақтаганман, ўзиз ҳам кетар чоғда: “Курортга бориб юрманглар, тоғда дала-ҳовлимиз бор”, деб унга айтгансиз”. Акаси бу ваъдани эслолмайди. Маст бўлганда ҳар хил гаплар айтиб юборгани эҳтимолдан узоқ эмас. Аммо иқтисодий танглик дала-ҳовлига ҳам ўз таъсирини ўтказган: бошланган ишлар чала қолган – иморат тиклангану сувоқдан чиқмаган; ерларни ёввойи ўтлар босиб ётибди; кўчатларнинг айримлари сувсизликдан қовжираган. Шундай вазиятда кенжа куёви келса, Ҳилола хижолат чекмайдими? Шунга қарамай синглисига: “Йўлга чиқишдан икки-уч кун бурун сим қоқинглар, дала-ҳовлини куёвимизга мослаб, у ёқ бу ёғини тартибга соламиз, хўпми?” деб тайинлайди. Сўнг отасининг аҳволини суриштиради. “Юриптилар. Яхши” деб қўяди синглиси. Бироқ унинг овозида қандайдир маъюслик сезилади. Буни бош ака ўзича тушунади: “Ҳа, отам келиннинг қаровида қолди. Еб-ичиш, ётиш-туриш – парвариш ўзига яраша. Шундан у изтироб чекади. Ёрдам бергиси келади. Аммо унинг ўз хўжайини бор. Истаган маҳали ота ҳовлисига боролмайди. Шундан сиқилса керак…”

Ҳилола эса дастакни ўрнига қўядию даҳлиздан ўз хонаси томон чопади, кўзларидан томчилар сизганча юмшоқ каравотга ўзини отади.

“Қандай айтай? – дейди ўзига ўзи. – Акаларимгаям, опаларимгаям айтолмийман. Улар билмасликлари керак. Мен зиндонда аждаҳога ем бўлаётганимни ҳеч ҳам билмасликлари зарур…”.

У ногоҳ қаддини ростлаб, оёқларини пастга туширди. Хаёлида ғалати фикрлар кезарди. Хонада ҳеч ким йўқлиги бунга қулайлик туғдирар эди. Босит ҳали келмаган – қайси гўрларда тентираб юргандир. Қайнатаю қайнана аллақачон бир уйқуни олишган. Қайнағаларию оила аъзолари ойнаи жаҳонга мубтало – бошқа нима ҳам қилишади?

– Бир вақтлар ўқувдим, – пичирлади Ҳилола. – Айтиладиган гап-сўзлар, ҳатто пичир-шивирлар ҳам батамом йўқолиб кетмас экан. Хусусан, юракдан чиққан нидолару хитоблар самога кўтарилиб, дайдиб – айланиб юраверар экан. Уларни фаришталар, жинлар гоҳида эшитиб қоларканлар. Эҳтимол, келажакда шундай овозларни тутиб оладиган аппаратлар, тутқичлар кашф этилар. Ўшанда менинг изтиробларимниям тинглаб кўрарлар. Лекин унда отам… – дедию томчилардан кўзларига парда тўсилди, – отажоним бўлмайдилар. Ким билади, ўзим ҳам, акаларим ҳам тупроққа айланармиз. Нидоларим… балки шохли Искандарнинг сартароши овозидай оламга таралар…

Ҳилола ўша машҳур эртакни эслади: ўта золим, шафқатсиз шаҳаншоҳ соч олдирганидан кейин ҳар гал сартарошни қатл этаркан. Бунинг сабабини ҳеч ким тушунолмаган. Мамлакатда ҳамма сартарошларга қирон келади. Шоҳнинг сочи яна ўсади. Бироқ сартарошни қаердан топишсин? Роса суриштирилганидан сўнг узоқ бир қишлоқдан сартарош топиб келадилар. Соч олаётиб, сартарошнинг ғалати ҳолга тушганини, қўли билинар-билинмас титраганини шаҳаншоҳ сезиб:

– Ҳа, нима кўрдинг? – деб сўрайди.

– Ҳеч нима кўрмадим, шоҳим, сочингизни олиш шарафига мушарраф этганиздан ҳаяжонга тушаяпман…

– Ҳеч нима кўрмаганинг маъқул, бу сени ўлимдан олиб қолади ҳамда доимий сартарошим бўлиб қолишингга имкон беради. Хўш, бирор нима кўрдингми?

– Тилла бошиздан бошқа ҳеч нима кўрмадим, шоҳим.

– Боракалло! Бор, яшайвер, лекин кўрганингни бирор ерда оғзингдан гулласанг, бошинг кетади, уруғ-аймоғинг билан қириласан.

Сартарош жон ҳовучлаб, саройдан узоқлашади, гоҳида келиб, шоҳнинг сочини олади. Ҳар сафар қўрқиб, қаттиқ ҳаяжонланади. Бироқ ичидагини бирор кимсага айтолмайди. Узоқларга бош олиб кетишдан ҳам маҳрум. Дардини кимгадир айтиб қўйишдан қўрқиб, ўзини одамлардан четга олади – чўлга чиқиб кетади. Чанқаб, бир қудуққа боради. Ундан қониқиб сув ичганидан кейин ичида ғуссага айланган гапни кимгадир айтишга, ичини бўшатиб, ташвишдан қутилишга эҳтиёж сезади. У ёқ-бу ёққа қарайди. Ҳеч ким йўқ. Шунда у қудуққа эгилиб, сувга тикилганча:

– Искандарни шохи бор, – деб пичирлайди, гўё елкасидан улкан тоғ ағанайди.

Кунлар, ойлар ўтади. Ҳалиги қудуқдан қамишлар ўсиб чиқади. Қўй боқиб юрган бир чўпон ўша қамишдан сибизға ясаб, лабига тутиши ҳамон антиқа куй орқали шундай овоз таралади:

– Искандарнинг шохи бор, Искандарнинг шохи бор…

Чўпон ажабланиб, яна чалади, яна ўша оҳанг, ўша сўзлар. Чўпон бошқа сибизға ясаганида ҳам ўша куйлар таралаверади. У сибизғаларни сотиб, бойиб кетади. Шу тариқа, шаҳаншоҳнинг бошида шохи борлиги бутун оламга ёйилади…

– Эртаклар замирида қандайдир ҳақиқат ётади, деган гаплар, балки тўғридир, – шивирлади Ҳилола. – Демак, овозлар ҳам йўқолмайди, деган фикрлар ҳам эҳтимол ростдир… Шундай экан, мен ҳам ичимни кемираётган дардларни бировга эмас, самога йўллайман, ичимни бўшатаман. Келажакда овоз тутқичлар менинг сўзларимни шояд тутиб олсалар… Кундаликми? Йўқ… Кундаликлар кимнингдир қўлига тушиб, ҳолатларим, туйғуларим бошқаларга эрмак бўлишини истамийман. Майли, пичирларим самода тентирасин, осмонга ёйил-син, фаришталарга аён бўлсин. Фақат жинларга етмасин. Улардан жуда қўрқаман.

Шу пайт ҳовлида қандайдир шарпа эшитилдию Ҳилола чўчиб тушди, шоша-пиша кафти орқаси билан кўзларини артиб, эшик томон йўналди: “Наҳотки яна маст? Наҳотки яна терговлар, тазйиқлар бошланади?..”.

Эшик тиқиллади. Йўқ, у эмас. У эшикни тепиб, тарақлатиб очганча кириб келади, кейин дағдағалар…

– Келин, яхши ўтирибсизми? – эшик қия очилиб, қайнанасининг эзгин, хомуш ҳамда ташвишли нигоҳи кўринди. – Ҳали келмадими, жувонмарг?

Ҳилола кўзларини юмганча бош тебратди.

– Юринг, бизаминан ётақолинг.

Ҳилола яна индамай бош тебратди. Бу таклифга кўнолмаслигини ҳам қайнанаси яхши билади. Кўнгил учун шундай дейилганини ҳам Ҳилола сезади. Ҳеч қачон ёлғиз ётишга ўрганмаган оиланинг эрка қизи бундай кунлар бошига тушишини, тунларни қўрқув остида ўтказишини – тақдир ўйинларини қаёқдан ҳам билсин?

– Хай, сизминан ўтириб турай…– кампир бир қадам ичкари босди.

– Йў-йўқ, ойижон, балога қоласиз. Бориб, дамингизни олаверинг, – деди Ҳилола. Аслида у шу топда ёлғиз қолишни жуда истар эди. Бу гапдан кейин қайнанаси ортга буриларкан:

– Ҳали қачон келади, Худо билади, – деди. – Ётиб ухлайверинг. Маст бўлиб келса, бизани уйга чопинг, эшикни очиқ қолдираман.

Шарпа тингач, Ҳилола яна ўз тўшагига маъюсгина чўкди. Салдан кейин лабларидан сўзлар сирғалиб чиқаверди:

– Эй, қудратли осмон, беғубор фаришталар, менинг нидоларимга ўрин беринглар, уларга завол еткизмай, келажак яхши одамларига етказинглар.

У самодан жавоб кутган каби бир нафас жимиб, қулоқ тутди. Аммо ҳеч қандай сас эшитилмади, би-рор белги ҳам берилмади. Шунга қарамай, Ҳилола бўшлиққа тикилган кўйи секин сўзлай кетди:

– Мен, Ҳилола Одил қизи, етти ўғил, уч қиздан кейин туғилган, онам Шамсия бону айтганларидай, халта қоқди – аҳмоқ, гўл бир аёлман. Бахти қаро десам, тўғри бўлар.

– А? Бахти қаро? – дегандай бўлди кимдир. Буни Ҳилоланинг ўзи айтдими ё шамол гувиллаб, ундан сўрадими, ўзи ҳам пайқамади. – Жуда ошириб юбормадингми? Бахти қаролик жуда ёмон…

– Билмадим, ўзим шундай ҳисоблайман. Буни учун мени тўла эшитиш зарур.

– Қани, эшитайлик…

– Ҳозир вазиятим қалтис, жуда қалтис, ҳатто қўрқинчли.

– Манаман деган етти аканг, обрў-эътиборли опалару поччаларинг бўлсаю нимадан қўрқасан?

– Ҳамма гап шунда-да… Ёлғиз бўлганимда эҳтимол қўрқмасдим.

– Аввал уринганингдай, ўз жонингга қасд қилардингми?

– Йўқ, энди сираям ундай қилолмийман… – Ҳилола қорнини силаб қўйди. – Биза энди икки кишимиз. Ўзимдан ҳам унинг жони ҳар нарсадан азиз. У борлигини сездириб тураркан, ўлишни хаёлимгаям келтирмийман.

– У алкашнинг, қорадори қулининг боласи…

Ҳилола сесканиб кетди:

– Йў-йўқ, у менинг болам, менинг ҳаётим. Танамда жоним борича уни ҳимоя қиламан, қўриқлайман.

– Кучинг етмаса-чи?

Ҳилола бошини эгиб, жимиб қолди. Кейин яна иягини кўтариб, бўшлиқдан нажоткорона сўради:

– Менинг гуноҳим нима?

– Гуноҳинг кўп. Лекин қўрқма, у гўдакнинг гуноҳи йўқ. Фақат ўзингни авайласанг бас, уни авайлаган бўласан.

Ҳилола пичирлашдан тўхтади. Чуқур ўйга толди. Ўзидан айб қидирди. Биринчи кечада ҳам, кейинги кунларда ҳам худди опалари ўргатганидай иш тутди, ҳатто улардан ҳам ошириб, чинакам ўзбекона одобу иффатни намойиш этди – Боситни ҳақиқий инсон, бир умрлик йўлдош ҳамда ўзининг ҳимоячиси деб қабул қилди. Бундай қараганда, у шунга лойиқдай, ҳеч қанақа нуқсони йўқдай, анчайин меҳрибондай туюлди. Тўғри, Босит у орзу қилганидай, хаёлида мўлжаллагандай йигит эмас. Хусусан, уни Дониёр билан ҳам таққослаб бўлмайди. Бироқ унга энди на хаёлдаги, ўзи учратмаган йигит, на Дониёр керак. Ўшалардан буни устун қўйиши, шунга кўникиши зарур. Эҳтимол, шу қарорию интилиши туфайлидандир, балким, ўзида ҳам инсоний хислатлар бир мунча мўллигидандир, Босит унга ҳурматэътибор билан ёндошди.

– Мен сизни яқиндан кўролмагандим, чиройли экансиз, – деди у биринчи тундаёқ қизаринқираб, ютиниброқ, журъатсизроқ овозда.

Ҳилола қизариб, ерга қаради ва жилмайишга уринди.

– Нимага учрашишга кўнмадиз, а?

– Билмадим. Ҳамма мақтади, инондим… Шуниси қизиқроқ туюлди ўзимга.

– Кутилмаганда бадбашара бўлиб чиққанимда нима қилардиз?

Ҳилоланинг юраги орқасига тортиб кетди. Ўша кунни, никоҳга борган лаҳзани эслади. Кейин амакисининг сеҳрли қироатларидан ўзгаргани – бу болага “исигани” хотирасидан ўтди. Балки, чиндан ҳам у ўзи хунукдиру Ҳилола “жинлардан қутилгани” оқибатида кўзига тузук кўринаётгандир. Шу ўй боис у эрига ялт қаради. Босит унга илжайганча тикилиб қолган эди.

– Хунукман, а? – у кўзларини қисиброқ қаради. – Ўша куни кўрдизу қўлимни силтаб ташладиз.

– Кечирасиз, маст одамдай кўринувдиз. Мастларни ёмон кўраман…

– Мастларга ишиз тушганми? – қўққисдан сўради Босит.

– Йў-йўқ, ҳеч қачон. Баъзида акаларимни маст ҳолда кўрганман. Вой, худойим, мастлик шунақаям ёмон бўларканми, деб ҳайрон қолардим. Эртасига айтган гапларига, қилган қилиқларига мункир келардилар.

– Акалариз кўп ичадиларми? Улфатга ўхшайдилар, а?

– Йўўқ, фақат битталари ичишга ишқивозроқ… – Ҳилола иккинчи акасини кўз олдига келтириб, жилмайди. – Лекин ичганларида шундай юмшоқ, шундай эзма бўлиб кетадиларки, оғизларидан бол томади.

– Унда нимага мастлик жуда ёмон бўларкан, дейсиз? Ахир юмшоқ бўлсалар, ҳеч кимга зарарлари тегмаса…

– Унақа ҳолат, биласизми, кимдир ғашларига текканида рўй бераркан. Унда у кишини ҳеч ким саришта қилолмайди, гапини ўтказолмайди. Худди ичларига дев кириб олиб, бошқараётганга ўхшайдилар…

– Ҳм… тушундим. Ўзи ғашга тегиш ёмон-да.

– Сиз ичмайсиз, а? – Ҳилола эрига нозланиб қаради.

Боситнинг томирларидаги қони гупириб, ҳаяжонланиб, ўрнидан шашт турдию Ҳилолани азот кўтариб, бағрига босди, сўнг баланд тўшакка секин қўяркан:

– Йўқ, ичмийман, – деди ҳаяжон оғушида. – Шундай хотиним бўладию нимага ичишим керак?

Кейинги бир неча кунлар ҳам, тунлар ҳам шундай ёқимли, лаззатли ўтди. Иккаласи ҳам бир-биридан хурсанддай, бир-биридан ҳеч қачон ажралолмайдигандай туюларди. Куёв тўра ҳовлидан ташқарига чиққиси, ҳатто ишга ҳам боргиси келмас эди. Ота-она ҳам, куёвнинг оғайнилари ҳам келиндан жуда хурсанд эдилар. Чунки, бу яқин атрофда бунчалар хуш ахлоқли, бунчалар одобли, бунчалар озода келин кўзга ташланмасди. Худди эртаклардагидай, Худо бу хонадонга бахт қушини қўндириб кетганга ўхшарди. Унга кўз тегишини исташмас, келин теварагида ҳамма парвонадай туюларди. Бундан Ҳилоланинг ўзи ҳам қаноат ҳосил қилар, нимадир бунга халақит беришини сира хоҳламас эди.

– Худо мен учун сизни яшириб қўйган экан, – дерди Босит қувончини яширмай. – Хайрият, анави Дониёр сизни илиб кетолмай қолган экан.

– Нима? – анқайиб қаради Ҳилола юрагида қўрқув қўзғалиб.

– Ҳаммасини биламан, – кулимсиради Босит. – Тўй бўлишидан аввал нарсаларини қайтариб бергансизлар.

– Ҳа, шунақа бўлувди.

– Нима, Дониёрминан келишмадизларми? – хотиржамгина сўради Босит. Унда ҳеч қандай синчковлик сезилмас эди. Шунга қарамай, Ҳилола “Бирор бало қўзғамасайди” деган хавотирга бориб, бир нафас ўйланиб қолди. Аммо жавоб чўзилиши мумкин эмаслигини ҳам сезарди. Шунга кўра:

– Э, у билан мен гаплашганим йўқ, – дея ростига кўчди. – Бу ишга аралашмадим ҳам. Бошдаям ихтиёрни отамга ташлаб қўювдим.

– Худди мендай бўлган экан-да.

– Тақдирда шу ёзилган экан.

– Ишқилиб, хафа эмасмисиз?

– Йўқ, – деди бу сафар ёлғондан, бироқ ишончсиз овозда. – Тақдирни такбир қилиб бўлмайди, дейдилар. Ўзимни тақдир ихтиёрига қўйдим.

– Акалариз ҳам зўр ичишаркан, зўр ўйнашаркан.

Бу гап Ҳилолага ёқмади. Аммо изоҳ ҳамда эътироз билдириш ҳам ўринсиздай туюлди. Шунга қарамай:

– Ҳа, менинг тўйимда биир ичгилари келибди-да, – деб қўйди. Ўша дамдаги жуда қувноқ кўринишдаги акаларини кўз олдига келтирди у.

11. КАТТА ҲОВЛИДАГИ МАСЛАҲАТ

Акалар эса ўзлари билан овора, тирикчилик ташвишларига ботган: кенжа сингиллари муаммосидан қутулганлару ҳозир у қандай турмуш кечиряпти, нимага зориқяпти – бу билан ишлари йўқдай. Бунақа ишларни бошқариб турадиган, ҳамма муаммолар хусу-сида олдиндан ўйлайдиган онаизорнинг йўқлиги яққол сезилар эди. Ҳовлининг келини Карамгул қайнсинглисидан қутулганидан хурсанд. Фақат унинг шаҳарда, каттагина хонадонга эга бўлгани, бой оилага келин бўлиб тушгани ғашига тегарди. Бу ерда, катта хонадонда эса, аҳвол тобора ёмонлашиб боряпти: олдинга босиш эмас, кун сайин ортга кетиш – ейиш-ичишда ҳаловат йўқ; кийиниш бобида-ку, қарийб икки йилдан буён бирор кўйлак ҳам сотиб олинмаган. Болалар йиртиқ кийимда мактабга қатнайдилар, дарсликлар етишмайди. Мактабдан оч ҳолда қайтганларида нондан бошқа егулик топилмайди. Қишлоқдаги кичкина бир дўконни бошқариб турган Фазлиддин касодга учради. Жуда зарур озиқ-овқат турларидан бўлак бирор нима келтириш иложи бўлмай қолди. Шунда иши юришиб турган қўшниси ва шогирди бўлмиш йигитча дўконга ўзи харидорлигини маълум қилди. У сиртдан савдо олийгоҳида ўқир, Фазлиддиннинг дўконида сотувчилик вазифасини бажарарди. Лекин ҳар қандай одамнинг кўнглини олишда, “ака-ука”, “опа-сингил”лаб, пинжига киришда унга тенг келадиган кимса бу атрофда топилмас эди. Эҳтимол, шу боисдандир, иши юришиб кетган, қисқа вақт ичида ота-она ҳовлисидан алоҳида ажралиб чиқиб, чиройли иморатлар қурган, “Жигули” машинасига эришганди. Давр шунақа одамларга кулиб боқаётганга ўхшарди.

Оилани боқиш – яшаш учун пул керак. На чора, Фазлиддин дўконни шогирдига арзон-гаровга расмийлаштирди. Шунинг устига яна муаммо чиқди. Дам олиш куни чошгоҳга яқин вилоят марказидан акалари, қўшни шаҳарда яшайдиган Ҳабиба опаси бир машина бўлиб келишди. Фазлиддин танг аҳволда. Дўкондан тушган маблағнинг катта қисми зиёфатга сарфланса… Акалари баъзан “шайтон сийдиги”дан “жиндай-жиндай” нўш қилиш одатлари бор. Уйда эса ҳеч вақо йўқ… Фазлиддин бош қашиб турди-да, ниҳоят велосипедни етаклаб чиқди.

– Йўл бўлсин, – отаси билан гаплашиб ўтирган Ҳусниддин ўрнидан туриб, унинг ёнига келди. – Қаёққа отландинг?

– Марказга ўтиб келай, у-бу керак экан.

– Биз зарур нарсаларни келтирганмиз. Беҳуда овора бўлма.

– Аҳ, йўғ-э, ака… – Фазлиддин қувонганини яширолмади. – Унда… анавиндан…

– Э, қўй ўшани, – Ҳусниддин қўл силтади, укасининг велосипеди тумшуғини ёнга итарди. – Ўшасиз ҳам кунимиз ўтади, укам.

– Ундай дема, укагинам! – деганча Шавқиддин меҳмонхонадан шошиб чиқди. Ён чўнтагидан битта эллик сўмлик олиб, укасига узатди. – Қитдай-қитдай қилмасак, қандай бўларкан? Биир йиғилиб қолибмиз-да, укам.

– Э, ака, – дейишдан нари ўтолмади Ҳусниддин. Уй эгаси эса гапни чўзиб ўтирмай, ўзини велосипед эгарига отди.

Ошдан олдин яримтани думалатишди, Одил бобога ҳам озроқ қуйишди. Бироқ ота кескин рад этди:

– Энди манга индаманглар, бачаларим. Шу сабил қолгур манга бирор каромат кўрсатган эмас, эндиям кўрсатмайди. Сан, Шавқи, бачам, ишинг тузукроқ, шаштинг ҳали қайтгани йўқ. Локин, ичишни тўхтатсанг, ютқизмийсан, барака топасан, бачам.

– Э, ота, иш аввалгидай эмас, ойликни вақтида бермайди.

– Ойлик бермаса, тирикчилик нима бўлопти, бачам?

– Ўғирлиқ-да, – кулиб гап қўшди Баҳриддин.

– Ўғирлиқ… Ҳа, ўғирлиқ, ота. Ҳамма қилганидан кейин биз ҳам қиламиз-да: белимизга, сонимизга чит, сатин ўраб, олиб чиқамиз. Шуни пуллаб, тирикчиликка яратамиз, ота.

– Оббо, жуда ямон, қалтис ўйин экан у, бачам. Ўғирлиқ – гуноҳи азим, бачалагаям касри уради. Қўлга туш-санг, ишдан ҳайдаласан, қамалиш ҳам бор. Шу ишни қилма, бачам.

– Бошқа илож йўқ, ота, ҳамма ўғри бўлиб кетган.

– Посбонлар индамайдими?

– Индайди. Лекин улар ҳам ҳақини олади-да. Катталар ўша посбонлардан ундиради.

– Мунақада яқин ораларда мамлакат ўзини ўнглаёлмас экан, – чол бош чайқаб, ўйга толди.

Одил бобо мустақиллик туфайли икки масалада жуда қувонган эди. Биринчиси, мамлакат ўрислар – динсиз фирқа зулмидан озод бўлди. Шунинг шарофатидан дин-иймонга эрк берилди, кўплаб масжидлар ишга тушди. Бировдан рухсат сўраб, намоз ўқилмайди, рўза тутилмайди. Яна… каллани ишлатиб, ҳаракат қилган одам бой бўлишига йўллар очилди. Аммо ғалати-ғалати ҳодисотлар бўляптики, охир-оқибати нима билан тугашини ҳеч ким билмайди… Яна бир қувончи – ўзининг ҳовлисида осойишталик юзага келди – Ҳилола ҳимояда. Бироқ унда ҳам қандайдир муаммо борга ўхшайди…

– Ота, – деб қолди ногоҳ Ҳабиба. Одил бобо унга ялт қаради. Бу қизи ҳамиша бир иш ё ишкал чиқариб юради, – хафа бўлмайсиз, ҳовлимиздаги бу йиғилишимизни мен уюштирдим.

– Хай, яхши қилибсизлар йиғилиб. Шундай йиғилиб турганларинг яхши-да, бачам. Бирор муаммо чиқмадими иш қилиб?

– Бор-да, ота, – деди яна Ҳабиба. – Ҳилолани тўйидан ярим йил вақт ўтди. Лекин уни ҳали кўргани борганимиз йўқ.

– Нимага, бачам, тез-тез кўришасила, ўзиям келиб турибди.

– Ҳазилга олманг, ота. Кўрди деган одатимиз борлигини унутдизми?

– Ҳаа, шунақа де. Хай, синглингга нима олиб борасан, бачам?

– Шуни маслаҳатлашайлик-да, ота, – Роҳила синглисининг сўзини давом эттирди. – Бирор кунни белгилайлик, кейин катта акамгаям хабар қилайлик.

– Сан ўзинг нимаминан бормоқчисан? – такаббурона савол ташлади Заҳриддин ва кўзларини қисинқираб, Роҳилага тикилди.

– Ҳозирча, билмадим…– довдираброқ, сўниқ жавоб қайтарди Роҳила. – Куёвиз билан маслаҳатлашамиз, бирор нима олармиз. Пул тўплаш қийин бўляпти. Рўзғордан орттиролмаёпмиз.

– Хай, рўзғордан ким орттиряпти? – Заҳриддин ташаббус жиловини ўз қўлига олди. – Рауф куёв яхшигина топармон, сизларки бирор нима орттиролмаётган экансизлар, биза нима қилайлик?

Акасининг бу ишга бош қўшмоқчи эмаслигини пайқаган Ҳабиба ўсмоқчилади:

– Сиз ҳамми? Ҳаммамиздан бойимиз ўзингиз…

– Мен ҳеч қанақа бой эмасман, кунимни зўрға ўтказиб турибман.

– Вой, бечора акагинам-а, асли сизга ёрдам керак экан-да, а?

– Ха, ёрдам берсанг, арзимийманми? Энг катта рўзғор меники бўлса, олти бола ейман-ичаман, деб қўлимга қараб турган бўлса…

– Уялинг-е, ака, шу гапларни айтишга. Хўш, нима совға қиласиз?

– Ҳеч нима! Ўзи керак эмас шу иш.

– Уят бўлади, ака, кенжамизга бунчалар бефарқ бўлсак, уйидагилари кўзига у қандай қарайди! – орага тушди Ҳусния. – Шу одат боракан, биз ўзимизни кўрликка солмайлик. Қирқига чидаган қирқ биригаям чидайди.

– Қўйинглар, бу гаплардан фойда йўқ, – ниҳоят Одил бобо гапга аралашди. – Оналаринг бўлганида бу иш шу пайтгача судралмасиди.

– Хўп, ўзингиз қандай фикр берасиз, ота? – жим ўтирган Сайфиддин сўради. – Нима қилсак, сих ҳам куймайди, кабоб ҳам. Рости, мениям аҳволим яхши эмас.

– Ҳа демай, пенса оламан. Шундайлигича ишлатинглар.

– Ие, ота, пенсайиз бизани боқиб турибди-ку! – Фазлиддин ниманидир бой беришни истамагандай отасини огоҳлантирган бўлди. Аммо бу гапи ўзига эриш туюлдими, шогирдидан келган пулни эсладими, фикрини дарҳол ўзгартирди. – Хай, бирор чора топилар…

– Замонга қараб иш тутинглар, – деди Одил бобо. – Ўзларингни қийнаб, танг аҳволга тушманглар. Имконларинг бўлса, пенсамга бир нима қўшинглару битта тузукроқ буюм олинглар.

– Шунча акалару опалар бўлатуриб, биттагина нарса билан боришга уялади киши, – деди яна Ҳабиба бўш келмай. – Жа ўлар жойда эмасмиз. Ҳали кўп ишлатганим йўқ, тикиш машинамни шулар ёнига қўшаман. Бу ёқда Баҳри ҳам қараб турмас…

– Албатта, албатта, – Баҳриддин опасини маъқуллади. У олий ўқув юртида дарс берар, дотсентлик унвони бор, шу билан бирга савдо-сотиққа асосланган фирма ҳам очган эди. Бунинг устига у анча феъли кенг, сахий, яқинларидан ҳеч нимани аямасди. Опаси шуни ҳисобга олиб, уни “кураш”га тортганини аниқ ҳис этди. – Уялмаслик йўлини излаб топармиз.

– Баракалла, бачам, кўўп оғирликлар санга тушопти-да.

– Ишим юришиб қолса, сизларни қийин аҳволда қолдирмийман, ота. Нафақайизни ярмини, ҳозирча, ўзизда қолдириб туринг. Заҳри акам эса, аниқки, ҳазиллашаёптилар, биламан, иш бошласак, қараб ўтирмайдилар.

– Йўқ, мени сираям иложим йўқ. Сизлар имкон борича қилаверинглар, бойисам, кейин ҳиссасини чиқарарман.

– Мен битта гилам қўшаман, – деди секингина, гўё ваҳима қилмай Ҳусниддин. – Хўш, энди қачон боришимизни белгилайлик. Дам олиш кунлари бўлгани тузук.

– Бир ойдан кейин, худди шу куни, – деди Баҳриддин ўйлаб туриб. – Катта акам билан ўзим гаплашаман. Ҳилоланиям хабардор қилиб қўйиш зарур.

– Эртагаёқ унга айтаман, – деди Роҳила мўлжал кутганидан зиёд чиққанидан қувониб. – Лекин юки оғирлашмасдан аввал бўлгани маъқул-да.

– А? Ҳилола иккиқатми? – Одил бобо беихтиёр кўзлари ёшланиб, қувончли овозда сўради.

– Ҳа, бешинчи ойга кетобди, – дея Ҳабиба жавоб қайтарди. – Суюнчи беринг, ота, ҳамма фарзандлариздан навералар бор.

– Севинчини туққанида оласан, бачам. Хай, унда “Кўрди”ни кечиктириб бўлмасакан.

– Кечиктирмаймиз, ота, – деди Баҳриддин, сўнг Роҳилага юзланди. – Опа, сиз Ҳилола билан гаплашинг, унга қайси вақт қулай бўлса, боришга ҳаракат қиламиз. Бир ойни кутиб ўтирмасмиз балки.

– Айланай сандан, укажон, ишларинг юришиб кетсин! – Роҳила укасини қучиб, иккала юзидан ўпди. – Эртага гаплашиб, сизларга хабар бераман…

Аммо “гаплашув” дилларни алғов-далғов қилди: Роҳила ер комига бир қарич чўккандай ҳис этди ўзини.

“Вой мен ўлай! – дерди у нуқул ўзига ўзи. – Шу ишга бош қўшган ишламас бошдан айрилай…”

Опа-сингилнинг суҳбатини, Роҳилани ер қаърига “чўктирган” зил гаплашувни кейинроққа қолдирамизу яна Ҳилоланинг самога йўллаган сасларини тинглаймиз.

12. МОМОҚАЛДИРОҚМИ, Ё…

– Ўша куни ҳаво тузугиди, – Ҳилола пичирлаб, дераза орқали қоронғу осмонга кўз ташлади. – Осмон тиниқ, қуёш ётоғи сари ошиқарди. Лекин иссиқ эмас – ёқимли, мулойим. Тўсатдан кучли шамол қўзғалиб, чанг-тўзон кўтарилди. Биз тарафларда бу одатдаги ҳол: шамоллар беҳуда сандироқлайверади, чанг-ғуборла-ру қумларни елкасида опичлаб, осмону фалакда гирдибод ўйнаб, ҳар ёққа сочаверади, одамларни безовта қилаверади. Аммо булутлар ёмғир бергиси келмайди. Ҳамма ёмғиру қорларни Худо Тошкентга, водий тарафларга насиб этган. Бизга келганда булутлар гўё бўшаниб, қуруқ судранади. Қизиқ, ҳеч кутилмаганда жануб томонда нимадир қарссиллаб кетди, кейин гумбур-гумбур садолар эшитилди. Момоқалдироқ! Ёзда-я? Наҳотки ёмғир ёғади? Бу яхшилик аломатими ёки… Отам дердилар: “Ёзда ёққан ёмғир ширага айланади, экинларни, дарахтларни ишдан чиқаради. Ёзда ёмғир ёққунча илон ёққани яхши”. Шуни эсладиму бу йилги экинлар, мевалар, ижарага ер олган кишилар тақдирини ўйладим. Кейин қўл силтадим: “Бошга тушганини кўз кўраверади-да, мен нима қилиб берардим. Мен Боситни ўйлашим керак”, – дедим ўзимга. Тўйдан кейин у бугун биринчи маротаба хоҳлар-хоҳламас ишга жўнади. Иш ўрнини жуда кўргим келаётганини яшириб ўтирмийман. Қўлимдан келса, ёрдам берардим. Унинг баъзи сўзлари қулоқларим остида тез-тез такрорлангандай бўлади. Айтишича, бошқа ҳеч бир қизга менга қизиққанчалик қизиқиб қарамаган. Наҳотки ҳеч ким билан юрмаган, ҳеч кимга кўнгил бермаган? Шу гапларида жон бўлса, турмушимиз ширин кечиши аниқ. Менга бошқа нимаям керак?!

Шуни ўйлаб ўтирганимда момоқалдироқ яна гумбурладию чўчиб тушдим. Кўнглимга ғулғула тушди. Ўрнимдан туриб, ошхонага кирдим. Қозонда милдираб, қайнатма шўрва қайнаяпти. Семиз мол гўштидан бир талай солинган. Бизни оиладаги каби буларда ҳам қўй гўштини унча хуш кўришмас экан. Босит: “Қўй гўшти емийман, иси бор”, дейди. Менга ҳам шундай туюлади. Арчиб қўйилган уч дона қизил савзини қозонга солдим-да, ташқарига чиқдим. Нима қилсам экан? Ҳовлини, хоналарни чиннидай тозалаб, ҳамма ёқни саранжом-саришта қилганман. Қайнанам билан қайнатам қаёққадир кетишган. Ёлғизман. Китоб ўқи-гим келяптию бу ерда мен хоҳлаган бирортасиям йўқ. Ҳеч кимнинг китоб билан иши йўқ, ҳамма ойнаи жаҳон ишқивози. Қандай бўлмасин, Боситни китобга қизиқтиришим керак…

Дарвоза ғийққиллади. Ўгирилдиму юрагим гупиллаб ура кетганини ҳис этдим. Қўлида бир даста атиргул тутган Босит жилмайганча ичкари кирди. Наҳотки гуллар менга аталган. Бизнинг қишлоқларда хотинига гул совға қилган бирор кимсани кўрмаганман. Акаларим-чи?.. Улар ҳам бундай қилмаганлар. Опаларим ҳам бу ҳақда ҳеч нима демаганлар.

– Атиргул… – шивирлаганча у томон юрдим. – Бунча чиройли!

У гулни менга узатди:

– Манг, бу сизга.

У мени ҳамон сизсирарди, сансирашга оғзи қовушмаётганга ўхшарди. Аммо унинг сансирашини, мағрурроқ бўлишини истардим. Кези келса, буни айтарман ҳам.

– Раҳмат! – дедим ҳаяжонли овозда. Балки юзим ҳам ўша атиргулдай қизарган бўлса, ажаб эмас. – Буни қаердан олдиз? Бозорданми? Ҳозиргина узилгандай…

– Ҳа, яқиндагина уздим. Бизни бозорларда гул сотилмайди.

– Ҳа-я… – гулни олиб, бурнимга босдим, ҳидидан маст бўлгандай сархушландим. – Буни қаердан уздиз?

– Ўғирладим.

– Ўғирладим? – вужудим ёқимли жимирлаб, ғалатироқ бир кулги кўтарилди – балким лабимга табассум қўндиргандир. – Йўғ-э?

– Келаётсам, райкўм, э, ҳокимият боғида ловуллаб турибди. Эгалари кўринмайди. Сизни биир хурсанд қилай, дедим-да, кичкина тўсиқдан сакраб ўтиб, шартта беш донасини уздим.

– Ҳеч ким индамадими?

Босит бош чайқаб, менга мўлтираб қаради:

– Гулни яхши кўрасизми?

– Жуда! Раҳмат сизга!

– Унда… қани, чўзолинг-чи… – у лабини чўччайтириб, бошини менга яқин келтирди. – Битта муччи беринг-чи.

– Вой, шу ерда-я? – мен нозландим, атрофга қўрққандай алангладим. – Ойим кўрсалар, нима дейдилар?

– Алдаманг, онам йўқлигини биламан, – дедию у мени қучиб олди…

Уйга кирдик. Мен ундан:

– Ишингиз шунақа эрта тугайдими? – деб сўрадим. У жилмайди:

– Ишни қачон тугатиш ўзимга боғлиқ. Буюртма кўп бўлса, кечгача қолиб кетаман.

– Ҳаа, унда буюртма йўқ экан-да, – дедим.

– Э, буюртма жуда кўп, хусусан, эски туфлиларни яматувчилар тўлиб-тошиб ётибди. Ишлагим келмади, сизни соғиндиму дўкончани қулфлаб, йўлга тушдим, – у кутилмаганда мени кўтариб, хобхонамизга олиб кириб кетди…

* * *

– Мени эшитаяпсанми, само, сизлар-чи, фаришталар? – ички хитоб ила деди Ҳилола ўрнидан туриб, кўкка тикилиб. – Мен шунақа хурсанд эдим, тақдиримдан хафа эмасдим. Лекин ёнимда кўпроқ бўлишини истардим. Бунинг нималигини ўзим ҳам билмасдим. Ўзимда севги пайдо бўлди дейишга ийманардим. Ҳа, ийманардим. Чунки, тасаввуримдаги севги тамоман бошқача бўлиши зарур эди. Негадир мен ўзимни чўлнинг чарс қўйига ўхшатардим. Чарс қўйни кўрганмисиз? Мен кўрганман. Отам бир марта чўлдан шунақасини олиб келувдилар. Ёввойи деймизми, одамни кўрмаганга ўхшайди, деймизми, кишига кўзлари ёниб, оёқларини ерга уриб – ҳуркиб қарайди. Олд қисми ёғочу тахталар билан тўсиб қўйилган айвонга боғлаб қўйдилар. Фазли акам ярим қучоқ ўт кўтариб, ёнига борувдилар, икки газ нарига сакраб, ипини узса бўладими! Акам ўзини ўнглаб олгунича қўй тўсиқдан кийик сингари сакраб, ўзини ташқарига отди. Фазли акам қува кетдилар. Қўй ғўзапоя босиб қўйилган бир ярим газча баландликдан ҳам учган каби ўтиб, қочди-кетди. Ана ҳангома, мана ҳангома. Ортидан кун бўйи овора бўлиб, ҳолдан тойиб, узоқ бир қишлоқдан тутиб келишди. Роса кулганман. Эл бўлиши қийин кечган. Лекин кейин Фазли акамга ўрганди.

Буни эслашимга сабаб бор. Ўзимниям бошимдан шунга яқинроқ воқеа ўтган. Ўнинчида ўқирдим. Мактабимиз яқинидаги қишлоқдан бир йигит йўлимни пойлайдиган бўлди. Бир йил аввал мактабни битирган, Самарқанддаги савдо институтига сиртдан ўқишга кирган, туман марказида, отасига қарашли дўконда сотувчилик қиларди. Башанг кийинарди. Кўп қизлар унга суқланиб қарардилар. Менга ёқмасди, десам хато бўлардию аммо нима учундир бачканадай, қизларга ўхшаб, ўзига зеб берадигандай туюларди. Бунақа одам вафодор бўлмайди, деган фикр нимагадир миямга ёпишиб олганди. Шунга қарамай, саломлашиб, у билан шунчаки гаплашиб юрардик. Менда ҳам майлга ўхшаш бир нима томир ёйдими, бошқа қизларнинг ҳавасини келтиришни истадимми, ҳар қалай, қатъиятим сал бўшашди… Бир куни сумкамни чап елкамга осганча мактабдан қайтаётсам, катта йўлдан – бизлар тарафдан велосипедни шошилмай ҳайдаб келяпти. Каналнинг катта кўпригида уловдан тушиб, уни кўприк панжарасига суяди-да, бизларга юзланди:

– Салом бердик, – деди керилганнамо. – Ҳорманглар, қизлар.

Биз ҳамсоя қиз билан икковимиз бирга эдик. Ҳаво совуқ, қуруқ, рўмолларимизга ўраниб олгандик. Каналда озроқ оқиб турган сув юзаси яхлаган, ях тагидан милдираб оқаётган сув кўзга ташланарди.

– Алик олдик, – дедим мен кулганча.

– Бор бўлинг, – деб қўйди ҳамроҳим унга тикилганча.

– Шошилмаяпсизми, Ҳилола? – дея у менга яқинроқ келди. – Бирпас гаплашиб ўтирмаймизми?

Дугонам ўзини ортиқча сезгандай, аммо қизаринқираганча йўлини давом эттирмоқчи бўлди. Мен енгидан тортиб, уни тўхтатдим.

– Шошаяпмиз, – дедим кейин у болага. – Нимани гаплашамиз.

– Э, ҳар хил гаплар… У ёқ-бу ёқдан, – у довдираганнамо бир дугонамга кўз ташлаб, бир чап билагидаги ялтираб турган соатни ўйнаганча гапираркан, холи қолишимизни истар эди. Аммо бунинг сира иложи йўқ:

бутун қишлоққа, йўловчиларга кўз-кўз бўлишни қай-си қиз хоҳлайди. Лекин уни рад этгим ҳам келмас эди. Шундай эса-да, таранг қилдим:

– Лақиллаб ўтиришга вақтимиз йўқ.

– Сиз билан баъзан гаплашиб турсак демоқчийдим. Бу ерда бўлмаса, бошқа ерда… – у яна соатини ўйнаб, кўз-кўз қилди. Тан олиш керакки, бу атрофларда ҳеч ким бунақа соат тақмайди. Бунга ҳар кимда ҳам имконият бўлавермайди. Эҳтимол, шуни англатмоқчи, ўзининг бой эканлигини намойиш этмоқчидир.

– Соатингиз чиройли экан, – дедим мен уни гапга тутиб. – Неччи бўлди?

– Бир ярим! – деди у жонланиб ва шоша-пиша соатни сариқ занжири билан бирга билагидан ечиб олди. – Хоҳласайиз, шуни сизга бераман. Манг!

– Э, соатни нима қиламан! – деб юбордим ногоҳ. Дугонамдан уялиб кетдим-да.

– Соат яхши нарса. Шунга қараб, иш олиб борасиз.

– Хаа, шунақами? Уйимизда уйғотадиган будилнигимиз бор. Ўшанга қараб ишлаймиз.

– И-ҳа, – кулди у, – будилник қаёқдаю бу қаёқда! Бу – тилла соат.

– Ростдан тиллами? – дугонам ҳайратини яширолмай анқайди. – Йўғ-э?

– Соф тилла! Манг, олинг! – у соатни менга тутқазди. Соат чиндан ҳам оҳанрабо каби мени ўзига тортар-ди. Тўғриси, тиллани ҳеч қачон ўз кўзим билан кўрмаган, қўлимга тутмаган эдим. Шунинг таъсирида соатни олиб, унга диққат билан кўз югуртирдим: гардишиям, ичиям сап-сариқ; кичкина, нозиккина рақам кўрсатувчиси “чиқ-чиқ”лаганча айланиб, лаҳзаларни билдираяпти. Қуёшда ял-ял ёниб, кўзларни қамаштиради, кишини ўзига жодудай тортади. Қанийди шу ўзимники бўлсайди! Беихтиёр ютиниб қўйдим. Ахир ўзи тортиқ қиляпти-ку? Нега ноз қиласан?.. Олсанг… кейин нима бўлади?

– Қўлизга тоқиб олинг. Ҳар қараганизда мени эслаб қўясиз…

– А? – унга кулимсираб қарадим. – Жуда арзон эканку, бу матоҳингиз.

– Йўқ, бу жуда-жуда қиммат туради. Занжириям тилло! Ҳар кимгаям бунақаси насиб қилавермайди.

– Шунақами? Мен бунингизни бир сўмгаям олмийман, манг, – дея соатни унга узатдим.

– Ноз қилманг, Ҳилола, кейин пушаймон еб юрасиз.

– Ростданми? – дедиму соат занжиридан тутиб, канал сари қўлимни чўздим. – Шу мен учун қимматбаҳо эканми? Ана, қаранг, рўдга ташлаб юбораман.

– Ҳазиллашманг, Ҳилола, биламан, ундай қилмайсиз…– нечундир у титради.

– Қиламан, ана! – дедиму тилла соатни каналга улоқтирдим. Шу заҳоти у қуёш нурида ялтираб, ях устига чирссиллаб тушдию бир неча газ сирғаниб бориб, муз ёриғига кириб кетди. Лекин ўзим ҳам қўрқиб кетдим. Хаёлимда ҳозир келадию менга ташланади, бир неча шапалоқ туширади. Ана шармандалик, мана шармандалик!

– Вой, эси паст! – деб қичқириб юборди дугонам. Бола эса тилига бирор сўз келмай, қотиб қолган, ҳаракатланолмас, каналга тикилиб, жим турар эди. Шу дам миямга келган бир фикр мени дадиллантирди:

– Менга берилди, ўзимники бўлди, нима қилсам, ихтиёр ўзимда, а? Тўғрими?

– Тентак қиз… – дея у довдираганча пастга отилди, қалин тагчармлик туфлиси яхни қисир-кисир синдирганча, тўпиғига қадар сувга ботганча соатга талпинди.

Энди биз томошабин бўлиб қололмасдик, вақтни ғанимат билиб, жуфтакни ростлаб қолдик. Йўлда дугонам уришиб берди:

– Ўл-э, одам ҳам шунақа чарс бўладими?

– Нима қилишим керагиди?

– Тақиб олииб, савлат тўкиб юрмийсанми?

– Ҳоо… Одамнинг обрўйи шу соат билан баравар экан-да…

Бу воқеа қизлар орасида овоза бўлиб кетди. У йигит соатни топиб олган, тузаттирган, сотган. Ўзи ҳам шамоллаб, бир неча кун уйда даволанган. Аммо менга қорасини қайта кўрсатмади…

– Ҳа, у қорасини ҳам кўрсатмади. Ўзим ҳам қилғилиғимдан пушаймон еганим рост. Лекин… – Ҳилола “уф” тортди, бир нафас сукут сақлаб, дераза ойнасидан ташқарига тикилиб турди, пастки лабини қимтиганча яна пичирлаб гапиришда давом этди. – Лекин, кўп ўтмай, катта бир амалдорнинг чиройли қизига уйланди. Дабдабали тўй қилишди. Тўйда айтилган қўшиқлар бизнинг ҳовлимизга ҳам бемалол эшитилиб турди. Қўшиқлар мени масхаралаётгандай туюларди. Эшитмаслик учун қулоғимга пахта тиқиб олувдим. Бу қилиғимни ҳеч кимга сездирмаган эдим. Ғурурим бунга йўл бермас эди. Ўшанда… чарслик қилмаганимда, ҳаётим тамоман бошқача кечган бўлардими, қанчалар тентирашлар, ота-онаму акаю опаларимни қийнашлар юз бермасмиди? Балки, ҳозирги изтироблар тушимгаям кирмасмиди?..

Ҳар қалай, ёзда гумбурлаб, қуруқ ваҳима солган момогулдирак ўтиб кетгунга қадар, дастлабки икки-уч соатгача ҳаётимдан пушаймон эмас эдим. Босит билан бахтли бўлишимизга ишончим ортиб бораётган эди. Сувсизликдан чатнаб, нимжонлашган, эътиборсиз қолган, сўлғин картошка гулни эслайсизми? Бутун ёз бўйи ғужанак бўлиб ётиб, кузда, салқинроқда ногоҳ яшнаб очилади, кўзларни қувонтиради. Мен ҳам ўзимни худди ўшанга ўхшатардим. Майли-да, дердим ўзимга ўзим, кечроқ бўлсаям кимнидир хурсанд қилаётирман-ку…

Бироқ… кеч чоғи дарвоза тақиллади. Босит эринчоқлик билан бориб, калидни буради. Ким экан, деган хаёлда ойнадан қарадим. Ота-онасию янгалари аллақачон ичкари ҳовлига кириб кетишган. Бизни ҳовлидан биров йўқлаб келмадимикан? Дарров отамни эсладим. Соғмиканлар?..

Босит дарвозани очдию ҳеч нима демай, танқайиб тўхтаб қолди, йўқловчини ичкарига таклиф этмади. Ғўнғир-ғўнғир овозлардан ҳеч нимани англай олмадим. Сўнг Босит ташқари чиқиб, беш дақиқача кўздан ғойиб бўлгач, хомуш қайтди.

– Тинчликми? – кийинаётганини кўриб, беихтиёр ундан сўрадим.

– Ҳа, тинчлик, – деди палағданамо овозда. – Ўртоғларим. Бирор соатда қайтиб келаман. Кечиксам, бемалол ухлайверинг.

– Йўқ, ухламийман, келишизни кутиб ўтираман…

Бир соат? Қанийди! Икки соат кутдим, дарак йўқ. Икки соат мен учун жаҳаннам азобига айлангандир балки. Бир ерда ўтиролмийман: уйда юринаман; тикиш ўйлаб чиқараман; ойнадан бошимни чиқариб, шарпаларга, овозларга қулоқ тутаман. Наинки, унинг товуши эшитилса, дарвоза калидининг буралиши қулоғимга чалинса? Учинчи соат ҳам шошилиб ўтиб боряпти. Лекин… Нима қилсам экан? Ўзи хоҳламайгина кетди. Балки унча яқин жўралари эмасдир. Қайнанамга айтсамми? Уларни қўрқитиб юбормийманми? Бунга Босит қандай қарайди? Хуллас, таваккал қилиб, кутишга мажбур бўлдим.

Ниҳоят, дарвоза очилди. У ким биландир мастона овозда, кулганча хайрлашди. Довдираганча ичкари кирди. Титраб турибман. Тўғри, мастларни кўп кўр-ганман. Улар ҳар хил бўларкан. Ичкилик одамларни ҳар хил кўйга соларкан. Бироқ сен билан доимо бирга яшайдиган, энг яқининг ҳисобланмиш киши бу лаънати “юк”ни қандай кўтараркин: мулойимлашадими, қутирадими – қизиғи шунда. Хусусан, бадбўй ҳид чиқарадиган кимса билан бир тўшакда ётишни кўнглимга ҳеч ҳам сиғдиролмийман. Бу жиҳати қандай бўларкин? Бунақа ҳолатлар тез-тез юз берармикан ёки унга таъсир этиш қўлимдан келармикан?

– Ҳилола, жоним, – у эшикдан кириши билан бўйнимдан қучоқлаб олди, – кечир, ҳи-ҳи, шунақа бўлиб қолди, ҳи-ҳи, улфатлар…

– Кўп ичибсизми, Босит?.. – дедим қўрқа-пуса. – Аҳволизга қаранг.

– Аҳ-аҳволим ях-яхши… Сени соғиндим… – у яна мени қучиб, ўпишга уринди, қўланса ҳиддан нафасим қайтиб, ўхчиб юбордим. Ундан қочишга уриниб:

– Қатиқ ичасизми? – деб сўрадим. – Қатиқ фойда қилади дейдилар.

– Қа-қатиқ… Йўқ, керрак эмас, ўззинг керрак, – дея у мени тўшак сари тортди. Қўллари темирдай бақувват, чангалидан чиқиб бўлмайдигандай кўринарди. Уни шундай ҳолатда биринчи марта кўришим. – Сени ях-яхши кўрраман, Ҳилол…

– Хўп, – дедим ноилож. – Фақат бугун эмас, эртага гаплашайлик, майлими?

– Бугун-чи? – тўшакка ўтирганча ишшайди у. Мен кийимларини ечишга ёрдамлаша бошладим. – Бу- бугун… ҳи-ҳи…

– Бугун дамизни олинг… ана, ичимда болангиз безовталанаяпти.

– А? Боламиз… ҳи-ҳи… боламиз бўлади, боламиз… боламиз… – у бошини ёстиққа қўйди, шу сўзларни яна тамшаниб, бир неча бор айтдию ухлаб қолди. Кўнглим таскин топган эса-да, мижжа қоқолмадим: каравот ёнида, пастда мук тушиб, гиламда ғужанак бўлиб ётдим. Тагимга кўрпача ҳам тўшамадим, ёстиқ ҳам олма-дим. Тез-тез унга қараб қўяман. Хаёлимда бирор нима бўлиб қоладигандай туюлади. Ундан тарқалаётган исга эса чидашим қийиндай. Шавқи акам кўп ичган вақтларида шунақа ҳидлар ғашимга теккан. Аммо буники бошқачароққа ўхшайди. Қанақалигини тушунтиролмийман. Буни кейинроқ билиб қолдиму жонимга ўт кетди. Унгача эса…

Қизиқ, сал кечроқ бўлса-да, у эрталаб хушнуд кайфиятда уйқудан турди. Кўп ичган одамларга ўхшаб, ланж, афти эзгин, синиқ ҳолатда кўринмади. Ўзини қувноқ тутишга уринди. Ҳатто қилғилиғидан уялиб:

– Ножўя бирор гап айтмадимми? – деди қизаринқираб.

Индамадим, аразлаган каби четга қарадим.

– Сизни хафа қилдимми, а? – шошганча у билагимдан тутиб, кўзларимга тикилди.

– Ҳи…– дедиму кўзларимдан томчилар думалаганини сезмадим. Овозим титраганча тилимдан шу сўзлар учди. – Қўрқиб кетдим.

– А? Нима дедим? Сўкиндимми?

– Йў-йўқ… Ўзим… Худди бир нима бўлиб қолишиз мумкиндай…

– Ҳаа… Ундай бўлса… Хайрият, хафа қилмабман, – у хурсанд бўлиб, қарсак чалиб юборди.

– Энди ичманг, хайми?

– Хай, ичмийман. Қани, энди туринг, хафа қилганим эвазига сизни биир хурсанд қилай, – дея у аввал чўккалади, кейин иккала кафтини ерга тираганча бошини эгди.

– Бу нима қилганиз? – ҳеч нимана тушунолмай, анқайдим.

– Бу – от бўлганим. Қани, мининг, – у ёнимга келиб, бошини силкитганча, паст овозда отдай кишнади:

– Ҳии-ҳии-ҳиии… Мининг деяпман.

– Йў- йў, қўрқаман.

– Менданми? Отданми?

– Отдан, – қиқирлаб кулдим.

– Қўрқмаа, мен – одам отман, сени отингман, – дея биринчи маротаба сансиради у мени.

– Э, йўғғ…– ярим қийшайганча кафтларимни юзимга босдим, – уяламан.

– Уялма.

– Ахир мумкин эмас эрни устига миниш.

– Оббо, мин дедимми, мин-да! – у нохосдан бақирди, кўзларини олайтириб, менга қаради. – Ўзим айтганимдан кейин минасан-да!

Чўчиб тушдим. Аввал ўйлаганларим – сароб тўсатдан йиртилиб, чақчайган, ғазабли башара ўз қиёфасини намоён этди. Қўрқувдан дарҳол устига минишим аниқ эди. Лекин мушоҳада шошилтирмади: қўрққанимни сездирмаслик учун иккиланган каби бир қадам ташлаб, бир тўхтаб, қорним ила устига секин ётдим.

– Ўзи эшак-пешакка сира минганмисан? – у кулди.

– Йўқ, яқинигаям йўлаганим йўқ. Ҳатто инак¹дан ҳам қўрқаман.

– Вўў, роса одамига йўлиққанаканман. Ким айтади сени қишлоқда туғилиб, қишлоқда яшаган деб. Қани, қаддингни тикла, чу отим, де. Бўлақол, – у иккала қўли ва тиззаларини ерга тираганча хона бўйлаб, гир айлана бошлади.

– Чу, отим, – дея куламан. У қора терга ботди, шундай бўлса-да, сир бой бермади. Ниҳоят, тўхтади. Секин тушган эдим, шаппа белимдан тутдию қучоқлаб олди:

– Кўнглинг жойига тушдими?

– Тушди, тушди, бас, – деганча ундан қутилишга уриндим. Бадбўй ҳид кўнглимни беҳузур этарди. – Фақат…

– Нима фақат?.. – у мени қўйиб юбориб, кўзларимга тикилди.

– Энди ичмасангиз бўлгани…– дея сочларини секин сийпалаб қўйдим.

– Майли, бунақа ичмайман. Хурсандмисан?

– Болангиз ҳам хурсанд бўлади.

– Сен-чи?

– Мен ҳам.

– Бўпти, – дея у ишга отланди.

Билмадим, бу шунчаки ёлғон ваъдамиди ёки ўз сўзида туролмайдиган бебурд кимсамиди, ўйлаб, ўйимга етолмийман. Хурсандлигим икки кунгина давом этди. Бутун хонадон бахтиёр эдик. Қайнанаму қайнатам ҳам менга эҳтиром ила қарашарди. Иложи борича ишларимга кўмак беришди. Нега бундайлигини ўйлаб, ҳеч нимага ақлим етмайди. Ўша куни эса кўзим мошдай очилди…

13. ЮЗ ҚАРОЛИК

Роҳила эрига тайинлаган: “Қайтишизда бир кило яхши пиширилган балиқ олиб келинг. Ҳилолани кўришга бораман”. Рауф тонгдаёқ чиқиб кетади, икки соатча кира ишлайди, сўнг уйга қайтиб, нонушта қилади. Ана, унинг йиртиқ-ямоқ, рангги ўчиб кетган “Москвич”и дераза рўпарасида тўхтади. Салдан кейин иккита япалоқ нон ўртасига қўйиб, газетга ўралган балиқни кўтарганча уйга кирди. Хонага балиқнинг ўзига хос, Роҳила ўрганиб қолган ёқимли иси урилди.

– Вой, кўп олиб юборибсизми?

– Ўзимиз ҳам ейлик-да. Мўйловнинг балиғидан олдим. Сазан.

– Уники қимматроқ юрарди-ку, отаси? Кирайиз тузукроқ тушдими, дейман?

– Гап кирада эмас. Бир жойга борганингдан кейин қурумсоқ бўлиб бормаслик керак-да.

– Бу гапиз тўғри, отаси, – деди қувончини яширолмай Роҳила. – Қайнанаси бир нима демасаям, барибир кўнглида ўйлайди.

– Йў, улар ҳар қанақа гапни кўтариб юрмайдилар. Қайнатаси хурсандга ўхшайдики, менминан қуюқ сўрашадиган бўлиб қолди.

– Ҳилола юрган йўлини тозалаб юради.

– Иш қилиб, ўзи тузукмикан? – негадир ўсмоқчилаб сўради Рауф.

– Бинойидай эди. Ҳеч нимадан шикоят қилмовди. Бирга юрақолинг.

– Э, – Рауф қўл силтади, – мени сургаб нима қиласан? Аввалги куни божамни кўрувдим, – негадир унинг овозида ташвиш, хавотир бор эди.

– Хаа, яхшийканми?

– Билмадим. Кайфи бор эканми, менга эътибор бермади ё кўрмади.

– А? Маст эканми? – Роҳиланинг кўзлари каттарди, кўнглига ғулғула тушди. Унинг ҳадиксирашида жон бор: кейинги вақтларда баъзи бир танишларидан куёв ҳақида ҳар хил гаплар эшитган, агар ўша гаплар рост чиқса, синглисининг аҳволи не кечишини, бунинг устига номзодни “яхши ўрганган” ўзининг ҳам маломатларга қолиши мумкинлигини тез-тез ўйлар эди. Афтидан, Рауф ҳам анча-мунча воқеалардан хабардор кўринарди.

– Мастлигидан кўра унинг улфатлари менга ёқмади.

– Ёмон одамларми?

– Яхши бачалар эмас. Иккитаси шишкаларнинг эркаси.

– Ўшалар билан у жўра бўлгани тузук эмасми, отаси?

Рауф кулди. Бундан Роҳиланинг жаҳли чиқди:

– Нимага куласиз?

– Ўшалар ғирт безори, ҳаммани жонига теккан нашаванд бўлса, нимасига ҳавас қиласан?

– Нашаванд? – Роҳила ишонмаган каби қошларини кўтариб, унга саволчан тикилди. – Кўкнори ичишадими?

– Кўкнориймиш… Қорадори демайсанми?

– Вой ўлай… – Роҳила беихтиёр курсига ўтириб қолди. Залворидан сал бўлмаса курси ағанар, у ҳам орқага йиқилиб тушарди. Эри тутиб қолди.

– Балки божам қорадори ичмас, бошқаларга топиб берар…

Рауфнинг кейинги сўзларини Роҳила эшитмади. Энди унинг кўзига эри чиройли бўлаклаб қўйган балиқ ҳам кўринмади, томоғидан чой ҳам ўтмади.

* * *

Опасининг бемавруд келиши Ҳабибани ажаблантирди. У кўпинча эри билан, унинг машинасида тўлиб-тошиб келарди, бир-икки соат ўтириб, тезда қайтиб кетар эди. Бу сафарги кўриниши ғалатига ўхшаяпти. Опагинасининг кўзлари киртайган, юзи ҳам лимон пўстидай сарғайибди.

– Тобиз қочувдими, опа? – уйга кирар-кирмас Ҳабиба ундан сўради. – Яна ёлғиз келибсиз? Язнам қани?

– Ҳа, тобим йўқ, Ҳаби, – Роҳила синглисини қайта бағрига босиб, йиғлаб юборди. Ҳабиба қўрқиб, қорачароқ юзлари бўз тусини олди, қўллари шалвираб, пастга тушди. Буни Роҳила пайқамагани ҳолда ҳиқиллаб, сўзида давом этди. – Бундай юргандан ўлганим яхшийди.

– Тўхтанг, опа, тузукроқ гапирсайиз-чи, одамни қўрқитиб юбордиз, қанақа касалсиз? – у опасининг ёшли кўзларига синчиклаб қаради. – Қаериз оғрийди?

– Э, мен-ку, балони ўқидайман…

– Язнам билан уришдизми?

– Йўқ, Ҳилола… – Роҳила яна тўлқинланиб, фикрини айтолмади.

– А? Ҳилолага нима бўлди? Наҳотки бачасига бирор нима бўлган? – Ҳабиба аввалгидан ҳам бадтар қўрқиб, опасига анқайиб қаради.

– Ўзиям тузук, бачасиям яхши, фақат куёвимиз нобоп чиқди, – Роҳила яна кўзёшларини оқизди. – Шунга бош қўшмай ман ўлай…

– Нобоп? Уришқоқ эканми? Ароқхўрлиги ростмикан, опа?

– Ароқхўрдан ҳам баттар… Гиёҳванд-банги экан.

– Вой ўлай… – Ҳабибанинг бошига кимдир каттакон тош билан туширгандай гангиб қолди. Бир неча сония тилига ҳеч бир сўз келмай жим қотди. Жуда мушкул аҳволга тушиб қолгандай кўринарди у. – Вой шўрим… Туш кўрмаяпманми, опажон?

– Кеча хабар олгани борувдим, йиғлаб, ёпишиб олди. Анча вақтгача гапиртиролмадим…

– Уриб, бирор ерини шикаст қилмабдими ишқилиб?

– Йўқ, урмаган, сўкмаган.

– Унда… – Ҳабиба каловланди, – қандай билибди гиёҳвандлигини? Ўзи айтиб берибдими?

– Ўзи ўлгур ўша загсга борганида хумор тута бошлаган пайти экан. Ўша учун рангги, кўзи Ҳилолага бежо, ёмон кўринган. Тайсаллаб, пиёнистага ўхшайди, қайтаринглар, деб йиғлавди. Зўрға кўндирганмиз, эсингда бўлса…

– Буни менга айтмагансиз, опа.

– Ҳа, овоза бўлмасин, гап кўпаймасин, деганмиз-да… Шериклари яқинда уни олиб кетиб, ичиришган. Икки-уч кундан кейин хумори тутган. Аввал оз-оздан ичиб юраркан, кейин кўпайтирган. Хумори тутса, жуда хунуклашаркан…

– Киноларда кўрсатганидай, денг…

– Ҳа-ҳа, ўшандай… Рангги-қути ўчиб, титраб-қақшаб, нима қиларини билмай тўлғонган…

– Ҳм… – Ҳабиба лабини тишлаб, ўз чаккасига шапалоғини урди. – Даҳшат… Қанийди бу гаплариз туш бўлиб чиқсайди…

– Ўртоқлари олиб кетган кеча маст бўлиб келган, жуда қувноқ бўлган, эртасига ичгани учун кечирим сўраган, энди ичмасликка ваъда берган…

– Унақаларда ваъда бўладими, опа? Хумори тутганда минг ёлғонни тўқиб ташлайди, кўзига ҳеч нима кўринмайди, дейдилар.

– Шунақайкан. Уйда Ҳилолага бериб қўйган беш минг сўм пули бор экан. Ўшани сўраб олибдию чиқиб кетибди. Баданидан ғалати ҳид сезиб, Ҳилола ундан ҳадиксирабди. Нималигини сўраса, кулибди, арақ ичганини бўйнига олибди. Қасам ичиб, энди оғзига олмасликка сўз берибди.

– Сўз бермай ўлсин, худоё… Кейин-чи?

– Ҳилола йиғлаб, бу ҳолатни қайнанасига айтган, бошқача исдан гумонсираганини билдирган.

– Бечора онаизор, ҳеч нимани билмаса керак-да.

– Мен шундан хафаман-да! – Роҳила тутақиб кетди. – Онасиям, отасиям биларкан.

– Вой ифлослар! Шунчалик ҳам инсофсизлик бўладими? Била-кўра бировнинг гулдай қизини оловга тортадиларми? Уларни яхши одамлар деб мақтовдилар-ку?

– Бизаям шу мақтовларга учганмиз-да. Кимдан сўрасак, яхши гаплар айтган. Бир хиллари ҳеч нима демаган – билиб туриб, ўзини билмаганга солган.

– Хай, Ҳилолага қайнанаси қандай важ кўрсатибди?

–“Уйланса, тузалиб қоларми, девдик, яна ичибдими, жувонмарг”, деб қарғаниб қўйибди.

– Қарғанмай ўлсин, худоё… – деди Ҳабиба йиғламсираб. – Хай, энди нима қиламиз?

– Шунга бошим қотиб, сенга келдим. Ҳилола кўрди қилишимизга кўнмади.

– Кўнмагани тўғри… – Ҳабиба бир оз ўйга чўмди. – Хўшш… Энди…

– Язнангниям боши қотган. Уни сал-пал биларкан…

– Э, опа, язнамга қойил қолмадим. Биларкан, нимага айтмаган? Нима, Ҳилолада қасди бораканми?

– Ҳовлиқма, Ҳабиб, уни бунақа нағмаси борлигини билмаган. Бир-икки марта оёқ кийимларимизни ундан тузаттириб олган.

– Бари бир язнам тузукроқ суриштирсалар бўларди-ку?

– Бўлар иш бўлган, энди гина-кудуратни ўрни эмас. Иккаламиз бориб, Босит куёвни ўзи билан биир гаплашиб кўрмаймизми?

Ҳабиба бурнини жийирди:

– Пфу, бизани гапимиз билан сонга кирадими у аҳмоқ! Йўлга солса, ота-онаси йўлга соларди.

– Тўйдан аввал отаси билан акаси дарахтга боғлаб олиб, урган эканлар. Мана, таъсири қанчага етган.

– Унда, опа… – Ҳабиба қовоғини ўйганча жимиб қолди, кейин миясига келган фикрни айтди: – Якшанба куни қишлоқда йиғилсак… Катта акамниям чақирсак… Балки тузукроқ маслаҳат чиқар.

– Сираям бўлмайди, – қатъий эътироз билдирди Роҳила.

– Нимага бўлмайди? Ҳилолани тақдири ҳаммамизга тегишли эмасми?

– Ҳилола ялиниб илтимос қилди. Бу воқеани ҳеч ким билмаслиги керак эмиш.

– Ҳилола бекорларни юзтасини айтибди.

– Ҳатто у бу ёққа келганимни, сенга айтганимниям билмайди. Билса, хафа бўлиши аниқ.

– Қизиқ экансиз, опа, нима, мен бегонами? Ёки ўгай опаманми? – Ҳабибанинг жаҳли чиқди. – Сизга айтадию нимага менга айтмайди?

– Шунақа дейишинг кўнглимга келувди-я, – Роҳила йиғламсираб, бош тебратиб, яна синглисини қучоқлади. – Мен ёнгинасидаман, айланай сендан, ноилож, ичига сиғдиролмай айтди. Лекин овоза бўлиб кетишидан жуда қўрқаёпти.

– Нималар деёпсиз, опа! – куйиниб деди Ҳабиба. – Балки аллақачон овоза бўлиб кетгандир ҳам. Фақат биза билмасмиз. Касални яширсанг, иситмаси ошкор қилади, дейдилар-ку! Нима, индамай ўтирииб, томошабинлик қиламизми?

– “Ўзимга қўйиб беринг, опажон” деб ялинди-да. Ўзи ҳаракат қилармиш…

– Йўқ, опа, бу унинг қўлидан келадиган иш эмасда, ўзига ташлаб қўйиб бўлмайди-да. Сизни билмадим, мен қарааб ўтирмийман.

Роҳиланинг юраги сиқилди: у икки томонлама бостириб келаётган аланга исканжасида қовриларди. Ҳилолага ваъда берган – ҳеч кимга айтмайди, аммо ундан хабардор бўлиб туради. Мана, оғзи бўшлик қилди – эрига ҳамда Ҳабибага айтди. Энди ҳамма эшитади: овозаю дарвоза. Роҳила синглиси олдида нима деган одам бўлади? Унинг юзига қандай қарайди? Яна… оғайниларини ҳам олов гирдобига тортқилаяпти, уларни ҳам қийин аҳволга солаяпти. Шошма-шошарлик қилдими? Қайси олов томон юрса, куймай осон қутилади… Вой, худойим-ей…

– Сениям ташвиш оловига тортдим, Ҳабибжон, – деди кўзларидан шашқатор ёш оқизиб Роҳила. – Менгина ўлай…

– Тўғри қилдиз, опа. Биза аввал сизни ҳамда Заҳри акамни гапига инониб, Ҳилолани тақдирига бефарқ қарадик. Энди хатомизни тузатмасак бўлмайди.

– Қанийди тузатолсак… Ҳилолани олдида юзим қаро бўлди…

14. ЯНА ДИЛНИ ҚИРОВ БОСДИ

Роҳила сирни Ҳабибага айтиб, тўғри қилдимми, яна хатога йўл қўйиб, Ҳилола олдида уятли бўлдимми, деганча ўз уйида хуноб ўтирарди. Буни Ҳилолага айтсинми? Боз устига, ўз зиммасига олган масъулият юки ҳам уни тобора эгилтириб борар эди гўё. Ахир “кўрди” ҳақидаги хабарни отасига, акаларига етказиши зарур. Уни кутишяпти. Баҳриддин бу хусусда катта акасига ҳам билдириб қўйибди. Узоқдаги кишини ташвишларга қўйиш яхшими?

У шундай фикрни хаёлидан ўтказиши ҳамоноқ телефон давомли жиринглади.

– Роҳила, ўзингмисан, синглим? – Нуриддиннинг юмшоқ овозидан у тўлқинланиб кетди.

– Ассаломалайкум, акажон, – деди шоша-пиша Роҳила. – Сизни ўйлаб ўтирувдим. Соғлиғиз яхшими? Янгам, жиянлар…

– Ҳаммамиз тузукмиз, – қисқа гапиришга уринди акаси. – Ҳилолани, отамни кўп тушимда кўраяпман.

– Улардан хотиржам бўлинг, ака, яхши юришибди.

– Ҳилолага сим қоқсам, ҳеч ким дастакни кўтармаяпти. Нима гап экан, бирор нимани биласанми?

– Шунақайканми? – деб юборди бехосдан Роҳила. Аммо ростини сўзлашга тортинди. Йўқ, айтолмайди, акасини ташвишлар уммонига итармайди. Ахир қандай қилиб, Босит телефонни атайлаб узиб қўйганини сўзласин! – Э-ҳа, Ҳилола айтувди-я, тилпонлари бузилганмиш. Балки қаеридадир сими узилгандир.

– Хаа, ундай бўлса, майли, тез-тез хабар олиб тур.

– Бўлмасам-чи, уни ёлғиз қўярдимми! Бугун ҳам ўтсаммикан, деб турибман.

– Мендан салом айт, узр сўра, боролмаяпман. Иложи борича, “кўрди”га боришга ҳаракат қиламиз.

– Унча шошилмасангиз ҳам майли, ака, Ҳилола енгил бўлганидан кейин, бирваракайига боришимиз тузукдай кўриняпти.

– Хаа, шунақами? – Нуриддин бир лаҳза ўйланиб туриб, фикрни маъқуллади. – Майли. Аммо… Роҳила…

– Лаббай, акажон!

– Ўзинг аёллар ҳамшираси… доимо кўз-қулоқ бўлиб турсанг…

– Бўлмасам-чи, бутун диққатим ўшанда.

– Ҳозир туғриқдаги аёллар ўлими жуда кўпайган. Бунинг устига, Ҳилола жуда кам овқат ейди, қони кам… Яна… катта ёшда фарзанд кўраяпти…

– Э, ака, шуларниям ўйлайсиз-а, кўнглиз хотиржам бўлсин. Бу ёғини ўзимга қўйиб беринг.

– Отамга қийинчилик туғилмаяптими ишқилиб?

– Отамни биласиз, жуда хурсандлар.

– Энди Карамгулга рақобат йўқ. Тузук эътибор бермайдими, деб ташвишдаман.

Рақобат хусусида Роҳила ўйлаб кўрмаган эди, буни хаёлига ҳам келтирмаган. Акасининг ташвиши унга ҳам юқди. Шундай эса-да:

– Отамни биласиз-ку, ака, уни ўз ихтиёрига ташлаб қўймайдилар, – дея акасини тинчлантиришга уринди. Дастакни қўйганидан кейин кўнгли алланечук бўлиб, хуноби ошди: “Ҳа, акамни ташвишида жон бор. Аввал Ҳилолани ёмон кўрсатиш учун у отам теварагида парвона бўларди. Энди… Хабар олиш зарур…”

Аслида у бугун Ҳилолага кўриниш бермоқчи, Ҳабибанинг фикрини унга етказмоқчи эди. Ҳабиба билан муроса қилиш қийин кечди. У сўзида қатъий туриб олди. Фақат бош ҳовлида яна маслаҳатга йиғилишни, бу муаммони кўндаланг қўйишни кейинроққа қолдиришга аранг кўндирди. Вазиятга қараб иш тутилади. Шундан кейин Роҳила шаҳарга ўтиб, оғайниларини “кўрди” бобида огоҳлантирдию куёв бола хусусида миқ этмади. Энди қишлоқдагиларни хабардор қилиш…

Дарвоқе, отасининг ёнига қуруқ борадими? Ёнидаги бор пулини сарфлаб бўлган. Эридан пул сўраш… э, йўқ, маошчи бўлатуриб, ҳамма оғирликни унга юклайвериш – яхши эмас. Лекин…

Худди шу чоғ дераза ортидан машинанинг оҳиста тўхтагани эшитилди. Роҳила нечундир қувониб кетди, эшик дастаги тортилмасданоқ уни ўзи очдию кириб келган эрининг авзойига қаради. Негадир Рауф хомушдай туюлди.

– Ҳа, отаси, ишни мазаси бўлмадими? – сўради у эри дастурхон рўпарасига ўтирганидан сўнг. Дастурхон одатдагидан ғариброқ – чой, нон, зардолидан бошқа ҳеч нарса йўқ эди.

– Ҳамма кирачи бўлиб кетган, – деди жаҳлланиб Рауф. – Машина кўп, йўловчи кам. Бирор кимса кўринса, ҳаммамиз ўшанга таъзим қиламиз.

– Ишқилиб, кунлик тушум бўлдими, отаси?

– Унчалик эмас. Бозорга келувчилар кам. Одамлар арзон автобусда юради…

– Бўлиб қолар, шуниям ўйлаб ўтирасизми, отаси. Бир кун ундай бўлса, бир кун бундай. Мен ҳам ишга киришсамми, деб турибман.

– Иш? Қанақа иш? Ишлаб турибсан-ку! – қўлидаги пиёлани ерга қўйиб, Рауф хотинига саволомуз қаради.

– Дежурликдан келганимдан кейин икки кун уйда бўламан. Майда-чуйда олиб берсайиз, ҳарна-да. Писта яхши кетаркан, бизни шаҳримизда.

Рауф масхараомуз кулди:

– Хотинини боқолмай семичка сотишга чиқарибди, деган иснодга қолайми?

– Ҳозир кимларни хотини бозорга чиқмаяпти! Ҳеч ҳам уяти йўқ. Ахир ўғирлиқ қилмаймиз-ку.

Рауф шаштидан тушиб, бошини қуйи эгди, бошқа муносабат билдирмади.

– Майда-чуйда харажатлар учун қачонгача сиздан пул сўрайман.

– Бу сабил киракашлик ҳам қийинлашопти, – тўнғиллади у. – Солиғидан ташқари, ГАИчини кўнглини олиш керак, одам чақириб берувчиям бор… Қани, пул йиғилсин-чи, ўйлаб кўрамиз…

– Отаси, анави мўйлов балиқчийиз қарзга ярим кило балиқ берармикан? – деб Роҳила эридан тортиниброқ сўради.

– Балиқни нима қиласан? – Рауфнинг кўзлари ола-кула бўлди. – Яқинда Ҳилолага оборувдинг!

– Отамни кўриб келсам девдим.

– Э, сен ҳам жонга тегдинг-да, ахир ўтган ҳафта борувдинг-ку! Ҳа деб отасиникига борувчи аёлни қайси эркак хуш кўради?

– Сиз-да, отаси, сиз, – кулгига олди Роҳила. Кейин муддаога ўтди. – Ўзиз биласиз Карамгулни. Ҳилола эрга теккандан кейин отамга яхши қарамаётган эмиш…

– Ҳа, у жиннидан ҳар нима кутиш мумкин… – чайналди Рауф. – Лекин чолга қийин бўлди-да. Нима қиламиз, пешонада бори, чидайдила-да…

– “Кўрди” қолдирилганиниям айтишим керак…

– Аммо шуни билиб қўй, бировдан қарздор бўлишни, кимгадир бўйин эгишни истамийман, – у чўнтагидан бир ҳовуч пул чиқариб, хотини олдига ташлади. – Бугунги даромад, бир кило балиққа етиб қолар…

15. БУ КУНЛАР ҲАМ ЎТАР…

Роҳила дарвозадан ичкари кирдию хуноби ошди: супа супуриқсиз; ток сўриси тагидаги каравот устида дастурхон чала ёпилган; чеккасидан бир бурда нон чиқиб турибди. Унга чивинлар ёприлган…

– Қачон сонга киради-я бу, – деганча у атрофга аланглади. – Ўзи қилмаганга яраша қизчасиниям ўргатмайди, чоғи. Отаа, қаердасиз?

Жавоб бўлмагач, меҳмонхонага назар солди – йўқ, кейин айвон томон ўтди. Икки чеккадаги сигир ҳамда бузоғи унга мўлтираб қарашди. Тумшуқларини чўзишди.

– Ҳа, очқолдинглами? – у қўлини чўзиб, бузоқнинг бошини силади. – Эгаларинг қани? Қаёққа кетишдийкан? – Роҳила яна атрофга аланглади. Ҳеч ким кўринмади. – Карамгуул, қаёқдасииз?

Жавоб бўлмагач, елка қисди, ажабланди. Кейин ошхона ортидан нариги ҳовлига ўтди. У тараф ҳам бўмбўшдай. Заҳриддин акаси билан Парварда янгаси ишда бўлиши мумкиндир. Болалар мактабдан қайтмаган… Бемавруд келдимикан?

Роҳила нима қиларини билмай яна ота ҳовлисига қайтдию каравот устидаги ўз тугунини ошхонага олиб борди, уни шу ҳолича жуда эскирган, аммо ҳануз тириллаб ишлаб турган “Помир” совутгичига қўйди. Совутгичда сутдан бўлак ҳеч вақо йўқ. Бу ҳолдан унинг кўнгли бузилди: “Қандай замон бўлди, а? Шундай катта хонадон ҳувиллаб, файзсиз бўлиб ётибди. Холодилникда аҳвол бундай… Қанийди қўлимдан келсаю буни тўўлдириб қўйсам. Тез-тез тўлдириб турсам… Савдо ишини бошласам… Олий маълумотли Фазлики савдони эплаёлмай, рўзғорни бу аҳволга ташлаб қўйган, мен нима каромат кўрсатардим…”

У ўчоқ ёнига ташлаб қўйилган этакни олиб, белига боғлаганча дарҳол ишга тушиб кетди. Бирпаснинг ўзида ошхонани тартибга келтирди, чала ювилган, у ер-бу ерларида доғлари қотиб қолган идишларни ижирған-ганча қайта ювди, топ-тоза қилиб артди. Кейин катта супиргини олиб, супа супиришга киришди. Шу чоғ:

– Ҳа, нима қилопсан, қизим? – деган ҳарссиллоқ овоз эшитилди. Роҳила ортига бурилиб, ярим қучоқ ўт кўтарган отасини кўргач, супургини четга қўйиб, бузрукворга интилди. Одил бобо терга ботган юзини қизига тутди.

– Ассалом, отажон! – Роҳила отасининг терчил ёноқларидан қайта-қайта ўпди. – Сизга шу зарилми, ота? Қариган чоғда оёғизни узатииб ётмайсизми?

– Молга ким қарайди? Шу инаг бор эканки, ризқ-насиба ўтиб турибди.

– Карамгул нима қилопти? – Роҳила танбеҳ эшитишдан ҳадиксираганча эгилиб, пастдаги ўтни кўтарди. – Буни нима қилай, ота, инакка берайми?

– Ҳа, охурига ташла, ерга тушмасин.

– Хўп. Келин кўринмаёпти, бирор ёққа кетганми?

– Ўт топиш қийин. Ўт қидириб, тутзорга кетувди.

Роҳила ўтни айвонга олиб бориб, тўсиқ ёғочни пастга туширди-да, қўлидагини охурга секин ташлади. Сигир унга талпиниб, ўтнинг бир қисмини тишлаб, ўзига тортди. Роҳила уй ҳайвонларидан қўрқмас, уларга айрича меҳр билан қарар эди. Катта оиланинг тўнғич қизи бўлгани боис ҳам эсини таниганидан буён рўзғор ишларини у унақа, бу бунақа, униси оқ, буниси қора деб ўтирмас, мол ҳам боқар, сигир ҳам соғар, молларга ем – “торт” ҳам тайёрлаб бераверарди. Лекин туман марказида эри билан яшай бошлаганидан кейин бу ишлардан мосуво бўлди. Торгина ҳовлида мол боқишнинг иложи йўқ, сут-қатиқни ҳам сотиб олишади. Қайнатасиникига ёки ўз ҳовлисига йўли тушганда қараб ўтирмасдан ҳар қанақа ишларни бажариб кетаверади. Ҳозир ҳам сигирнинг ўтни тортқилашидан оғринмади, Карамгул каби қарғанмади, балки, қўли бўшагач, сигирнинг сағрисини бир неча бор сийпалаб қўйди-да, ортига қайтди.

– Рауф, бачаларинг яхшими, қизим? – ҳол сўради отаси ҳовлидаги чорпояга ўтирганларидан сўнг.

– Сизга салом айтиб юбордилар. Куёвиз тайинладила: ўзизни кўп уринтирмай, йиғиб қўйган пенса пулларизни еб ётаверармишсиз.

– Қанийди ўша йиғганларим бўлсаю Фазлига бир мошин олиб берсам: кира ишлаб, пул топса, Рауфингга ўхшаб…

– Э, ота, кирадан ҳам барака кетган кўринади, ейиш-ичишдан ортмаёпти.

– Йўғ-э, кирачилар иши зўр дейдилар-ку. Баъзилари данғиллама иморатлар қуриб ётибди. Куёв топганини бошқа томонларга ишлатар балким.

Отасининг қочиримига Роҳила тушундию қизариб кетди, эрига шунақа, “суюқ оёқ” ёрлиғи ёпиштирилишини истамади. Умуман, Рауфга гард юқтиришни у сира ҳам хоҳламас, иложи борича уни ҳавойи оғизлардан ҳимоя қилишга уринар, унинг баъзи хатти-ҳаракатларини билиб, билмасликка олар эди.

– Бошқа томонларга ишлатмайди, ота, унақа одатлари йўқолиб кетган.

– Анави хотинини ким боқади унда?

– Хотини деманг-э, – аччиғланди Роҳила. – У аёл ўз юртига, Русияга кўчиб кетган. Тўғри, қизига қарашиб турамиз.

– Қарашган яхши. Бачани ташлаб қўйишдан ямони йўқ. Қўлингдан келганча сан ҳам ёрдам бер, бачам.

– Уни ўзим тарбилаёпман.

– Баракалла! Бу – савоб иш.

– Кейин, ота… – Роҳила отасининг ҳалиги гапига изоҳ беришни, шу орқали эри “қурумсоқ” эмаслигини билдириб қўйгиси келди, – данғиллама иморат қурган кирачиларни яп-янги, катта автобуслари бор. Улар Тошкентга, катта шаҳарларга қатнаб турадилар. Куёвизники шалағи чиққан, кичкина автобусча. Ундан кейин… ҳамма кирачи бўлиб кетган, – эрининг гапини такрорлади у. – Одамлар “Тико”га, “Дамасс”га кўпроқ ўтирадилар.

– Биламан, ҳаммасини биламан, ўзим ҳам янгисига ўтиргим келади, бачам. Қўлимдан келса, ортиқча пулим бўлса, Рауфгаям тузукроғидан олиб берардим.

– Раҳмат, ота, – отасининг насия “тантилиги”дан суюнди у. – Ота, қорниз ҳам очгандир. Чой қўйиб келайми?

Қизлари ҳеч қачон қуруқ келмаслигини яхши билган Одил бобо сўради:

– Нима олиб келдинг?

– Балиқ. Мўйловни балиғидан. Холодилникка яқинда қўювдим.

– Оҳ-оҳ, баракалла! Балиқ яхши нарса-да. Локин қимматлашиб боропти: уруғи камайганми, еювчи кўпайганми, билмадим.

– Камайиб кетганиям рост, ота. Бойваччалар ҳам жуда балиқхўр бўлган.

– Бир куни Фазлига балиқ олиб кел, десам, кулиб, нима дейди де?

– Ҳа, нима деди, ота?

– Бир кило балиқ олиб келсам, бир ўтиришда ҳаммамиз тўймаймиз, ота, ўшани пулига гўшт олсам, бир ҳафтага етади, дейди. Гапига қўшилдим: “Қўй, бизага балиқ тўғри келмас экан”, дедим.

Роҳила кулганча ўрнидан туриб, дастурхон ёзди, чой дамлаб келди, дастурхонга келтирган балиғининг ярмини ва ширмой кулча қўйди. Отаю қиз мириқиб, тушлик қилдилар. Дуодан сўнг отаси ундан сўради:

– Жимиб кетдинг, Ҳилолани кўриб турасанми?

Роҳила акаларию укаларига кўрсатган важни айтиб, кўрди иши кейинроққа қолдирилганини маълум қилди. Бу гапни эшикдан кириб келган Карамгул ҳам эшитди. Қайнопаси келин билан сўрашаркан, негадир ундан ёқимсиз, тер ҳиди анқиганини сездию ичдан ғижинди: “Эсиз Фазлигинам… бундай ўзига қарашниям билмайди бу мол. Бунақада бунга қандай кўнгли илисин укамнинг…”

– Ҳилола опани олиб келмадизми?

– Соғиндизми? – сал тўмтоқли, аммо беозор сўради келинидан. Кўз остидан отасига қараб қўйди.

– Соғинмай нима қилади, соғинади-да, – унинг ўрнига Одил бобо дарҳол жавоб қайтарди. Кейин келинига билдирди: – Кўрди кейинга қолдирилипти. Манга маъқул. Унгача Фазлини ишиям юришса, тузукроқ бўлиб борармиз.

– Ҳа, соғиндик, – Карамгул энди кулимсираганча, самимийнамо жавоб қайтарди. – Шамсия ҳар куни сўрайвериб, тинч қўймайди.

– Унда яхши. Бирор куни олиб келарман. Қани, балиқдан олинг, келин. Холодилникдаям бор, Шамсия билан ерсиз.

– Овора бўлибсиз-да, опа, нима қилардиз… Мен бирор авқат қилай… – Карамгул қўзғалди, Роҳила унинг тиззасидан босди:

– Қўйинг, овқат едик, чой ичдик. Отамга кўпроқ қарашинг, келин: яхши-яхши овқатлар қилиб беринг. Биласиз, отам чой ичмай туролмайдилар.

– Ҳа, биламан, – кулгандай бўлди Карамгул, четга қараб, қошини чимирди, ютинди. – Ўзларидан сўрайман, қанақа авқот айтсалар, ўшани қиламан.

– Овқатдан камчилик йўқ, – деди Одил бобо қатъий оҳангда. – Худога шукур, уйда ун бор, нон ҳам ёпопди.

– Хайрият, ўшаям бор экан, – деди пичингнамо оҳангда Роҳила. Аммо пичинг ўрнига тушмагандай туюлиб, юраги сиқилди. Шундай эса-да, ўша маромда сўзини давом эттирди. – Холодилник ишлаб турибдийкан…

– Бундан ташвишланма, қизим, ҳа демай, пенса келиб қолар. Ўтган ҳафта насияга бир кило гўшт олувдик, яна оламиз.

– Товуқларам туғопти, гўшт ўрнини босопти, – деди келин. – Биттаси курк бўлувди, ўн тўртта тухум бостирдим.

– Ҳа, товуқда барака бор.

– Томорқани ишдан чиқаради, палакат, – деди Одил бобо.

Роҳила эслаб, кулди: шу товуқ хусусида онаси билан отаси орасида кўп можаро чиқарди. Отаси, буларни йўқот, ҳамма ёқни ифлос қилади, помидору экинларни ишдан чиқаради, деса, онаси, тухуми, гўшти яхши, ўзи пуф сассиқми, дерди. Оила бошлиғи ноилож индамай қолар эди.

– Ота, энди товуқни даври келди, чоғи, кўпайтириш керакка ўхшаёпти. Мана, инагиз бор, товуғиз бор, беминнат-да.

– Худога шукур, бу даврлар ҳам, қийинчиликлар ҳам ўтиб кетар, яхши замонлар келар…

Роҳила нариги ҳовлига ўтиб, жигарбандлари билан ҳам учрашишга муваффақ бўлди. Деярли ҳаммалари дастурхон атрофида ўтиришган экан. Дастурхонда иккинчи навдан тайёрланган бир неча бўлак қорароқ нон, товоқда помидору пиёздан қилинган шакароб – ачиқ-чучук бўлиб, тушлик қилишар эди. Ҳатто чой ҳам дамлашмабди. Уларнинг тушлигини кўриб, Роҳиланинг дили вайрон бўлаёзди – ўз ейиш-ичишидан ичида Оллоҳга шукроналик билдирди. Аммо ўзидаги ҳолатни бирор кимга сездирмади, “шакароб”дан тотинди.

Заҳриддин “Кўрди” кейинга қолдирилганидан қувониб, Парварда бунга муносабат билдирмадию:

– Ўзимиздан ортиб, Ҳилоладан хабар ололмаёпмиз, – дея нолишга тушди. – Ўзи келганда кўрганим… Қуруқ боришга уялади киши, бир нима олиб боришга қўл калта. Бир ойдан ошди, қозонга гўшт тушгани йўқ.

– Сиз шундай десайиз, биза нима қилайлик, – деди Роҳила ўкинчли овозда. – Акам кечаю кундуз тинмайдилар.

– Топганларида барака йўқ, – Парварда қошини чимирди. – Пул йиғамиз, кўпайтирамиз деймиз, ҳеч иложини қилолмаймиз. Ҳилолани турмуши яхшидир.

Роҳила ерга қаради, кўнгли бузилди, гапирса, йиғлаб юборадигандай туюлиб, индамай бош силкитди. Ҳилолага берган ваъдасини эслаган эса-да, ҳеч бўлмаса шу акаси билан дардлашгиси келди. Ахир иккала-сининг “текшируви”, “кафолати” бўйича Ҳилоланинг тақдири ҳал бўлувди-я. Энди бошини қаёққа урса, пешонаси тошга урилади, зарба ейди. Кўнглини ҳеч кимга ёролмайди. Балки, Заҳри акасининг бирор йўл топишга қурби етар. Буни қандай айтсин? Янгаси билса… Аммо акаси билганидан кейин янгаси ҳам эшитиши тайин… Шу учун ҳам мум тишлаган каби жимиб қолди.

Шу орада Парварда чой дамлаш баҳонасида ўрнидан турди, жиянлар аллақачон хонани тарк этишган эди. Роҳиланинг сукутидан хавотирланган акаси:

– Ҳа, нимага индамай қолдинг? – дея унга тикилди.

– Топиш- тутиши яхши оилага тушди. Ҳозирги замонда бу жуда муҳим.

– Топгани бошидан қолсин! – Роҳила ногоҳ портлади.

– А? Бу нима деганинг? Эсинг жойидами ўзи?

– Эсимдан айрилиб бўлдим, ака. У ёқ-бу ёққа қарамай, Ҳилолани дўзахга итарган эканмиз, энди уни қутқариш керак бўлопти.

– Йўғ-э… – Заҳриддиннинг ранги оқаринқираб, синглисига анграйиб қаради. – У нимадан нолиёпти?

– Ҳилола нолийдими?

– Ҳа, у нолишни ёмон кўради. Ундан бирор нима сездингми?

– Сиз мақтаган, мен ҳам сизга қўшилиб, маъқуллаган куёвимиз қорадори ичаркан.

– Қорадори? – Заҳриддин сесканиб тушди. – Наҳотки?

– Ҳа, шунақайкан… Вой, ўлай, ҳеч кимга айтмасликка сўз берувдим, оғзи бўш, менгина ўлай…

– Кимга сўз берувдинг?

– Ҳилолага-да, кимга бўларди, ака.

– Ҳилолага мен ҳеч ким бўлибманми? – Заҳриддиннинг жаҳли чиқди. Айни дамда кўз ўнгида куёви Боситнинг қиёфаси жонланди: негадир ранги заҳил, ўзи карахтдай. Бир марта худди шунақа ҳолатда кўрган. Бошқа маҳал тузукдай, муомаласи самимийдай. Шундай таниқли оиланинг фарзанди қорадори ичса, қанчалик даҳшат! Арақ ичиш, ҳатто ичкиликка муккадан ке-тиш, нос чекиш унчалик даҳшатли саналмайди. У кўкнори ичувчиларни кўп марталар кўрган. Улар орасида қўшни қишлоқлик қариялар ҳам бор эди. Чойхонада ўтириб олиб, чойнакда кўкнори ичишарди, ҳеч кимга халал бермай, мудраганча хаёл суришарди. Ўзларини учиб юргандай ҳис этишаркан. Улардан ҳеч ким чўчимас эди. Аммо қорадори ичувчилар, ундан игна орқали танасига юборувчилар ҳақида ҳар хил ваҳимали гаплар юради. Ойнаи жаҳонда уларнинг қилғилиқлари тўғрисида кўп кўрсатувлар намойиш этилган. Унинг, учинчи аканинг тавсияси бўйича турмушга чиққан Ҳилоланинг эри қорадори ичади… Гиёҳванд!

– Ҳатто менгаям айтмоқчи эмасиди, – деди йиғламсираб Роҳила. – Сизга айтганимни билса, жуда хафа бўлади-да.

– Аввало менга айтиши керак эмасидими? Нимага оғирликни ўзига олади?

– Ўзи учрашиб, гаплашмагани учун ҳамма айбни ўз бўйнига олган.

Заҳриддин бир оз енгил тортди, елкасидаги юк ногоҳ олиб ташланган каби ҳис этди ўзини. Шундай эсада:

– Тўғри, ўзидан айб ўтди, учрашувни рад этди, – деди. – Лекин, бари бир менга айтмагани, бу ҳақда хабар бермагани ёмон-да, Роҳила. Қорадорига бефарқ қараб бўлмайди.

– Ҳа-да, шундан хафаман-да. Куёвиз ҳам нима қилишни билмаёпти.

– Уям биладими?

– Куёвни улфатлари билан кўрган. Ўша улфатлари қорадори билан савдо қилишларини эшитган…

– Ҳм…– Заҳриддин лабини тишлаб, бир нафас жим қотди, хаёлнинг юз бир кўчаларида кезиниб чиқди. – Чув тушганга ўхшаймиз. Боши берк кўчага кирибмиз.

– Ҳа… – Роҳила кўзёшини артиб олди.

– Отаси билан учрашиб, масалани кўндаланг қўяман.

– Ота-онаси бу йўлдан қайтаролмаганлар… – даҳлизда оёқ шарпаси эшитилгач, Роҳила шивирлади. – Илтимос, янгам билмасинлар…

16. ЧЎНТАКДАГИ ОҒУ

Ҳилола тонгда туриб, хонани тартибга келтирди. Босит каравотда ҳеч нимани сезмай, гумгурс ётар, баъзан хирқираб, нималардир дея алаҳсирар, тун бўйи Ҳилолани қўрқитиб, ухлатмай чиққан эди. У яна уйга кеч қайтган, кўзлари бежо – ваҳимали кўриниш олган, ўзўзидан кулар, ишшаярди…

– Яна ичдизми? – бутун вужуди тўкилиб кетадигандай, эзилиб қаради у эрига ва беихтиёр унинг тирсагидан тутиб, хонага бошлади.

– Эр киши ичади-да. Ичмай нима қилардим? – Босит ногоҳ унга ўшқирди.

– Ичмийман девдиз… Гапизда турмабсииз. Ёлғончи… – Ҳилола юзини тескари буриб, нозли аччиқланган бўлди. Бироқ эридан аввалгилардай арақ ҳиди эмас, қандайдир у англамаган, олдин бурни илғамаган ғалати ис сезди. Қизиқ, нима экан бу, а?

– Қачон девдим?

– Яқинда-я, эсиздан чиқдими?

– Менга танбеҳ беропсанми? – шу заҳоти у чўнтагидан пичоқ олиб, Ҳилолага ўқталди. – Жа тилинг бурро-бурроми?

Ҳилола қўрқиб, кўзлари ярқ очилди. Аммо қўрқувни сездирмасликка уриниб, фикрини равон ифодалади:

– Йўқ, танбеҳ эмас, ўзиз энди оғзимгаям олмийман девдиз.

– Хоҳласам ичаман, хоҳламасам – йўқ, шуни билиб қўй, хотинча! – Босит энди пичоқ орқасини аёлининг оппоқ бўйнида секин сирмади. Ҳилола сесканса-да, ўзини йўқотмади. Негадир ҳозир ўлим унинг учун қўрқинчли эмасдай туюлди. Босит пўписа қилиб, уни шунчаки қўрқитмоқчи бўлганга ўхшарди.

– Фойдаси бўлса, ичинг, азобини сиз тортасиз, – деди Ҳилола бепарво. – Менга нима?

– Шунақами? Сенга фарқи йўқми? – у яна пичоқни ўйнатиб, хотини юзу кўзлари атрофида юритди. У маст бўлиб – мастга, соғ бўлиб – соғга ўхшамасди. Сўзларида ҳам чалкашлик сезилмас эди. – Мени севмайсан, а?

Ҳилола қовоғини ўйди, лекин жавоб қайтармади.

– Нимага индамийсан? Дониёрни соғиндингми?

– Ўшанга тегсам бўларкан, – деди у хотиржам овозда. – У мени бунча қийнамасиди.

– Хай, нимага унга тегмадинг? – Босит кўзлари косасидан чиққудай чақчайиб, бошини унинг тумшуғига яқин олиб келди. – Ростини айт.

– Сизга текким келган экан-да, нима қилай…

– Ростданми? Мени қаёқдан билардинг?.. Йўўқ, сираям билмасдинг, ҳатто учрашувгаям чиққинг келмади. Жаҳл устида менга теккансан.

– Пичоқни ташланг ёки менга суқинг, – деди Ҳилола дадил. – Мақсадизни айтинг.

– Мақсадим? – Босит каловланди. – Сени севдириш. Мени севишингни истайман.

– Пичоқ биланми? – Ҳилола эрининг кўзларига тик қаради, Босит пичоқли қўлини пастга туширди.

– Пичоқми? Пичоқ рост гапиришга мажбур қилади, билдингми?

– Нимани ёлғон гапирибман?

– Менга нимага текканингни. Мен оддий кўнадўз, пойафзал тозаловчиман, чиройли эмасман, бойлигим йўқ. Сен ўқимишлисан. Ҳайронман, нимамга қизиқдинг.

– Сизга аввал айтувдим, отамга ихтиёримни қўювдим.

– Хай, унда айт: Дониёр яхшими ёки мен?

– Энди билдим – Дониёр яхшийкан…

– Ўлдираман! – у Ҳилолага яна ташланди. – Ўша Дониёрниям топиб, ўлдираман!

– Ҳоо, сизни ўлдирмайдиларми? – Ҳилола қўрқмаганини намойиш этиб, бепарво кулди. – Кейин сизниям ўлдирадилар.

– Мазах қилма, – дедию у ўз кўкрагига муштлаб, йиғлашга тушди.

Ҳилола эрига энсаси қотиб қаради, ҳафсаласи пир бўлди. Онасининг вафот кунида акаларининг йиғлаганини кўрган, холос. Ўшанда отаси ҳатто кўзларидан ёш чиқазмаган. Аммо чуқур қайғуга чўмгани падари – меҳрибонгинасининг ҳазин, мунгли кўзларидан билинган. Ахир улуғ ёшда аёлидан ажралиш эркак киши учун осонми? Аёлни эрдан жудо ҳолда кўриш ҳеч кимни ташвишлантирмайди. Чунки, аёл эри учун қайғусини ошкора намойиш этади, изтиробларини кўзёшлари билан чиқазиб юборади. Эркак киши эса деярли бундай қилолмайди. Бироқ манави кимсанинг сумбатига қаранг.

“Ҳатто мен ҳам аёли қаршисида ёш тўккан эркакдан орланаман. Энди бунга нима десам экан? Мастми, ростми, билолмаяпман…”

… – Сен учун ўлдирсалар, ўлдираверсинлар. Дониёрингни…

– Ии, нимага мени Дониёрим бўларкан? Қаёқдан олдиз бу гапни?

– Сен ўшани яхши кўрасан. Ўшаминан юргансан.

– Исботиз борми юрганимга? Бунақа бачкана бўлманг…

Бу гап Боситни ногоҳ сергаклантирди:

– Майли, бу гап орамизда қолсин. Ҳеч кимга айтма. Хўпми?

– Мен буни бировга айтишга уяламан. Энди тинч ётасизми? – Ҳилола эрининг устки кийимларини ечишга ёрдамлашди.

Унинг эридан кўнгли совуган, иложи бўлсаю у билан бирга яшамаса. Аммо ота уйига қайтиш ҳам осон эмас. Аввало, бу кимса унинг хоҳишига кўнадими? Қайнанасию қайнатаси-чи?

Ҳилола хона ўртасига мук тушиб, ўйга чўмди. Айни шу топда хаёлида Дониёр жонланди. Кеча эри уни эслатувди. Шунда Дониёрни унинг миясидан батамом суриб ташлаш ҳақида бош қотирувди. Ҳозир эса Дониёр унинг рўпарасида тик турганча хаёлан таъна тошлари ота бошлади:

– Қалай, у билан бахтлимисиз?

Ҳилола каравотда чўзилиб ётган эрига қарадию бош тебратди. Бироқ лаблари:

– Буни ўзгартириб бўлармикан? – дея шивирлади, ўрнидан туриб, уй бурчагига итқитилган унинг костюм-шимини олди-да, у ёқ-бу ёғини кўздан кечирди, даҳлизга чиқариб, чанг-чунгларини қоқди, ён чўнтагидан кирлана бошлаган рўмолчасини олиб, ювишга ташлади. Кейин қизиқсиниб, ички чўнтакларига қаради. Эрталаб ишга кетаётганида озроқ пули бор эди. Яна ишлаган бўлиши керак. Бироқ бир чақа ҳам қўлига илинмади. Фақат чап тарафдаги чўнтакда бир нима қўлига урилди: елим қоғозга ўралган тугунчак. Ўрамни секин очган эди, ичидан қора сақичга ўхшаш кичкина, мошдай бир нарса диққатини тортди. Нимайкин бу? Бурнига яқин келтириб, искади. Қизиқ, тунда Боситдан худди шунақа ҳид таралгандай туюлувди. Мумиёга ўхшайди. Ажабо, мумиёни нимага ичдийкин?

Бир марта онаси ошқозони оғриганида мумиё ичганини у кўрган. Ўша дори туфайли онаизорининг аҳволи анча енгиллашган, ҳатто соғайиб қолган эди. Босит ҳам бунга эҳтиёж сезибдимикан? Наҳотки унинг ошқозонида касаллик бор?

Ҳилола костюмни қўлида кўтарганча, ўзи мумиё фаҳм қилган дорини тутганча нарироқ юрди. Шу топда уйдан чиққан қайнанасини кўриб:

– Ойижон, ўғлизни ошқозони оғрийдими? – деб сўради.

– Йўқ, ошқозони соппа-соғ, – қайнанаси ҳайрон қолган каби келинига яқинлашди. – Нимага ундай дейсиз? Ошқозони оғрибдими?

– Манави дорига бир қаранг, мумиёга ўхшаёпти. Онам раҳматли ошқозонлари оғриганда шунга ўхшаганини ичувдила.

Қайнанаси келини қўлидаги тугунчани олгач, кўзларини юмганча бир нафас қотди-қолди, сўнг:

– Вой жувонмарг бўлмагур-а, – дея бошини тебратди. – Яна ичибди-да, аҳмоқ.

– Нима ичибдила, мумиёми?

– Соддамисиз, келин, бу – қорадори-ку?

– А? – Ҳилола довдираб, йиқилаёзди, қўлидаги костюм ерга сирғаниб тушди, аммо буни у пайқамади. Бир лаҳзанинг ичида бор дунёси зулмат қаърига чўкиб, боши айланди. Қайнанаси бу хабарни бехосдан айтганига пушаймон бўлиб, келини билагидан тутиб қолди.

– Балки ичмагандир, – Ҳилолани яна тинчлантирмоқчи бўлди аёл, – сотиш учун олгандир.

Ҳилола кўзларини юмганча, индамай бош чайқади. Тундаги воқеалар, унга эрининг пичоқ ўқталишлари, ичиш хусусидаги гаплари хаёлида бир-бир жонланди. У қорадорини мутлақо хаёлига келтирмаган, арақ уни шу кўйга солган, деб ўйлаган эди. Қорадори ҳақидаги ваҳшат гўёки бутун вужудини остин-устун қилиб юборган, юрагини қиймалаб, тилка-пора этгандай…

– Сизга нима бўлди, келинжон? – қайнанаси унинг қўлларидан тутиб, ичкарига олиб киришга уринди. Ҳилола бош тебратгач, зинага ўтирғизди. Келиннинг юзлари оппоқ оқарган эди. – Сув ичасизми?

Ҳилола яна бош тебратди.

– Энди ичмаса керак, қўрқманг, келин, – қайнана яна келини кўнглини кўтаришга, уни ишонтиришга уринди. – Сизни жуда яхши кўради…

Келиндан ҳамон бирор фикр, бирор сас чиқмас, гўё ўз ёғига ўзи қоврилар, сўзга тили келмас, нуқул бош тебратар эди. Ниҳоят:

– Ичган… ичган… – пичирлади у. – Ҳаммаси тамом, ҳаммаси барбод…

– Ундай деманг, келинжон, умидли дунё. Уни ҳаммамиз ўртага оламиз, – дедию қайнанаси елим халтачани тутганча уйга шошқин кирди. Салдан кейин унинг каравотни силкитганча ўғлига дағдаға қилаётган овози эшитилди. – Нима қилиб қўйдинг, жувонмарг? Яна анави ахлатдан ютдингми?

– Иим… – ингранди ўғли, – ни-нимма? Ким айтди?

– Ётишингга қара, алвасти, сасиб-жийиб кетибсан!

– Боринг, бошимни оғритманг, – тебраниб, ғижинди ўғли.

Онаси ҳам бўш келмай, каравотдаги гавдани силкитишда давом этди:

– Нимага сўзингда турмадинг, жувонмарг? Тур ўрнингдан!

– Ундан ичганим йўқ.

– Мана бу нима унда, ҳайвон? – онаси халтачани унинг кўзларига яқин олиб борди.

Босит гавдасини кўтариб ўтирди. Волидасининг қўлидаги нарсани кўриб, жаҳл билан уни тортиб олди:

– Буни қаердан олдинг? Келининг бердими?

Кампир келини оғир вазиятда қолишини тушуниб, қўрқиб кетди. Даҳлизда Ҳилола ҳам қалт-қалт титрарди. Аммо титроқ ўрнини жаҳл эгалладию у хонага тез кирди ва кескин овозда:

– Ҳа, мен бердим, – деганча эрига тик қаради. – Расво бўлган… кийимларизни тозалаётиб, қўлимга илинди.

У “расво” сўзини эрининг вужудига нисбат бериб айтган, бироқ бу тушунча на Боситнинг, на онасининг онггига етиб борган, кийимнинг ўзига тааллуқли маъно касб этган эди. Бу билан Ҳилола жанжал гулханига мой эмас, балки ҳўл ўтин қалаганини ҳис этди. Аммо хавф йўқолган эмас эди. Босит бир нафас саросималанди ва ўқрайганча:

– Буни нимага онамга бердинг? – деди дағдаға оҳангида.

– Ман ўзим устига келиб қолдим, тозалаётган эканла, – дея қайнана келинига ён босди. – Мумиё деб ўйлабдилар бечорагинам. Сан ҳайвон…

– Кўп ҳаддиздан ошманг! – Босит ўшқириб, бутун вужудини титратди. Онаси ҳайиқиб, бир қадам тисарилди, кўзлари ёшга тўлди. Бироқ йиғлашдан тийилиб, ўғлига қаҳрини сочишдан қайтмади:

– Ҳаддимдан ошсам, урасанми, жувонмарг?

Босит индамай онасига бақрайиб тураверди.

– Энди одам бўларсан, деб ўйловдик, яна ўша ахлатдан ютибсан, жувонмарг…

– Ичганим йўқ, туҳмат қилманг, – энди у сал юмшади ва тез ўзгариб, хотинига хезланди. – Сен шундай деб айтдингми, сотқин?

– Ана, кўзинг айтиб турибди. Турқингга қараган кишининг кўнгли озади! – деди онаси аламангиз овозда. – Бировни гулдай фарзандини шу ниятда келин қилувдикми, жувонмарг? Акалари эшитса, уларга қайси кўз билан қараймиз?

– Акаларини осдим! – Босит қўлини арра қилиб, томоғидан тортди. – Акалари менга ҳеч нима!

17. ҚАЛТИС ЖАВОБ

Ҳилоланинг миясига қон тепди: юзлари чўғдай ёниб, киприклари пир-пир учди. У оғайниларидан бирортасига гард юқишини, бу можаролар уларнинг қулоқларига етиб, безовта қилишини мутлақо истамас эди. Акаларию опалари учун у ўзини қалқон қилишдан қайтмаслигини ўзи яхши биларди. Аммо ҳозир ўзи ила бир ёстиққа бош қўймиш жонивор нималар деб валдираётир…

– Акаларимга тил тегизма, – деди у ниҳоят паст, нафратли овозда. – Улар ҳеч кимни нонини тортиб олиб, еганлари йўқ. Ҳеч кимни бошини ёрмаганлар ҳам.

Жавоб ўринли эса-да, қалтислиги ҳам йўқ эмас эди. Ҳилола қалтислигини ўйлаб ҳам ўтирмади. Умуман, ўзбек хонадонида эрни сенсираш жоиз эмаслигини, бу қилиқ яхшилик келтирмаслигини у кўп марталар эшитган. Шу билан бирга адолатсизлик юз берганда ўзини тутолмаслик одати ҳам борлигини тан олади. Ҳозир ҳам шундай вазият юзага келди, чамаси.

Босит кўзларини чақчайтириб, тишларини ғижирлатиб:

– Нима дединг? – дея ўрнидан сакраб туриб, хотини томон бостириб кела бошлади. Шу топда у қутурган қоплонни эслатарди. Бундай ҳолат аввал ҳам рўй берган: бир мартасида Ҳилола қайнанасининг уйига қочиб кириб, қутулган, бошқа бир сафар калтак зарбидан қовоқ, кўзлари кўкарган, чаккасида шиш пайдо бўлган, оқибатда икки кун ҳовлидан ташқарига чиқмаган эди. Энди нима қилсин? Яна қочсинми? Қаёққа?.. Йўқ, энди ундай қилолмайди. Қорни ҳам қаппайган…

Майли, нима бўлса бўлар, қимирламай тураверади. “Қоплон” эса бир-бир босиб, тишларини қайраб, яқинлашяпти. Ҳилола англадики, эри унинг қочишини истаяпти, лекин ўлжа рангги оқарганча қотиб, нафрат ила кўз қадаб турибди. Бундан Босит бадтар ғазабландию муштини ҳаволатиб, аёлининг бошини мўлжаллади. Аммо мўъжиза юз берди – онаизор шиддатли отилиб, ўртага ташландию мушт унинг елкасига тушди. Кампир беихтиёр чинқириб юборди:

– Илоё жувонмарг бўл…

Яхши гапга ҳам, ёмонига ҳам – дуою қарғишга ҳам фаришталар омин деяркан. Онаизорнинг қарғиши фаришталар қулоғига етиб борган бўлса, не ажабки…

Ҳилола ҳам ўзини тутиб туролмади:

– Аблаҳ, ифлос… – деган сўзлар унинг тишлари орасидан отилди. У шу топда қўрқувни буткул унутган эди.

– Ўлдираман! – Босит яна хотинига ташланди. Бироқ онаси палапонини қутқармоқчи бўлган майнадай яна ўғлига тармашди:

– Мана, мани, онангни ўлдир! Уни уришингга сираям йўл қўймийман, инсофсиз! Қорнидаги бачасига бирор кор-ҳол бўлса, ўзингни қамоқда чиритаман!

Онасини урганидан қўрқиб кетдими ёки боласи ҳақидаги гап таъсир этдими, ҳар қалай, Босит жаҳлдан тушган каби ногоҳ бўшашди, индамай ортига бурилди. Ҳилола унинг онасидан кечирим сўрашини кутиб, ҳамон қаққайганича қотиб турар эди. Аммо бундай ҳол амалга ошмади, аксинча, у тўнғиллаганча:

– Орага тушганнинг аҳволи шундай бўлади, – дея даҳлизга ўтди. – Бундан кейин мени ишимга ҳеч ким тумшуғини тиқмасин.

– Ҳоо, нимага аралашмас эканмиз! – деди Ҳилола ўзини тутолмай.

– Аралашсанг – ўласан! – Босит кўзлари хунук тус олиб, қичқириб юборди. Ҳилоланинг бутун вужуди титраб-қақшаб, эътироз билдиришга куч тополмади, фақат қайнанаси билагидан тутиб, индамайгина, аммо тез ташқарига етаклади. Кампир эса:

– Отанг келсин, кўрасан, – деб ўғлига пўписа қилди.

– Билганизни қилаверинг, – деди Босит хириллаганнамо.

Бироқ кечқурун онаси воқеани на эрига, на бошқа фарзандларига айтди. Гўё ҳеч нима юз бермаган эди. Эртасига эрталаб Босит ишга отланаётган чоғда Ҳилола:

– Мен кетаман, – деди.

– Қаёққа? – у хотинига ажабсиниб тикилди.

– Қаёққа бўларди, уйимга, ҳовлимга-да.

– Ҳовлингда нима бор, жонгинам? – Босит кулимсиради. – Борсак, бирга борамиз. Мен бир оз пул ишлай, ўзим айтаман.

– Вой уятсиз… – Ҳилола кафтларини юзига босди. У йиғлашни ҳам, кулишни ҳам билмас эди. – Шунча қилиқлардан кейин бу нимаси?

– Қанақа қилиқ? – бошини қийшайтириб, хотинига лол боқди у.

– Э, боринг-э! – хотини қўл силтади. – Мен сизни серёзний одам деб ўйлабман.

– Ҳалиям серёзний одамман. Ҳа, нима бўлди? – Босит ортига қайтиб, Ҳилоланинг билагидан тутди-да, каравотга ўтқазди. – Бирор гап ўтдими?

– Онайиздан сўранг, – у юзини тескари бурди. – Бечора ойижоним…

Босит нима воқеа бўлганини сўрайвергач, Ҳилола ҳаммасини қисқача гапириб бергач:

– Болайизга ўзларини қалқон қилдилар, – деди мунгли бир овозда. – Энди юзларига қандай қарайсиз?

Босит қовоғини солиб, ерга қаради.

– Мен уялиб кетдим, онагаям шунақа муомала қиладиларми… Акаларим ота-онамни кўзларига тик қарамаганлар.

– Бас, етар.

– Ойимдан кечирим сўрайсизми?

– Қилмаган ишим учун кечирим сўрайманми?

– Наҳотки мени ёлғончи деб ўйлайсиз!

Босит ҳали бирор марта ҳам Ҳилоланинг ёлғон гапирганини эшитган эмас. Яна ҳеч кимни ёмон отлиғ қилмаган. Кимдир бировни айбламоқчи бўлса, у бўтана ичидан тиниқлик излайди.

– Йўқ, сени ёлғончи деёлмийман, – деди у ниҳоят хотинига. – Балки билмай қўлим тегиб кетгандир-да, шуниям гап деб кўтариб юрибсанми?

– Ҳоо, бу кичкина гапми? Хай, кечирим сўрамайсизми?

– Мен ҳеч кимдан кечирим сўрамаганман.

– Сизни туққан, ўстирган…

– Бўлди-да, энди. Бўпти, ўйлаб кўраман, – деганча у қўзғалди, юзини кўрсатмай илжайди.

– Ланжлик эркак кишига ярашмайди. Мендан эмас, онайиздан кечирим сўрасайиз, яхши бўлади. Кечиктирмасдан. Ҳозир айни вақти.

– Э, бошимни оғритма, кечқурун бир гап бўлар.

– Унда мен кетдим, алвидо! – деб юборди Ҳилола.

– Бекорларни айтибсан! – Босит шахд ортига бурилди. У бехос жиддийлашган, кўзлари қатъият тусини олган эди. – Ҳеч ёққа кетмийсан!

Ҳилола яна ғалва чиқишидан чўчиб турса-да, буни сездирмасликка уриниб, ярим кулги, ярим эркаланган каби эрини эритмоқчи, мақсадига эришмоқчи бўлди:

– Ойимдан кечирим сўрайсиз, а?

– Ҳа, сўрайман, кечқурун. Бўлдими?

– Бўлди… – деди Ҳилола бир оз ён бериб. Аммо ўзидан қаноатланмади. Унинг эридан ишончи анча йўқолган, бу ҳовлида яшашга юраги безиллаб қолган эди. Хоҳиши бўйича, заррача иккиланмай, ҳозироқ бу ерни тарк этишга тайёр. Лекин қорнини дўппайтириб, ҳаммага ташвиш орттириб, ота ҳовлига боришни ҳам ўзига эп кўрмас, бундан уялар, Карамгул билан шу ҳолатда тўқнашувни, унинг таъналари ёмғирига дуч келишни сира истамас эди. У яна икки аланга ичра ёнарди.

– Қандай кунга қолдим, а, Худойим! – деб юборди у ички бир дард ила кўкка хитоб қилганча. Унинг оҳи келажак тутқичлари учун осмонга сингиб кетди. Ҳозирча уни ҳеч ким эшитмади. Аксинча, кимдир, эҳтимол, қалбининг қайсидир пучмоғидир унга таскин берди:

– Балки унга Худо инсоф бериб, гапида турар. Сабр қил. Бошқа иложинг ҳам йўқ.

Дарҳақиқат, кечқурун Босит қоғоз халтани тўлдирган ҳолда, очиқ чеҳра ила ишдан қайтди. Халтада олма, икки дона лимон, ярим килоча шоколад бор эди. Худди шифохонага бировни кўргани боргану уни топмай, нарсаларни қайтариб олиб келгандай.

– Буларни кимга олувдиз? – атайлаб сўради Ҳилола.

– Кимга бўларди, сенга-да! Бировга олиб, уйга келтираманми?

Ҳилола ичида “Худога шукур”, дея суюндию ташида:

– Раҳмат, – деди. – Битта лимонни, икки дона шоколадни олиб қўяман. Қолганини ойимга олиб кирасиз.

– Ойингга эрлари олиб берадилар, – деди у кескин овозда.

– Вой, ҳали гапиздан қайтдизми?

– Қайтганим йўқ, ҳозир бирга кирамиз. У кишига бошқа бирор нима олиб бераман.

– Хўп денг, дадаси, – Ҳилола эркаланган бўлди. Аммо ўз гапидан қизаринқиради. – Шуларни олиб кирайлик.

– Майли, ярмини олиб қол, – Босит рози бўлди. Шу билан қаноатланмай қоғоз халтадаги нарсаларнинг кўпроғини стол устига олиб қўйди-да, қолганини шундоқлигича ўраб, хотинига тутқазди. – Ма, ўзинг берасан. Қани, юр.

– Хўп, – Ҳилола халтани олмай, бўйнини қийшайтириб, жилмайди. – Буни ўзиз берганиз яхши-да.

– Нима фарқ қилибди: мен бердим нимаю сен бердинг нима – бари бир эмасми?

– Бари бир эмас-да. Аёл киши ҳар нарсага эътибор беради.

Онаси телевизор кўриб ўтирган экан, ўғлининг, ортидан келини кириб келишидан ажабланган каби бурилиб қаради. Тўғри, бунақа келишлар янгилик эмас. Баъзан ойнаи жаҳонда тузукроқ фильм, машҳур артистлар консерти бўлганда, камёброқ таом қилинганда, бирор жиддий масала ҳал этилганда оила аъзолари жамланадилар. Эрталабги воқеадан кейин келини тўнини тескари кийиб олдимикан? Худо сақласин-а!

Уйда отаси йўқлигидан қувониб кетган Босит:

– Яхши ўтирибсизми, онажон? – дея волидаси ёнига борди.

Онаси ҳанг-манг. Ўғлида бунақа одатни, бунақа сўрашишни аввал кўрмаган, шунчаки оддий гап-сўзлардан нари ўтишмаган.

– Офтоб қаёқдан чиқди, бачам? – онанинг кўзлари ёшландию ўғли ортида салгина жилмайиб, ярим хавотирли ҳолатда турган келинига нигоҳ ташлади.

– Кеча сизни хафа қилиб қўйдимми, онажон?

– Хафа?.. – онаси бошини эгди. Ўша дамда ўғлидан хафа бўлганини, кейин атайлаб қилмади-ку, деган ўйда буни ёдидан чиқарганини эслади. – Билмай қилдинг, а?

– Ҳа, нима қилганимни ўзим ҳам билмийман, мана бу айтди, – у хотинига ишора қилди. – Шу ростми?

– Ҳа, рост. Хайрият бирор нимага урилмадим.

– Мени кечиринг, онажон.

– Ўша нарсани ичмасанг, оғзингга олмасанг, кечирганим бўлсин, бачам.

– Майли, ичмасликка ҳаракат қиламан, – дея Босит қўлидаги қоғоз халтани онасига тутқазди. – Манг, келинизни сизга буюртмаси.

Ҳилоланинг дилига қувончга ўхшаш ёқимли туйғу қуйилди, ютиниб қўйдию кўнглида дарҳол ўзини айблади: “Ҳа, ёқмай қолсин…”.

– Мен айтмадим, ўзлари, – дея эрининг гапига тузатиш киритди.

– Нимайкан бу? – онаизор халта ичига қўл тиқиб, мева ҳамда бошқа ширинликларни олди. – Вой, раҳмат, бачам, сизгаям раҳмат, келинжон. Ҳозир чой қўяман.

– Қўзғолманг, ойижон, мен ўзим, – деб Ҳилола ошхона сари ўтди, Босит онасининг ёнига чўкди…

18. ТИКАНЛИ ЙЎЛЛАР

Умид палакларида гул кўринди: она хурсанд – шояд шу келингинаси туфайли ўғли ёмон дарддан қутилса; оилага файз кирса. Бу воқеани эшитиб, отанинг ҳам кўнгли хотиржам тортди, хайрият, деганча мукофотига “юзта оқидан” отиб олди. Буни қайнанасидан эшитиб, Ҳилола кулгандай бўлдию миясида зид фикрлар уйғонди: “Майли, қувонинг, дадажон. Аммо қувончнинг давомли йўлларини изламайсизми? Уни арақ билан мустаҳкамладизми? Афсус. Оиладаги вазият илдизга, ўзизга бориб тақаларкан-да. Шу ёшдаям ифлос нарсадан қутулмагансиз-а? Афсус, илдизга қурт тушган экан-да…”

Бу ўйлар ўйлигича, тишдан ташқарига чиқмай қолаверди. Иложи ҳам йўққа ўхшарди. Қайнатасига у бунақа гапларни айтолмайди. Қайнанаси-ку, эрига ғоят итоаткор, унинг буйруғини бажарувчи, шунчаки хизматини ижро этувчи мушфиқа аёл. Ҳатто болаларига ҳам сўзи ўтавермайди баъзан.

Юз берган воқеалардан Ҳилоланинг кўнглида, булут орасидан мўралаган Ой янглиғ салгина ёруғлик пайдо бўлди, холос. Аммо булутлар ниҳоятда кўп ҳамда қуюқки, Ойни батамом ҳалқумига ютиши мумкиндай туюлади. Боз устига, Боситдан унинг кўнгли совуган, ишончи йўқолган, энди дилига илиқлик бериши даргумон эди. Фақат биргина илинж – эрини жарликка қулашдан сақлаб қолиш мумкинлигини ҳис этиш. Шубҳасиз, яхшиликни, эзгуликни ўйлайдиган аёл учун шунинг ўзиёқ анча таскин-тасалли берарди. Бошқа йўлларнинг эса кўп тиканлари бор, тиканларни босиб ўтиш ғоятда мушкул савдо.

Вазият яна тиканли йўл томон юришга мажбур этди. Орадан бир неча кун ўтиб, Ҳилоланинг дилига яна булутлар ёпирилди, бутун борлиғини зулмат қоплади.

Унча кеч эмас эди. Шунга қарамай, Ҳилола эридан хавотирланиб, ҳар хаёллар тўридан қутулолмай, гўёки қоронғу кўчаларда адашиб юрарди. Худди шу лаҳзада дарвоза тақиллади, кимдир “йўл бу ёқда, бу ёққа кел”, дегандай бўлди. У отилиб чиқди ва хавотир аралаш:

– Киим? – дея паст овоз чиқарди.

– Ким бўларди, эринг-да, – деган қувноқроқ овоз қулоғига урилдию негадир сесканди, шошилиб дарвозани очди. Бурнига худди аввалгига ўхшаш ҳид урилгач, хаёлида ўзи учиб юрган шар “пақ” этиб ёрилди, у гўё қулаб тушди:

– Янами? – деган мунг лабларидан сирғаниб чиқди.

– Нима янами? – дағал овоз майин мунгни босиб, янчиб ўтди. Индамади, илгакни илиб, ортига бурилди. Дод солиб йиғлагиси келарди, қалбини ғам-ғуссалардан озод этишни истарди. Лекин йиғлашни зулматга чўкиш, енгилиш деб билгани учун бу йўлга тамба босди.

– Нимага қаққайиб ўтирибсан? – ичкарига кирганидан сўнг Босит сўради.

– Нима қилай? Яна ичганиз, анавиндан ютганиз учун табриклайми?

– Сенга ким айтди ундан ютган деб?

– Айтиш шарт эмас: анқиб турибди, пуф-э, – Ҳилола афтини буриштириб, тескари қаради.

Босит хохолаб кулди:

– Ҳа, энди шунақа бўлиб қолди-да, хотинвой.

– Ёлғончи. Ичмийман демаганмидиз? – фойдасизлигини билса-да, у таънадан ўзини тиёлмади.

Босит секин юриб келди-да, Ҳилоланинг ияги аралаш тумшуғидан тутди:

– Тергов қилаёпсанми?

Ҳилола тўлғаниб, ўзини олиб қочишга уринди, лекин кучи етмади.

– Сенга айтаёпман? Ҳозир бошингни олиб, биқинингга қўйсам, нима дейсан? Нимага менга хўжайинлик қиласан? Айт ҳозир! – Босит таҳдидни кучайтириб, овозини кўтарди, тишларини ғичирлатди. Унинг кўзлари қўрқинчли тус олган, гўё ичига деву жинлар киргану вужудини ғижимлар, оғриқ зарбига чидолмай хотинига чангалини ботирарди.

– Қўў… оғ-ғриёпти… – Ҳилола талвасаланиб, силтанарди, ичдан келаётган овоз тишдан ташқари ўтмас, юзлари қип-қизариб, кўзлари ўйнарди. Бироқ Босит қўлини бўшатмас, ундан жавоб кутар эди. Жавобнинг эса иложи йўқ: лаблари қаттиқ сиқув остида – дод сололмас, қочиш имкони ҳам берк. У бир амаллаб иккала қўлини унинг қўлларига заифгина босдию ва кутилмаганда оғзини йириб, эрининг бармоғини тишлаб олди. Оғриқ зарбидан Босит уни нарига силтаб юборди, Ҳилола довдираганча деворга бориб урилди, сўнг эшик қиррасига боши тегиб, биқинга қулаб тушди. Кўз олди қоронғулашиб, бир лаҳза нима бўлганини пайқамай, ҳушдан кетди. Унинг оғзидан, бурнидан сизиб қон оқарди. Қонни кўриб, эри ҳушёр тортди. Гўё вужудини эгаллаган жинлар ўз ишларидан қониқиш ҳосил қилдию энди уяларига бекинишди.

– Ҳилола, тур, сенга нима бўлди? – Босит энди нима қиларини билмай, хотини томон эгилди. Аммо ҳеч қан-дай овоз чиқмагач, қўрқиб кетдию уни секин кўтариб, каравотга олди.

Айни шу топда аввал онаси, ортидан отаси очиқ эшикдан ичкари киришди. Онаси беҳуш, рангги докадай оппоқ келинини кўриб, чинқириб юборди:

– Нима қилдинг, ҳайвон?

– Боринг, сиз аралашманг! – онасига ўшқирди Босит.

– Нима деяпсан? – отаси олдинга отилиб чиқиб, ўғлининг ёқасидан тутди. Отаси эллик беш ёшлар атрофида бўлса-да, ҳали анча бақувват, жаҳд қилса, анчамунча йигитларга ҳам бас келиши мумкин бўлган – соғлом одам эди. Боз устига, ҳозир ўғлининг қаршилик кўрсатишига ишонмас, шу пўписа билан попуги бир оз пасайишига умид қилган эди. Бироқ Боситнинг кўзлари олайиб кетди, ёқасини бўшатиш учун падарининг қўлларига ёпишар экан:

– Боринг, ота, сиз ҳам аралашманг, – дея юлқиниб чиқишга уринди. Бу ҳаракат ва гап отанинг ҳамиятига қаттиқ тегди. У оилада ўзини ҳукмрон – ҳокими мутлақ ҳисобларди. Ундан хотини қўрқар, болалари ҳайиқар, гап қайтаришлар деярли юз бермас эди. Ўғлининг ҳозирги ҳаракати қуюшқондан чиқиш бўлиб туюлди унга.

– Мен аралашмайми? – у кўзларини ўғлига қаттиқ тикди. Овозида зарда ҳамда кескинлик сезиларди.

– Ҳа, аралашманг, хотин меники, ўзимга қўйинг.

Ота ўғлининг оилада ҳукмрон бўлишини, гап ўтказишини жуда истаган. Аммо бу тарзда эмас-да: ота аралашдими, демак, жим тинглаши, буйруғини сўзсиз бажариши шарт-да. Шуни ўйладию у қўлини ёқадан бўшатиб, ўғлининг юзига тарсаки тортиб юборди. Босит бир қадам тисарилиб, кўзларидан чақин чаққан каби довдираб кетди. Юзига кафтини босдию отасига ўқрайиб қаради. Кўзларида ғазаб учқунлари “чирсилларди”. Бундан оила бошлиғи янада ғазабланиб, боласининг елкасига бир неча мушт туширди. Босит эса энди қараб туролмади – ярим қаричча чекиниб, ота-сининг елкасидан қаттиқ тутдию бир неча бор силкиб, нарироққа итарди. Падари йиқилмай, деворга суяниб қолди. Босит яна ҳамла қилгудай олдинга интилганда биқин томондан қаттиқ тепки тушди. Бу шовқинни эшитиб, уйдан шошиб чиққан акасининг зарбаси эди.

Отаси ва акаси Боситни қуртдаккина савалашиб, оёқ-қўлларини кир ёядиган ип билан чандиб ташлашди.

– Кўрнамак! – сўкиниб, ҳансирарди отаси. – Манга қўл кўтардинг-а. Шу кетишингда итдай ўлиб кетасан!

Ҳилола кўзини очганда каравотда ётар, биқинида қайнанаси кўз ёши тўкар, эри нарироқда, ерда ёйилган кўрпачада қўл-оёқлари боғлиқ ҳолда чўзилиб ётарди.

– Вой, нима бўлди? – у шошилиб ўрнидан турдию эрига яқинлашди. – Сизни нимага боғлашди?

– Отага қўл кўтарганнинг ҳоли шундай бўлади, қизим, – деди йиғи аралаш қайнанаси. Босит индамади, ғижиниб, тескари қаради. Ҳилола қайнанасига ишонмагандай, эрига саволчан кўз қадади: “Отангга қўл кўтардингми? Шу ростми?”

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Инак – сигир

Back