Гулчеҳра Жамилова
МЕН БОРМАН, ҲАЁТ

БИРИНЧИ БЎЛИМ
Ҳаётимиз ҳикматлари
(ўзбекона феъл, урф-одат ва қадриятлар)

Кўклам тонгги эди.

Ҳовлидаги бир туп ўрик гул очибди.

Беихтиёр шода гулини узиб лабларимга босгим келди. Шу аснода тоза ният қилиш истаги уйғонди. Бобо-бувиларимиз бирор дарахт гулласа ё бойчечак ердан униб чиқса албатта шундай қилишади. Митти гулғунчаларни кўзларига суртиб “омонлиқ-сомонлиқ, ҳеч кўрмайлик ёмонлик”, деб пичирлашади. Бу ҳам майлия, тўй ёки йиғинларда юз кўришган кишисининг фақат ўзигагина эмас, унинг бутун оиласига яхшилик соғиниб дуога қўл очадилар. “Бахтли-тахтли бўлинглар”, дейишади.

Барча инсонларга бахт тилаб яшайдиган орзуҳавасли халқмиз.

Ҳаётга доимо меҳр ва умид кўзи билан қараймиз.

Ҳар бир кундан мўъжизалар кутамиз.

Биз ўзбеклар – азалий илдизлари она заминга чуқур ботган ва тобора яшилланиб бораётган улкан дарахтдекмиз.

Беадад шукр…

УЙДАН КУЛИБ ЧИҚСА ҲАР ОДАМ

Эрталаб кимдир дарвозани оҳиста чертди. Бир неча кундан бери бетобланиб тўшакда ётган Розия ая ёнида ўтирган набирасига “эшикни оч” дегандек ишора қилди.

Остонада қўшни келинчак қўлида идишча билан турарди. Салом бериб беморнинг аҳволини сўради.

– Қайноққина сут олиб чиқдим, ичиб олинг, шамоллашингиз ўтиб кетади, – деди.

Ая келинчакни узоқ дуо қилди. Сўнг астойдил омонлашди:

– Болам, уйингиздагилар яхшими? Куёвим ишига бориб келиб турибдими, қудаларимнинг тан-жонлари соғми? Гўдагингиз билан қийналмаяпсизми?

Келинчак қўлини кўксига қўйиб, жилмайганча “шукр, раҳмат” деб турарди.

У чиқиб кетиши билан набираси кулиб юборди.

– Бувижон, ким келса дарров саволга тутиб уйидагиларни бирма-бир сўраб чиқасиз-а? Ана чет эл киноларини кўринг, бирортаси бир-биридан ҳол-аҳвол сўрамайди, бошқаларнинг оиласи билан ишлари йўқ. Сиз нимага бунақасиз?

Набирасининг ажабтовур гапларини эшитган ая табассум билан деди:

– Битта мен эмас, биз ўзбекларнинг баримиз шунақамиз, қўзичоғим. Хўш, сўраб-суриштирсам нима бўпти? Ҳар инсоннинг оиласи тинч бўлса, ўзиям тинч бўлади. Эрталаб хонадонидан кулиб чиқса, кун бўйи яйраб юради, иши юришади, ёнидагиларгаям яхши гапиради. Агар уйида тинчлик бўлмаса-чи? Кўзига дунё зимистон кўринади. Бундай аҳволда бўлса, таскин берамиз, кўнглини кўтарамиз, тўғри йўлга бошлаймиз. Шунда у хатосини тушуниб, оиласидаги жанжалли ишни ҳал қилади, юзу кўзига яна кулгу югуради. Ишқилиб ким бўлсаям “оилам тинч, бола-чақам омон, ҳаммамиз яхши юрибмиз” деса бас, мен хотиржам бўламан. Айт-чи, шу ишим сенингча тўғрими ё нотўғрими?

Набира “тўғри-тўғри” дегандек бош силкиди.

МИНГ ДОНА МУНЧОҚ

Гулсанам исмли қиз бор эди. Янги рўмолини ёки тақинчоғини кўриб қай биримиз ҳаваслансак, дарров ечиб қўлимизга тутқазар, “Бу энди сеники бўлди”, дерди. Гоҳида эса туни билан ухламай ранг-баранг мунчоқларни ипларга тизар, эртасига синфдаги барча қизларга тақсимлаб берарди.

– Ўзингга биттаям қолмади-ку, – дер эдик биз.

– Сизларга ёқса бас, агар керак бўлса янаям чиройлироқларини тизиб бераман, – дерди.

Шу қизнинг дугоналари, опа-сингилларига туҳфа этган мунчоқлари минг донадан ошгандир…

Ажаб, биз қувонсак ўзиям қувонарди. Очиғи, ўзгаларнинг севинганини кўриш унинг бирдан бир истаги эди.

Ҳайрон бўлардик. “Ўзига атаб олган нарсасини дарров бировга совға қилгани нимаси? Туни билан ухламай бировлар учун мунчоқ тизиши шартмикин? Нега бундай қилади-а?” – деб ўйлардик.

– Гулсанамнинг момоси Чечак кампир ҳар кўкламда етти марта сумалак пишириб эл-юртга тарқатарди. Қаерда етим болани кўрса уйига обкелиб парваришларди. Бир умр одамларнинг ҳожатини чиқариб яшаган, ўзи ҳам жуда саховатли эди, – дерди кексалар.

БЕЛБОҒИДАН ПУЛ СОЧИБ…

Қишлоқнинг полвони Садриддинни кўп эслайман.

У ҳар кураш тушганида рақибини енгар, қариялар “баракалла, сен ўзимизнинг полвонимизсан”, дея уни бир белбоғ пул билан сийлашарди. Садриддин эса тугунни шу даврадаёқ ечиб, пулларни томошага келган ғарибу ғураболарга тарқатарди.

Ёш полвоннинг сахийлигини кўрган кексалар уни алқашса, ёш-яланглар “шунча пулга омонатгина пахса уйини пишиқ ғиштдан қуриб олса бўларди-ку”, дея ажабланишарди.

Кейинчалик эшитсак, Садриддиннинг ота-боболари ҳам полвон ўтган, уларнинг бариси мурувватли бўлишган экан!

Йиллар ўтиб, улғайганим сайин мен Садриддин каби йигитларнинг, унинг бобосидек мард одамларнинг ўзгаларга мурувватини кўриб қувондим. Шундай кезларда “инсонларга яхшилик соғиниб яшаш бизга боболардан, момолардан ўтган улуғ фазилат”, деб ўйлардим.

САБР ТАГИДАГИ “ОЛТИН”

Гулчирой момо бошидан ўтганларини эслаб шундай дерди:

– Мен турмушга чиққан пайтларда замон жуда оғир эди. Ўша йилнинг саратони оловдай ёндирди, қиши ҳам қаҳратон бўлди, “туф” десанг тупугинг қотарди. Сув танқис, ҳосил пишмаган, борини чигирткалар талаб кетганди. Хуллас, бир тишлам нон топиш мушкул. Ўн уч жон битта қозондан овқат ер эдик. Тирикчилик ўтмай шунчалар қийналдикки, айтгулиги йўқ…

Момо жимиб қолади. Суҳбат давомини кутиб сабрим чидамайди.

– Кейин нима бўлди?

–Ўзаро ҳамжиҳатлик билан қийинчиликларга ечим топдик. Дўппи тикардим, қайнонам бозорга олиб чиқарди. Эркаклар турли юмушларни бажаришди. Ҳалол йўл билан тирикчилигимизни яхшиладик. Оилада ҳамма бирлашиб ҳаракат қилса, машаққатни енгиш осон бўларкан.

Гулчирой момонинг айтишича, турмуш изга тушгач, катталар уй-жой қуриб тўйлар қилишибди, кичиклар турли ҳунарларнинг бошини тутишибди. Ўн уч жон кўпайиб, бир қишлоқча бўлибди.

Момо айтадилар:

– Биз ўзбеклар бошга ташвиш тушса сабр қиламиз, ёнимиздаги ғамнок одамга таскин-тасалли берамиз, қўшнилар билан аҳилу иноқ яшаймиз, бир жойда йиғилишсак суҳбатларимиз тонггача тугамайди, бирбиримизни йўқлаб соғиниб юрамиз. Аслида аҳиллик ҳам наслдан-наслга, авлоддан-авлодга ўтар экан, болам.

Мен момонинг сабру бардошига, ғурурига ва жасоратига ич-ичдан ҳавас қиламан.

ОДДИЙ АЁЛ ФАЛСАФАСИ

Қишлоғимизда кекса бир аёл бўларди.

Сўзлагани нақл, излагани ҳикмат эди. Ўзининг қора-қура набираларини ҳар доим катта ёшли болалар ортидан жўнатар, “Қани акаларингга эргашинглар”, дер эди.

Момонинг “Ўзингдан баландроқ давралар суҳбатида бўл”, деганини кўп эшитганман.

Йиллар ўтиб, мен бу сўзлар мазмунини тушуниб етдим. Катта давраларга кириб бориб, ўзидан кўра ўткирроқ сўзлайдиганлар суҳбатини тинглаган одам ҳаёт моҳиятини анча илгарироқ фаҳмлар экан.

Чуқур фикрли, ўткир сўз айтгувчи одам аслида журъатли бўлади. Бундай кишининг журъати юрагингга ўт ёқади, вужудингни ич-ичида мудраб ётган кучни беихтиёр туртиб юборади ва ҳис-ҳаяжонларинг, орзуларинг бирданига улғайиб кетгандек туюлади.

Гоҳо шундай аҳволга тушганимда болалик тасаввуримда қолган ўша кекса аёлнинг оддий фалсафаси хаёлимдан ўтади.

Ўйлайман. Гўёки биз бу дунёга бир-биримизни уйғотиб яшаш учун келгандекмиз. Қалбимизда кечган уйғониш соатлари эса улуғ ишларни бошламоғимиз учун йўлчи юлдуздир.

ТАДБИРЛИ ЙИГИТ
(отам айтган ривоят)

Қадимда уч-тўртта йигит ўзаро баҳслашиб кетибдилар.

“Кимки подшо билан бир дастурхон атрофида ўтириб чой ичса, ўшанга ярим бойлигимизни берамиз”,– дебдилар.

Шунда иши юришмай қийналиб юрган косиб йигит ўртага суқилиб кирибди. “Мен шу ишни бажараман”, – дебди.

Ҳамма унинг гапидан кулиб юборибди. Лекин йигит қўрқмасдан подшо ўтирган кўшк сари борибди, муҳим гапим бор, ўтказиб юборинглар, деб туриб олибди.

– Нега келдинг? – дебди подшо қовоғини солиб.

– Сиз жуда доносиз, подшоҳим. Мен сиздан пиёладек келадиган олтин қанчага баҳоланади, деб сўрамоқчийдим.

Подшо олтинни эшитиб йигитни ёнига чорлабди, кумуш пиёлада чой қуйиб узатибди, сўнг ўша олтинингни кўрсатақол, дебди.

Йигит эса: “Олтин ҳозирча йўқку-я, лекин топиб олсам, уни қандай баҳолашни билмайман, деб қўрқдим”, – дебди.

Подшо йигитнинг соддалигидан яйраб кулибди, сўнг завқи келиб кумуш пиёлани унга узатибди, “Мана, ол, олтин топсанг, шунда ўлчарсан”, – дебди.

Хуллас, косиб бойвачча йигитларнинг ярим бойлигини қўлга киритиб, ўзининг тадбирлилиги билан бойиб кетган экан.

БОБО ҲАҚ СЎЗНИ АЙТДИ

Шодиёр бобо доимо болаларни атрофига йиғиб, уларга ривоятлар айтиб берар, ҳар бирини худди фарзандидек суйиб эркалатарди. Лекин безориларини аяб ўтирмасди.

Айниқса, дарахт шохини синдириб, чумчуқ уясини бузганларни кўрса, қаттиқ койир, “Нега бундай қилдинг, оқибатини ўйламадингми?” деб қулоқларидан чўзарди.

Бир куни бобони даврадошлари ўртага олишиб:

– Қачонгача шу болаларга ўралашиб юрасан. Улар бузғунчилик қилса сенга нима? Ҳаммасини ўз ҳолига қўй, ота-оналари тарбиялаб олаверсин?! – дейишибди.

Бобо анча ўжар эди. Тенгқурларининг гапини индамай эшитиб турибди-да, сўнг бош чайқаб:

– Болаларни тарбиялаш фақат ота-онанинг иши эмас, бунга барчамиз жавобгармиз, шуни биласизларми? Бугун қушнинг инини уриб туширган, экинни оёғи билан янчиб, мевали дарахтнинг шохини синдирган болани кўриб ҳеч биримиз индамасак, “бу ишинг хато” демасак, бир кун келиб, улар бундан ҳам каттароқ қинғирликларга қўл урмайдими, ахир?! Ўшанда бутун маҳалла “аттанг” деб қолса майлими?– дея куюнган экан.

КИТОБ ЎҚИБ, ИЗЗАТ ТОПДИМ
(Ҳамдам бобо ҳикояси)

Бу воқеага кўп йиллар бўлди.

Айни йигитлик чоғларимда ҳайдовчилик гувоҳномасини олдим-у раиснинг машинасини ҳайдай бошладим. Хўжайиннинг ажойиб фазилати бор эди. Қаерда китоб дўконини кўрса кириб, эринмай айланар ва янги чиққан китоблардан харид қилиб машина орқасига тахларди. Ўзи бўш қолди дегунча шу китобларни ўқий бошларди, мениям шунга ундарди.

Дастлаб парво қилмадим. Бир куни мажлисга кириб кетаётганларида “Икки соатча бўшсан, вақтни бекорга ўтказмай манави китоблардан бирини ўқиб ўтир, кейин фикрлашамиз, хўпми?” деди. Айтганини қилдим. Ҳалиги китобни шунақа мириқиб ўқибманки, вақт қандай ўтганини сезмабман. Шу-шу китобга ишқим тушди. Қўлимдан қўймайдиган бўлдим.

Дунёга, ҳаётга муносабатим ўзгарди. Ўзим ҳам буткул янгича инсонга айланиб қолгандай эдим. Йиллар ўтиб раис кексайди, мени ўзига ёрдамчи қилиб олди. Нафақага чиққанидан сўнг ўринларига раис бўлдим. Эл-юрт билан тиллашиб, анча йиллар шу лавозимда ишладим. Обрў-эътибор, иззат топдим. Қаранг, китобга меҳр қўйиб, ахийри, оддий ҳайдовчиликдан раҳбарлик даражасига кўтарилдим.

Китоб битмас-туганмас жавоҳир хазинаси эканки, қанча сарфлаганинг билан асло камаймайди, қайтанга қадри ошаверади. Қанийди, барчамиз бир-бировимизни китоб ўқишга ундаб яшасак!

БЕШ ЎҒЛОН ЖАСОРАТИ

Тоғлар орасидаги бу қишлоқ Беш ўғлон деб аталади. Қишлоққа бундай ном берилишининг ўзига хос тарихи бўлган.

Айтишларича, бир бева аёлнинг бешта ўғли бор эди. Қай кун келиб бу қишлоққа душман оралайди. Эл-юртнинг мол-ҳоли талон-торож қилиниб, уйларига ўт қўйилибди. Еру осмонни одамларнинг оҳу зори тутиб кетибди. Ана шунда аёлнинг бешала ўғли қурол олиб, ёв томонга от суриб бораверишибди.

Охир-оқибат душман енгилиб, эл-улус тинчигач, қишлоқликлар жанг майдонида шаҳид бўлган бешта ўғлон бошида мотам тутибдилар. Шунда қишлоқ оқсоқоли аёлни юпатиб шундай дебди:

– Беш ўғлинг бирлашиб душманни енгди, биз омон қолдик. Лекин сен шўрлик бахтсиз бўлиб қолдинг-да, шу учун куюнаяпмиз.

– Ҳозир мендан кўра бахтлироқ она йўқ, – дебди аёл шунда. – Мен ўғилларимни юрт ишига яроқли бўлинглар деб ўстирганман. Агар ёв келганда улар бир четда қараб туришганида эди, дунёда мендан бахтсизроқ аёл бўлмасди!

Ҳамма мард ва ўктам онани дуо қилибди.

Довюрак ўғиллар шаҳид кетган бу қишлоқ ўшандан бери Беш ўғлон деб аталаркан.

БАРДОШИ ТОҒЛАР ҚАДАР…
(Асал аммам хотирасига эҳтиром сақлаб)

Аммамнинг кўз очиб кўрган эри чўпон, хўб инжиқ, иззатталаб киши эди. Бир этак боласи бўла туриб ҳам, шу одати қолмади. Аммам сал қаттиқроқ гапириб қўйса, “аразлаб” тоғдаги чўпонлар ёнига кетиб қоларди.

Бирор ҳафта ўтгач, аммамизнинг ўзи бориб, “Менгина ношудни кечиринг отаси. Кенжангиз ичикиб касал бўлиб қолди. Уйга юрақолинг…” деб олиб келарди.

Баъзида уйимиз ёнидаги тоққа қараб кетувчи йўлда аммам кўриниб қолса, онам ичлари ачишиб:

– Ҳориб-чарчаб тоққа бориб сизга зарурми опа. Бир куни ўзи келади-да, – дердилар.

Шунда аммам:

– Э, синглим-ей, у баландласа, мен паст тушиб турай. Рўзғоримиз тўзиб кетмасин тағин, – деб қўярдилар.

Йиллар ўтиб, поччамиз “кетиб қолиш”ларини бас қилди, аммам иккови қўша-қўша ўғил уйлаб, қизлар чиқаришди.

Ҳар гал Самарқандга борсам аммамнинг катта ўғли Мансур ака ҳақида яхши гаплар эшитиб қайтаман. Эл орасида иззат-ҳурмат қозониш ҳаммагаям насиб этавермайди, ахир. Мансур ака шундай ҳурматга сазовор бўлибди. Катта укамнинг айтишича, қишлоқликлардан ёрдамини аямайдиган, ўзи ҳам оилапарвар, тадбиркор, хуллас меҳнати ва заковати туфайли бугуннинг янги бойлари қаторига қўшилган ажойиб инсон экан у киши.

Аммам саксонлардан ошиб, умри охиригача пиру бадавлат бўлиб яшади. Алп ва жасур ўғлонларни, назокатли қизларни вояга етказган бу донишманд аёлнинг номи жамиятимиздаги энг қадрли оналардан бири сифатида хотираларда қолди.

ПАРИЛАР ЕТАКЛАГАН МОМО
(бадиа)

Бир момо бор эди.

Беозор, меҳрибон, фариштасифат…

Шамолдай елиб-югурадилар, лекин асло чарчамасдилар. Кўпинча ортларидан чопиб етолмасдик. “Мени пари қизлар етаклаб кетади, шунда кучимга куч қўшилади”, дердилар кулиб.

Момо нақ юз ёшида қазо қилди. Ҳеч ким сочини юлиб айюҳаннос солмади. Бирор кимса ҳасса таяниб, “вой энам”, демади. Чунки момонинг ўзи “ҳеч биттанглар йиғламанглар”, деб васият қилганди. “Сизлар ёқа йиртиб дод солсанглар, эшитиб озорланаман”, дегандилар.

Бу табаррук ёшли аёл ҳаётлик чоғларида катталар тугул, гўдак боланинг йиғисига ҳам чидаб туролмасди. Ҳеч кимнинг кўзида ёш кўрмасам, дерди. Ўзи-ку, бирор жониворгаям озор бермаган. Ҳатто кўча-кўйда чумолиларга дуч келса, “тағин битта-яримтасини босиб олмайин”, деб ўтиб кетгунича четланиб турарди.

Айтишларича, момо анча йиллар бурун даштда ғўза чопаётиб, жўяк ўртасида ётган қора илонни кўриб қолган. Илон бўйнини тик тутиб, вишиллаганича даф қилибди. Момо эса қўлини кўксига қўйиб:

– Эй, жониворгина, кўриб турибсан-ку, ҳеч бир ёмон ниятим йўқ. Ахир сениям, мениям Худо яратган. Агар унинг амри билан жонимни олмоқчи бўлсанг, майли олақол. Бўлмаса, ўз йўлингдан қолма! – дебди.

Илон момонинг гапларини тушунгандек шу заҳоти шаштидан қайтиб, бошқа томонга жўнаб қолган экан.

Фазилатли аёл эди бу момо. Шунинг учун ҳам таъзия куни момонинг руҳи чирқирамасин деб бирор одам товуш чиқармади. Унсиз йиғлашди, ичикиб йиғлашди. Кимдир кўзи тўла ёш билан “мен ҳам момонинг ёшларига етиб юрай”, дея пичирлади. Яна кимлардир унинг бир шода қалампирмунчоғини бўлиббўлиб олишди, кўзларига суриб, сўнг набираларининг бешикларига қадаб қўйишди.

Бутун қишлоқликлар учун азизу ардоқли бўлган момонинг ҳар сўзи ҳикмат, ўзи эса мақолу маталларни тилдан қўймасди. Ҳикоятлар айтишга, ривоятлар тўқишга уста эди. Суҳбатлари билан одамларни инсофга чорларди, сабрли бўлишга ўргатарди.

* * *

…Момо бир куни бир дўппи тухум ҳақидаги воқеани гапириб берганди:

Қаҳатчилик йиллари.

Қоққани қозиқ, осгани хурмача йўқ маҳаллар. Борига шукур, йўғига сабр қилардик.

Бир куни супрадаги бор унни элаб, тушликка қотирма пиширдим. Олмачойни дамлаб қўйиб, пичан ўримига кетган бобонгга тушлик овқатни етказиш учун отланаётсам ортимда кимдир қичқириб юборди:

– Она, буни қаранг!

Эрталабдан бери сомонхонани супураётган катта тоғанг (ўшанда ўн ёшда эди) остонада ҳансираб турарди. Уст-боши чанг, қўлида бир дўппи тухум.

Дарров ёнига бориб, қўлидагини олдим. “Қаердан келибди шунча тухум?” дея ўйладим. Сўнг ёдимга тушди. Кечагина қўшни аёл бизникига чиқиб, “Молхона қулаб тушганидан бери товуқларим тухум қилмай қўйди. Ҳарна болаларим шу билан овуниб турарди”, дея кўзида ёш билан менга дардини айтганди. Демак, бу тухумлар…

Дўппидаги тухумни тоғангга тутқаздим.

– Шафоат холангга обор буни. Товуқларингиз бизнинг сомонхонага тухум қилаётган экан дегин, хўпми?

Кичкина тоғанг ўшандаям ўжаргина эди.

– Биттагинасини менга пишириб беринг, – деди.

– Йўқ, – дедим, – шу битта тухум ҳам ўша етим гўдакларнинг насибаси. Шўрлик аёл, жўжабирдай жон. Бор, сен ўчоқдаги қотирмадан синдириб е!

Кейин яхши кунлар келди. Аллоҳга шукр, ҳар ким иймонини йўқотмай етиб келди шу кунларга. Аслида одамларимизнинг кўнглида ҳеч шумлик йўқ эди-да. Кўчадан бирор танга топиб олсаям эгасини обдон қидираверарди. “Ҳаром юқмайди” деган ақида бор эди.

Момо кўҳна одатларимизга янгича ёндашадилар. Ўзлари иримкаш бўлмасалар-да “иримлар ортида фақат яхшилик туради”, дер эдилар. Соч тарасак, ерга тушган ҳар бир толасини эринмай йиғар, сўнг тоза латтага тугиб қўярдилар. “Сочнинг хосияти катта, уни эҳтиётланглар, одамлар кийим-кечак нималигини билмаган замонларда аёлларнинг сочлари жуда узун бўлган, улар гўдакларини шу сочларига ўраб, совуқдан асрашган”, дерди момо. Бу нуроний аёл ҳар гапи билан юракларга ўт соларди, суҳбатидан баҳраманд бўлган ҳар кишини улуғ манзиллар томон ундар эди.

Юз йил яшаб, ҳалоллик ва поклик туйғуларини юрагида гавҳартошдек асраган момони ҳали-ҳануз соғинган кезларимда “бу покдомон аёлни пари қизлар оппоқ нур тўшалган йўллардан етаклаб юргандир”, деб ўйлайвераман.

РОҲАТОЙ ОНАНИНГ БОҒЛАРИ

Қадимги даврларда шундай воқеа рўй берибди. Бир киши ҳовлисининг ярмини деҳқон қўшнисига сотибди. Деҳқон кўкламда янги сотиб олган ерига экин экиш ниятида омоч тортибди. Шунда омоч тиши “қирс” этиб нимагадир тегибди. Деҳқон қарасаки, бир кўза олтин экан. Дарров ҳалиги кишининг ёнига югурибди.

– Сендан сотиб олган еримдан бир кўза тилла чиқди, шуни ол, – дебди.

– Энди сотилган ҳовлининг эгаси ўзингсан, демак тилла ҳам сеники, – дебди у киши.

– Йўқ, мен оёғим тагидан чиққан бу бойликни олмайман, – дебди деҳқон.

Иккови қозининг олдига боришибди. Мушкул масалани ҳал қилолмай боши қотган қози деҳқон билан ер сотган кишининг фарзандларини суриштирибди. Бирининг ўғли, бирининг қизи бор экан.

– Шу икковини никоҳлаб, тиллаларни уларга беринглар, янги оилага ишлатишади, – дебди қози.

Қиз ва йигит турмуш қуришибди. Лекин тўйдан кейин хумни кўтариб яна қозининг олдига келишибди.

– Меҳнат қилиб топилмаган бу тиллалар бизга керак эмас, ҳалол ишлаб рўзғор тебратмоқчимиз, – дейишибди.

Қози ўйлаб-ўйлаб ахири одамларни йиғибди ва хумдаги тиллаларни уларга тарқатибди. “Мана бу бойликни сарфлаб ҳашар йўли билан боғ яратинглар, мева-чева кўп бўлсин, шундагина бу тиллалар эл-юрт учун ҳалол ҳисобланади”, дебди…

Демак, боғ яратиш қадим-қадимданоқ ҳалол яшов чи одамларнинг азму қарори туфайли келиб чиққан экан!

Ургутлик Роҳатой ҳожи онанинг узоқ йиллар машаққат чекиб барпо этган боғларини кўрганимда доимо шу афсона ёдимга тушади.

Ҳожи она умрининг ўтган саксон уч йилини сарҳисоб қилса, “бекорга яшамаган эканман” деган ёруғ хаёл кўнглидан кечади. Болалигидан то ҳозиргача эл-юрт хизматида бўлди, одамларга фақат яхшилик соғинди, ҳаёти давомида диний ва дунёвий илмларни эгаллади, шу илмларни она юрти тараққиётига сарфлади.

Роҳатой онанинг ҳаётида эсда қоларли кўп воқеалар бўлган.

…Мактабда яхши ўқирди. Еттинчи синфдалигида Алишер Навоийнинг “Сабъайи сайёр” достонидаги жамики мисраларни бир кечада ёдлаб, эртасига синфда айтиб берган ва ҳаммани қойил қолдирган.

…Тўққиз ёшлик чоғлари эди. Колхоз қўйларини боқишга ёрдамлашарди. Ўша пайтларда тоғдан бўрилар тушиб қўйларга тез-тез ҳужум қиларди. Бир кун ҳам шундай бўлди. Атрофда ҳеч ким йўқ. Ёш қиз бўриларни таёқ билан қувлади, айниқса биттаси қочаётганида қўлидаги узун таёқни унга отди. Шу тарзда қўйларни асраб қолди. Эртасига ўша жойга бориб қарашсаки, қиз таёқ отган бўри ўлиб ётган экан. Шундан сўнг бўрини ўлдиргани учун колхоз томонидан мукофотланган эди.

…Кўп йиллар Ургутда бригада бошлиғи бўлиб ишлади. Ўшанда фаоллар қаторида Қрим саёҳатига борган. У ернинг бетакрор табиатини, тоғнинг ёнбағирларидаги узумзорларини кўриб ҳайратга тушган. “Ургутда ҳам худди шундай боғ яратаман”, деган ниятни дилига тугиб қайтган. Лекин боғ учун танланган Тўпхона тепалиги тошлоқдан иборат эди, уни ўзлаштиришда катта куч ва меҳнат сарфланди. Тепаликка сув чиқариш айниқса улкан муаммога айланди.

Ўша йилларда Роҳатой Қўйсинова пойтахтга қатнаб, юқори идоралар раҳбарларидан ёрдам сўради. Ўғиллари – Асатилло, Мақсатилло, Аминжон, Равшан, Луқмонжонлар онанинг ёнида туриб кўмаклашдилар. Савоб ишда чуқур ҳикмат борлигини яхши билган қизлари – Рухсора, Гулбаҳор, Гулноралар эса онага маънан қувват бағишлашди. Хуллас, Тўпхона тепалиги бағрида боғу узумзорлар барпо этилиб, илк йиллардаёқ ҳосили баракали бўлди. Мева-чевалар дастлаб тумандаги болалар боғчалари ва камдаромадли хонадонларга етказиб берилди…

Йигирма йилларча аввал, аниқроғи “Саодат” журналида ишлаётган кезларим эди.

Роҳатой она амалга ошираётган катта ишлар ҳақида эшитиб, у киши яшаётган Ургутнинг Ҳалим Мўминов номли жамоа хўжалигидаги Сўфиён маҳалласига йўл олдим. Ўша йилларда бир юз эллик метрча келадиган баландликдаги Тўпхона тепалигига сув чиқариб боғ яратган ва ишни бошлагунига қадар йўлида ғов бўлган минг битта машаққатларни енгиб ўтган бу аёлни мен дастлаб худди эркаклардек қайсар ва шаддод бўлса керак деб ўйлагандим. Учрашганимда эса рўпарамда жуссаси кичиккина, озғин ва чеҳрасида нур балқиб турган иймон-эътиқодли аёлни кўрдим. Товушлари мулойим бўлса-да, гап-сўзлари дадил, ич-ичларида қатъият ва ўзгача жасорат борлигини пайқадим. Роҳатой онанинг суҳбатларини мириқиб эшитдим. У киши боғни барпо қилгунигача бўлган қийинчиликлар ҳақида гапириб, кейин “мен фақат меҳнат қилаяпман, қолганини Яратганнинг Ўзи беради”, дедилар.

Ургутга кейинги борганларимда Тўпхонада ғарқ пишган оқ-қора кишмиш узумларни, шафтоли, нок ва олмаларнинг мазасини татиб кўрдим. Роҳатой она бош-қош бўлиб ободонлаштирилган шу тепаликда ўтказилган Наврўз сайлида бутун Ургут халқи қатнашганининг довруғини ҳам эшитдим.

Куйиб-ёниб, машаққатли меҳнати орқали обрў топаётганларга рақиб ҳам топиларкан. Ўша кезларда Роҳатой онанинг тиним билмай қилган меҳнати ва эл назарига тушгани айрим кишиларнинг ғашини келтирди. Қаранг-а, аёл киши не-не қийинчиликларга чидаб тошлоқ ерни ўзлаштирса, тупроғини пешонасининг тери билан суғорса, сўнг тап-тақир жойни обод қилиб қанду новвотдек мевалар етиштирса-ю, “баракалла” дейиш ўрнига айрим одамлар унинг йўлига ғов бўлишса?! Қани ҳақиқат? Шукрки, адолат йўлини аниқ кўрсатувчи, оқни-оққа, қорани-қорага ажратиб бергувчилар бор.

Йиллар ўтиб, Роҳатой она эзгу ишлари билан тилга тушди. 2006 йилда муборак Ҳаж зиёратида бўлиб қайтдилар. Узоқ йиллик меҳнатлари қадрланиб, ҳукуматимизнинг юксак мукофотлари билан тақдирланди.

Роҳатой ҳожи она одамзодни бағрида кўтариб яйратаётган шу замин тупроғини муқаддас деб билади. Шунинг учун ёшлигиданоқ она ерга меҳр қўйди. “Сен ерни иззатласанг, эл сени иззатлайди”, деган мақолга амал қилди. Бирор лаҳза тиним билмади. Ўз кучига, меҳнатига ва эътиқодига таянди. Ҳар ишда кенгфеъл, эл ичида камтар ва ҳаёт машаққатлари олдида сабрли бўлди. Она тупроқ ҳам ўзини эъзозлаган кишига сирини очади, етарлича насиба беради. Ҳожи она ўзи азиз билган тупроқдан ризқ-рўз олди, эл ичида ҳурмат, обрў топди.

ҲАВОДА ЧЕЧАКЛАР ИСИ БОР ЭДИ…
(болаликдаги Наврўзларни эслаб)

Кўкламнинг ёмғирлар кўп ёғадиган намхуш оқшомлари болалигимизда жуда зерикарли туюларди.

Ташқарида шамол “ув” тортар, дарахтларнинг шохи қарсиллар, итлар занжирини узгудек бўлиб тинмай ҳурар эди. Бу товушлардан ваҳимага тушиб, эна ларимизни саволга тутардик.

– Энажон, ташқарида нима бўлаяпти?

– Аямажуз келган, бу ўшанинг иши.

– Аямажуз ёмонми?

– Ёмон эмасу, лекин бизга раҳм қилмайди-да, дерди энам. – Кечагина боғимиздаги зардолилар гулини тўкиб, барг ёза бошлаганди. Мана, аямажуз келди-ю, янги баргларини битта-битта юлиб отаяпти. Айни Наврўз киришини пойлаб юради у. Нима қилсин феъли шунақа-да.

“Демак, аямажузнинг ўзи эмас, феъли ёмон экан”, деб ўйлардик ва ўзимизча унга хайрихоҳ бўлардик. Кейин эналаримиз ўргатган тилакларни пичирлаб айтардик:

Аямажуз олти кун,
Яхши келса юрт тўкин,
Ёмон келса эл юпун,
Яхши келсин илоҳим.

Яна бир куни қаттиқ шамол турди. Ёмғир томчилари деразани черта бошлади. Бирданига чироқ ҳам “лип” этиб ўчиб қолди. Укам билан бобомнинг ёнига чопиб бордик.

– Ҳозир ҳаммамиз биргаликда қўшиқ айтамиз, кейин сираям қўрқмайдиган бўласизлар, – деди бобом.

Ўша қўшиқнинг сўзлари ҳали-ҳали ёдимда.

Шамол турса, қўрқмагин,
Шамол бобонг бўлади.
Ёмғир ёғса қўрқмагин,
Ёмғир момонг бўлади.
Чақмоқ чақса чўчима,
Чақмоқ сенинг оғангдир.
Сел келганда сапчима,
У ҳам сенинг бобонгдир.

Чиндан ҳам шундан сўнг қўрқув ҳисси бизни тарк этди. Гўёки бобом бир зумдаёқ табиат билан бизни дўстлаштириб қўйганди. Ёмғирнинг ҳам, шамолнинг ҳам товуши энди бизга хуш ёқиб, кўзимизни уйқу элита бошлади.

Эртасига ҳаво чарақлаб очилди. Бир ҳафтагача кун тоза қизиди. Шунда бобом бизга “Қани, ёмғир чақиринглар”, деди. Биз катталардан ўрганганларимизни хиргойи қилдик:

Деҳқон бобо ҳув деди,
Дала-боққа сув, деди.
Кўзда йўқ уйқу, деди,
Гулдурак момо, кел.
Ҳамма сенга кўзи тўрт,
Кел, тоғлардан ошиб ўт,
Дала-боғдан шошиб ўт,
Гулдурак момо келақол.

Айтишларича, шоҳ Фируз замонида Эронда етти йил ёмғир ёғмаган экан. Шунда эл-улус ибодатхоналарга бориб, ғайб кучлардан ёмғир сўрашган.

Йил қурғоқ келиб, ҳосил кам бўлган йилларда одамлар сув ҳомийси – Султон хотиндан мадад тилаганларини болалик чоғларимиздан бери биламиз. Биз болалар чўпга ўраб ясалган латта қўғирчоқни бош узра кўтариб, қўшиқ хиргойи қилардик:

Ёмғир ёғдир, хўл бўлайлик,
Биз ҳам сенга жўр бўлайлик.
Арпа-буғдой мўл бўлсин
Суту қатиқ кўп бўлсин.
Ёмғир ёғса дўл келади,
Еру жаҳон кўл бўлади.
Дунё тўла гул бўлади.

Биз Наврўз сайилларига чиқиб, варрак учираётган кезларимизда ҳам бор овозимиз билан шамолни чақирардик:

Шамол, шамол,
Бағринг камол,
Онангни сув олиб кетди,
Отангни сув олиб кетди,
Эса қолсанг-чи!

* * *

Наврўз кунларида ер ҳайдаш, экин экиш юмушларини бажариш пайтида деҳқонлар “хўш, ҳайда”, “майда-майда” қўшиқларини айтган бўлсалар, аёллар сигирларини эркалаб сутини кўпайтириш учун қўшиқ айтиб соғардилар. Соғим қўшиқларини оналаримиз ва момоларимиз ўзлари тўқиб ҳам хиргойи қилаверишарди.

Қишдан чиқиб, қувватсизланган сигирлар кўкламнинг илк майсаларига тўйиб қайтаётганида аёллар шу жониворларни “суқли” назарлардан эҳтиётлашган. Кўз тегмасин, дея шохлари ва туёқларига нуқра тошчалар тақиб қўйганлар. Сўнг подадан қайтаётган сигирлар йўлига чиқиб ўзаро хиргойи қилишган.

Пода келар бош-бош,
Шохларида нуқра тош.
Елини тирсиллайди,
Шохлари қирсиллайди.
Пода келар бош-бош,
Ҳой йўловчи, четга қоч.
Кўз тегар уюримга,
Дард келар сигиримга.

Ҳар гал Наврўз кунларида биз она табиат, осмон, хуллас атрофимиздаги барча жониворлар билан мана шундай содда ва халқона қўшиқлар орқали “сўзлашардик”, уларни бола қалбимиз билан яхши кўриб қолардик.

* * *

Болалик кезларда биз дала гиёҳларининг қай бирини гулидан, қай бирини ҳидидан ажратиб олардик.

Сувқалампирнинг гуллари худди маржонга ўхшаш бўларди.

Бўзночнинг иси ёқимли, марваридгул эса қўнғироқчани эслатарди.

Далачойнинг гуллари сап-сариқ…

Мойчечакнинг гулбарглари сулув, гулхайрининг ифори майин, девона гулнинг товланиши чиройли эди.

Ёмғир севалаб ўтган чоғларда бу ўт-ўланларнинг хуш бўйи бутун борлиққа тараларди.

– Майсаларни тўйиб ҳидла, кўнглинг ёришади, – дерди момолар.

– Майсазор устидаги шудрингдан олиб ич, барча дардларинг кетади, – дерди боболар.

Майсаларга бўйлашиб, улар билан жой талашиб ўсаётган ялпиз, исмалоқ, жағ-жағ, беда эса юз бир дардга даво экан.

* * *

Тупроқни ёриб яшашга чоғланаётган майсалар, ариқ бўйларидаги митти чучмомолар, қирда бойчечагу бинафшалар, боғлар ичида сайраётган қушларнинг ҳамма-ҳаммаси Наврўз саҳарларида қутлуғ кунни қаршилаётгандай туюлади. Нозик ниҳол гулу гиёҳлар ҳиди димоқни қитиқлайди.

Сумалак қозонлари атрофида шўх болалар чуғурлашади:

Жонга дармон сумалак,
Кимга армон, сумалак…

Адирлар бағрида наврўз гурунглари қизийди, айтишув ва лапарлар бошланади, беллашувлар авж олади.

“Қутлуғ кунда ғамга ботмай ўйнаб кул, дилинг пок, тилакларинг эзгу бўлсин. Ана шундагина келгуси Наврўзларга ҳам шоду хуррам етасан”, дейишади кексалар.

Қош қорайиб тун киргач, сумалак қозони атрофида давра қурилади. Момолардан бири чилдирма чалади, уни эшитганлар “сумалак сайли” бошланганини билиб узоқ-яқиндан келаверадилар. Энг аввал момолардан бири ўйину лапарни бошлаб беради. Лапар бундай бошланади:

Осмонларда камалак,
Қозон тўла сумалак,
Сайилдан бердик дарак,
Келаверинг минг малак,
Сумалак, ҳо сумалак…

Кейин бошқалар ҳам шу момога жўр бўлишади:

Узоқ осмону фалак,
Қайдадир ўттиз малак,
Улар солмаса намак,
Қачон пишар сумалак?!
Сумалак, ҳо сумалак…

(Айтишларича, сумалак қозони атрофига келиб ўтирган ўттиз малак тонгга яқин қозонга туз-намак ташлаб, сўнг учиб кетишаркан. Бу эса сумалакнинг пишганини билдираркан. Шу учун ҳам лапарда тузнамак сўзи тез-тез тилга олиб турилади.) Онахонлар энди навбатни ёш қизу келинчакларга берадилар. Қиз-жувонлар рақс тушиб, бир-бирларига гал бермай, ўзлари билган халқ қўшиқларидан куйлайдилар.

Саҳар чоғида дам еб, пишган таомни сузишни кекса аёл бошлаб берган. У “Бисмиллоҳир роҳманир роҳийм” деб қозон оғзини очади ва шундай сўзларни такрорлайди:

Ғойибдан барака
Беҳиштдан маза,
Менинг қўлим эмас,
Биби Фотима онанинг қўллари…

Сўнгра сумалак қатор идишчаларга сузилиб, биринчиси ён-атрофдаги кекса ёки дардман кишиларнинг уйларига элтиб берилади. Шу жиҳатдан олганда, сумалак жуда кўп яхшиликларга йўл очувчи қутлуғ таом саналади. Сумалак сузаётган аёл қозон бошида ҳазил аралаш хиргойи қилиб туради:

Том боши қизил алвон,
Сумалак минг бир дармон.
Сумалак етмай қолган,
Армон қилар- а, армон…
Сумалак, ҳо сумалак!

* * *

Момо чанқовузни лабига тутади.

Бобо дўмбирани сайратади.

Болакай қамишдан сибизиқ ясайди.

Катта майдондан отлар дупури эшитилади. Барча “қизқувди”ни кўрмоққа шошилади.

Бир томонда кураш давом этади.

Бир ёқда “арқон тортиш” беллашуви…

Беллашув тугаб, ҳаммалари “келинсалом” бўлаётган жойга ошиқадилар. Кайвони момо ўртага чиқиб “салом” айтади:

Қуллуқ бўлсин Наврўзжон,
Нонга тўлсин дастурхон,
Юрт бўлсин тинч ва омон,
Ҳамма-ҳаммага салом…

Келинчаклар заррин ҳарир пардалари ортидан ним табассум қилишиб, аста саломга эгиладилар.

* * *

Қуёш укпар булутлар орасидан мўралайди. Шабадада кўклам ҳиди. Бир дуркун қизлар сайил бўлаётган адир томон ўрлайдилар. Олдинда бораётгани беихтиёр тўхтаб қолади.

– Қизларжон, бу ёққа бир қаранглар!

Қияликдаги яхлаган ер устида нозиккина бойчечак тебраниб турарди. Қизлар унга соғинчу меҳр билан тикилиб ҳайратланишади.

– Вой, бунчаям чиройли! Аёзли кунда очилиб туришини-чи?

Қизлардан бири бойчечакни узмоқчи бўлди. Дугонаси унинг қўлидан ушлади.

– Қўй, узма, биздан бошқалар ҳам кўрсин. Кейин шу йўлдан йигитлар ўтишди. Улар бойчечакни кўриб дарров узиб олишди.

“Қизларга кўрсатиб мақтанамиз”, дейишди. Қизлар эса бойчечакни йигитлар қўлида кўриб, кўнгиллари оғринди. Бойчечакни узган йигит хижолатомуз жилмайди. Қизлар уни “кечирган” бўлди.

– Бойчечакни бизга беринглар.

– Йўқ, шартларимиз бор.

– Айтинг.

– “Бойчечак базми” ўйнаймиз. Лапарда ким енгса бойчечак ўшаники бўлади.

– Бўпти!

Йигитлар бир тараф, қизлар бир тараф бўлишди. Бўз йигит ўртага чиқиб лапарни бошлаб беради:

Мен таниган бир қиз бор,
Кўзларида юлдуз бор.
Унга тўйиб қарай десам,
Отаси кўп жаҳлдор,
Ёрдам беринг ёронлар!

Қизлар ясама араз билан лаб буришади, сўнг йигитга дарровгина жавоб ҳозирлайдилар:

Ҳой йигит-а, ҳой йигит
Мақтанмоқни қўй йигит,
Сен у қизни олмоқ бўлсанг,
Бор, рақибингни йиқит!
Буни қаранг, ёронлар…

Йигит “таслим” бўлгандек ерга қарайди, сўнг бойчечакни қизга узатади. Йигитлардан бири ўртага чиқади ва янги лапарни бошлаб юборади:

Қўшни қизнинг боғига,
Олма отдим, ҳай ёра.
Учрашгани чиқар деб,
Пойлаб ётдим, ҳай ёра.

Бир қиз унга жавоб сўзи айтади:

Олма отманг боғимга,
Мен на кўйда, ҳай ёра.
Учрашувга чиқолмам,
Отам уйда, ҳай ёра.

Сўнг йигит ўзича “аразлаб” нари кетади. Сал ўтиб, яна ортига қайтади-да, қизга лутф қилади:

Ҳой қўшни қиз, бу қандай,
Нозу фироқ, ҳай ёра.
Ундан кўра ҳол сўраб
Бир кулиб боқ, ҳай ёра.

Қиз юзларини тўсиб четга қарайди. Кейин дугоналари ёнига бориб “аҳволини” уларга тушунтиради. Унинг ёнидаги қиз ўртага чиқиб, йигитга дейди:

Куюнманг-ей, бу қизнинг
Боши боғлиқ, ҳай ёра.
Сизга бир сўз айтолмай,
Дили боғлиқ, ҳай ёра.

Шунда йигит бошини “чангаллаб”, бир зум туриб қолади. Сўнг аста-секин йигитлар томон юради. Кетаётганида қизлар гуруҳи томон боқиб шундай дейди:

Ҳой, қўшни қиз, севмасанг,
Йўқдир зорим, ҳай ёра.
Дунёда қай ошиқ бор,
Кўнгли ярим, ҳай ёра!

Айтишув ва лапарлар поёнига етгач, қизлару йигитлар давра-давра бўлишиб сирлашадилар.

Бахт ва севги ҳақидаги гўзал суҳбатлар то кечга қадар давом этади.

* * *

Ёруғ туйғулардан кўнгиллар ёришади. Дилда шеър ҳаваси уйғонади:

Чорбоғлар чирой очиб,
Ҳар гул хуш бўй таратар.
Сувга сирларин айтиб,
Бош эгади мажнунтол.
Том устида қизғалдоқ,
Кўйлаги ловуллайди.
Қирга чиқсанг, бойчечак,
Мени ол, деб имлайди.
Ариқ четида ялпиз,
Нафасида қўшиқ бор.
Ҳар ёнда анвойи ис,
Мунча сулувсан, баҳор!

Чиройли урф-одатлари, ривоятлари, ҳикматлари ва кўҳна қўшиқлари билан қалбларимизга кириб келади, бу қадимий айём нафаси!

Кўзларимизни ҳайратга, кўнгилларимизни ёрқин ҳис-туйғуларга тўлдиради.

Минг-минг йиллардан бери Наврўз ана шундай гўзал манзаралар, қутлуғ садолар билан бошланади.

“ҚУШНИНГ ҲАМ ИНИ БУЗИЛМАСИН, БОЛАМ…”
(энам кўп бора такрорлайдиган ибора эди бу)

Она қишлоғимдаги жаннатсифат ҳовли тасаввуримга аниқ муҳрланиб қолган. Ёзу қиш анвойи мевалар иси келиб турадиган катта чорбоғнинг этаги узумзор эди. Ундан сўнг анжирзор бошланарди. Ҳовлининг офтобрўй томонида томорқа экинлари баравж ўсиб ётар, у гулзорга туташиб кетганди. Гулзорнинг ярмидан кўпига райҳон экилган, қолган қисмида очилиб ётган гуллар ҳиди бир-бирига қоришиб, кишини сармаст қиларди.

Энам (волидамнинг оналари) шу чиройли, кенг ҳовлида яшардилар. Ўзлари қишлоқнинг кайвониси, ҳеч бир тўй ёки маърака у кишисиз ўтмасди. Жуда серғайрат, пухта, ҳатто кунига майда-чуйда юмушларни бажараётиб ҳам нимадир хиргойи қилиб юрардилар. Қўшиқлари жуда кўп, хилма-хил эди. Биз набираларига ўлан ва лапарларни айтиб берар, кези келганда мақолларни тўқиб ташлар, ҳол сўраб чиққан ҳамсоя аёлларга эса ҳар хил ибратли воқеаларни гапириб ўтирарди. Айниқса, кечқурунлари бу ҳовли гавжум бўларди. Қўшни аёллар бирин-сирин кириб келишарди. Чорпояда суҳбат обдон қизир, бу давранинг бош ҳаками, албатта энам эди! У ўғил уйлаш ё қиз чиқариш тараддудида юрган аёлларга маслаҳатлар бериб, йўл-йўриқ кўрсатар, баъзан ривоятлар айтиб, гап орасида ўзи гувоҳ бўлган қизиқ ҳангомалардан ҳам сўйларди.

Энамнинг айтганлари шу даврада ўтирган кимнингдир дил жароҳатига малҳам босар, кимнидир қийнаб юрган мушкул оғриқлардан қутқазар, кимгадир яхшигина сабоқ бўларди, назаримда. Шундай ривоят ва ҳангомалардан айримлари ёдимда сақланиб қолган.

УЙИГА АҲИЛЛИК ҚАЙТИБДИ

Гоҳо давра ўрталаб қолганда қўшнимиз Ҳазия хола енг учлари билан кўзларини артиб-артиб қўяр, энам эса буни ички сезгирлик билан пайқаб, дарров гапидан тўхтарди. Сўнг ярим ҳамдардлик билан холани койиган бўларди:

– Ҳалиям ўша гапми, Ҳазиябону? Ичмайдиган, сўкмайдиган эркак борми, ўргулай, Аллоҳдан инсоф сўраб, оғир бўлинг.

– Қийналиб кетдим. Жавобимни беринг, дедим кеча… (Ҳазия хола юзларини бекитиб йиғлаб юборади).

– Ҳай-ҳай, яхши сўзгаям, ёмон сўзгаям фаришта омин дейди-я, бекор қипсиз. Гулдай болаларингиз бор-а, айланай. Оғзингизга тош солинг, ҳали ҳаммаси яхши бўлиб кетади девдим-ку, сизга. (Ҳазия хола энамнинг гапларидан енгил тортгандек, кўз ёшларини артиб, пиёласидаги чойни симиради).

Аёллардан бири кулимсираб, ҳазил аралаш энамни саволга тутади: – Ҳамма вақт оғизга тош солинглар деб маслаҳат берасиз, нима, буни сиз ўзингизда синаб кўрганмисиз?!

– Машойихларимиз айтиб кетган ҳар гап не-не синовлардан ўтган, болам, – дейди энам. – Эшитинглар, мен шуни айтиб берай. Қадимда бир эру хотин бўлиб, доимо бир-бирлари билан уришгани-уришган экан. Эр у деса, хотин бу деб, ниҳоят катта жанжал бошланар, уйда неки бор, ҳаммаси синар, сўнг чарчаган эру хотин дуч келган жойда ухлаб қолишаркан. Аммо тонг отгач шу аҳвол яна такрорланаркан. Бир куни нимадир бўлиб, хотин ўзини ойнакка солиб қараса, кўзгудан сочлари пахмайган, кўзлари чақчайган, бадбашара бир аёл ўзига қараб турганмиш. Аёл ғамга ботибди. “Мана жанжалнинг оқибати! Бирор чорасини топмасам бўлмайди, шекилли…” деб ўйлабди.

Ахийри, у донишманд ҳузурига борибди. Аёлга раҳми келган мўйсафид унга бир тошча олиб узатибди:

– Буни эрингиз келиши билан тилингиз тагига ташлаб олинг, ҳар қандай шароитда ҳам оғзингизни очманг, шунда бир яхшилик юз беради, – дебди.

Аёл тошни олибди, уйга етиши билан оғзига солибди. Жанжалга ўрганган эр жазаваси тутиб бақирибди, ҳар нарсани улоқтирибди, сўкинибди, бироқ хотини миқ этмабди: Эр ҳайрон бўлибди, “хотинимга ақл кирибди-да” деб ўзи ҳам жанжални бас қилибди. Дарҳол ўзини тузатибди, соч-соқолини қиртишлаб, синиқ буюмларни бутлабди. Аёл ҳам пардоз-андоз қилиб чиройли бўлибди. Етти кунни шундай ўтказишибди. Сўнг аёл яна донишманд ҳузурига йўл олибди. “Сизнинг айтганларингизни қилдим, лекин ҳеч бир яхшилик бўлмади-ку”, дебди у. Шунда донишманд ундаги ўзгаришларни пайқаб севинибди, сўнгра:

– Бир ҳафталик осойиш кунлар сени ҳам, эрингни ҳам қувонтирди, рўзғорга барака кириб, уйларингга аҳиллик қайтди, ахир яхшилик эмасми бу, – дебди.

Аёл донишмандга таъзим қилибди-да, ортига қайтибди. Уйга бориб, овқат тайёрлаб эрини кутибди. Эру хотин шундан сўнг узоқ йиллар аҳилу иноқ яшашибди.

…Ҳазия хола энамнинг ўгитларига амал қилиб, кам бўлмади. Эри Мансур ака кўп ўтмай, ичишни ташлади. Қишлоқнинг тўй-маъракасига аралашиб, ўзини ўнглаб олди. Иккалови апоқ-чапоқ бўлиб, ўғилларни уйлаб, қизларни чиқаришди. Олди-орқаси тўла невара-чеваралари бор бу кун.

ҚИЗ БОРКИ, ҲУНАРИ БЎЛСИН

Ўрни келиб қолганда зарур гапни шартта айтиб, ҳеч кимни аяб ўтирмайдиган энам бировга маслаҳат беришдан аввал узоқни ўйларди. Ўгитлари эса оламча мазмунга эга эди. Айримлари ҳали-ҳануз қулоқларимдан кетмайди.

Қўшни аёл энам ёнига келиб маслаҳат сўрайди. “Гулнора қизим бу йил ўқишга киролмади, бу ёқда совчилар кўпайгандан кўпаймоқда. Узатай десам сеп-сидирғаси тайёр эмас, нима қилсамикин?” дейди.

– Рўзғор тутишни, овқат пиширишни ўргатганмисан? – дейди энам.

– Борса ўрганиб олар…

– Қизиқ гап айтдинг, бировнинг эшигига боришдан олдин қиз болани уй тутишга ва бирор ҳунарга ўргатиш керак. Қизингнинг ҳунари борми?

– Ҳунар? Қанақа ҳунар? Ҳеч нарса ўрганмаган… – Унда қандоқ узатасан? Рўзғорни рўзғор қилишда аёл ҳам ўзининг ҳиссасини қўшиши керак, бу қадимги китобларда ёзилган. Қўлида ҳунари бўлса қизинг бировнинг эшигига борганида бошини баланд тутиб юради, шуни ўйламаяпсанми?! – деб қўшнини койиган бўлади энам.

Аёл индамасдан чиқиб кетади. Шундан сўнг қизини икки маҳалла наридаги бир чеварга шогирд қилиб беради, пазандачиликни ўргатади. Обрўли хонадонга узатилган Гулнора ўша ердаги қиз-жувонларга чиройли кўйлаклар тикиб бериб мақтов олаётганини эшитган энам ич-ичдан қувонади.

ОДОБИ ВА ҲАЁСИ БИЛАН ГЎЗАЛ

Энам қиз боланинг одоби унинг бахти, дер эди. Шунга оид воқеани менга гапириб ҳам берганлар.

Бир она бор эди. Умр йўлдошидан барвақт жудо бўлиб ўғлини ақлли-ҳушли қилиб тарбиялади. Вояга етгач, уйламоқ бўлди. “Сўзлашиб юрган қизинг борми?” деб сўради. Йигит айтди. Она ўғлини шу қизга унаштириб қўйди. Олисдаги қариндошлариникига бир ҳафтага меҳмонга кетди, она. Бу пайтда ўғил уйни тартибга солиш билан банд эди. Бир неча кундан кейин она уйга келсаки, ўғли бегона бир қиз билан чақчақлашиб ўтирибди.

– Бу қиз ким? – деб сўради.

– Бўлғуси келинингиз шу-да, онажон. У сиз йўқлигингизда уйга келиб турди, менга овқат тайёрлаб берди.

Она индамади. Аммо шу куни кечқурун қудалариникига бориб, унашувни бекор қилиб қайтди.

“Никоҳ ўқилмай туриб куёвникига келиб-кетиб юриш ўта одобсизлик, бундай қизни энди уйим остонасидан киритмайман!” деди у.

Ўғил ҳам онасини тушунди.

– Қиз бола одоби ва ҳаёси билан қадрланади, буни унутма, – дердилар энам менга.

* * *

Энамнинг ўгитлари ҳеч тугамасди.

Ўшандан сўнг англаб етдимки, бу доно аёл ўгитлари билан нафақат биз набираларининг, балки барча ёшларнинг қурилажак оиласи мустаҳкам, ҳаёт йўли ойдин бўлишини истаб жонҳалак экан!

– Аёл зоти уйига бор меҳрини бағишлаб, тежамли ва қаноатли, итоатли ва сабрли бўлса, хонадонини асраб-авайласа турмушига ҳеч бир заха етмайди. Бу дунёда фақат одамнинг эмас, ҳатто қушнинг ҳам ини бузилмасин, болам, – дер эди энам.

ИККИНЧИ БЎЛИМ
ЮРАГИМДАН САЧРАЁТГАН ЧЎҒ
(она юрт манзаралари)

Эндигина мактабга қатнаётган ўқувчилар эдик. Бир куни ўқитувчи синфга кирди ва дабдурустдан “Ҳозирги дарсда Ватан ҳақида суҳбатлашамиз”, деди.

Шунда орқа партадаги бир бола қўл кўтарди.

– Муаллим, Ватан нима ўзи?

Ҳаммамиз кулиб юбордик. Ўқитувчи бизга “жим” ишорасини қилди. Кейин ўзи бу мавзу ҳақида узоқ гапирди. Синф сув қуйгандек жимжит эди. Суҳбатни жудаям берилиб тинглаганимиз учунми, танаффусга қўнғироқ чалинганини ҳам сезмагандик, ўшанда…

Қанча сувлар оқиб кетди. Биз улғайдик. Энди мен Ватан ҳақида ўйласам, кўнглим ёруғ туйғулардан ёришиб кетади. Аслида бу туйғулар гўдаклигимиздаёқ она сути, она меҳри, она алласи билан бирга томирларимизга сингган. Боболаримизнинг ҳикматлари, момоларимизнинг эртаклари орқали юракларимизга жо бўлган!

Айни баҳор кезларида отаси эккан кўчатларга жажжи челагида сув ташиб қуйган болакайнинг кўзлари тубида илдиз отарди Ватан туйғуси!

Онаси кашта тикаётганда ёнида ўтириб, оддий матода ипак гуллар яратаётган сеҳрли бармоқларга ажабланиб термулган қизалоқнинг нигоҳларидаги ҳайратга қоришиқ эди бу туйғу!

Чексиз-чегарасиз дала-қирлар, тупроқни ёриб яшашга чоғланаётган юз бир хил майсалар…

Бошоқлари олтинланиб товланаётган буғдойзор…

Кечқурунлари уфқ ортига ботадиган Қуёш…

Тераклар учига осилиб қолган Ой…

Ҳар баҳорда уйларимиз шифтидаги инига келиб бола очгувчи она қалдирғоч…

Кекса тут тепасидаги уясини ҳар ёзда адашмай топиб келадиган лайлаклар…

Бу манзаралар шу қадар кўп, шу қадар ранг-барангки, ҳатто юракларимизга сиғмайди.

Демак, биз борлиқни тушуна бошлаган ўша кезлардаёқ Ватан не эканини англаб етгандик.

Сўнг бу туйғуни лаҳзама-лаҳза, заррама-зарра кашф эта бордик. Ўзимиз улғайганимиз сайин шу туйғу ҳам юрагимизда улғайди!

ОЛИС КЕТСАНГ, СОҒИНЧИ ҚИЙНАР

Чет эл сафаридан қайтган танишимиз даврада ўз таассуротларини сўзлаётиб, шундай деди:

– Ўша юртнинг табиати жуда гўзал экан. Бизни яхши кутиб олишди. Иззат-ҳурмат кўрсатиб ширин мевалар билан сийладилар. Лекин буларнинг ҳеч бири кўнглимиздаги бўшлиқни тўлдиролмади. Нуқул она юрт томон интиламиз. Бир-биримизга билдирмай кун санаймиз. Шундай кезларда тушуниб етдим, агар кишини ўлдирса, Ватан соғинчи ўлдираркан!

Даврага жимлик чўкди.

Ҳар биримиз дунёда ҳеч нарсага алишиб бўлмайдиган қадрдон гўша – она юрт ҳақида ўйлардик.

“… ҚАЙНОҚ МЕҲРИДАН КУЧ ОЛДИМ!”

Уруш воқеаларини биз киноларда кўрганмиз, тафсилотларини китоблардан ўқиб билганмиз. Лекин унинг ҳақиқий манзараларини уруш кўрганлардан сўрамоқ жоиз.

Бундан ўн йилларча муқаддам самарқандлик кекса жангчи Ғаффор Ҳамдамов билан суҳбатлашаётганимда шундай гапларни айтган эди:

– Ҳар гал урушни эсласам, ўқларнинг чийиллаган товуши қулоқларим остида қайта эшитилаётгандек туюлади. Бутун атроф қуюқ тутун, замбараклар овози қулоқни қоматга келтиргудек. Ўқ тегиб қулаётган жангчининг чинқириғи юракларни даҳшатга солади, яна бир ёқда эса “қани, жангга” деган чорловлар… Урушга борган илк кунларда ғалати аҳволга тушдик. Ҳатто ўзимизни йўқотар даражага борардик. Ахир умрингда товуқ ҳам сўймаган бўлсанг-да, бу ёқда қон дарёдек оқаётганини кўрсанг, кўз олдингда кимдир жон таслим қилса, ўзинг ҳам кимнидир отиб қон тўксанг!

Кўникиш оғир бўлди дастлаб… Бир дўстим нуқул ваҳимага бериларди. “Менга қара, ҳамма ўлаяпти, биз ҳам эрта-индин ўлиб кетамиз-ку”, дерди у. Мен унга “Ниятингни яхши қил, илгарига юр, биз ўлмаймиз”, дедим. Аслида айтилган гап ҳам башорат, дейдилар. Буни қарангки, ўша дўстим кўп ўтмай шаҳид бўлди. Мен эса яраландим, бошимда осколька парчаси, фақат оғриқдан азоб чекардим, шундаям “Мен ўлмаслигим керак”, дейишни қўймасдим.

Қаранг, ажал нақ рўпарамда турибдию, мен бўлсам хаёлан нуқул Самарқандга талпинаман. Ўзим туғилиб ўсган Шайхулислом маҳалласи кўз олдимдан ўтади. Болалигимда вафот этган отамнинг юз-кўзларини элас-элас хотирлайман. Анбар онамнинг “Сен Саттор чармгарнинг ўғлисан, отанг ёлғиз болам одам бўлсин деб то ўлгунича ҳалол ишлади, сен ўқиб илм олишинг керак”, деган насиҳатлари қулоғим остида жаранглайди. Она юртга бўлган қаттиқ соғинч мени омон қолишга ундарди. Хуллас, ўлмадим, Ватанга қайтдим. Урушдан кейин ота-онам орзу қилгандек дорилфунунда ўқидим, раҳбарлик лавозимларида ишладим, олтмиш йилдирки эл-юрт хизматидаман. Мана бугунги кунларгача етиб келдим. Беадад шукр!

БИР ФИЛЬМНИ КЎРГАЧ…

Самолёт узоқ учди.

Салондаги олтмиш чоғли йўловчининг ранг-рўйи докадай оқ. Маълум бўлишича, қанотининг қаеригадир шикаст етган самолёт бир неча соатдан буён ерга қўнолмаётган экан!

Парвоз яна ярим соатча давом этди. Ажал билан юзма-юз ўттиз дақиқа…

Ахийри ёрдам гуруҳи етиб келиб, самолёт эсономон манзилга етказилди.

Ташқарида ёмғир шивалаб ёғарди.

Олтмиш чоғли йўловчи самолётдан тушиши билан бараварига ерга ётиб олишди. Кўзлари тўла ёш, лойли қўлларини юзларига суркаб, ерни тавоф қилишди. Улар орасида кексароқ бир киши йиғлаб кўкка боқди, овозининг борича “ўзингга шукр, мен она юртимдаман, энди ўлсам ҳам розиман”, деб хитоб қилди.

Фильм воқеаларидан таъсирланиб ўрнимдан туриб кетдим. Дераза оша ташқарига қарадим. Осмон типтиниқ, атроф беғубор. Қушлар дарахт шохларида тизилишиб чуғурларди. Борлиқдан кўз узолмай қолдим. Қалбимни соғинч туйғуси қамраб олди.

Баъзан Ватанда яшаб туриб ҳам Ватанни соғинар экансан, киши.

ГЕНЕРАЛНИ ЙИҒЛАТГАН АСКАР

Сирдарёнинг Янгиер шаҳрида бир танишим бор. Жуда ажойиб инсон, ўзи ҳам китобга ўч.

Қайсидир йили катта қизини турмушга узатганида эллик-олтмишта китоб солинган сандиқчани сеп қаторига қўшиб бергани ҳали-ҳали янгиерликларнинг ёдидан чиқмайди.

– Грузинларда қиз узатилаётганда унинг сеплари орасида Шота Руставелининг “Арслон терисини ёпинган паҳлавон” асари албатта бўлар экан. Бу одатда бир ҳикмат бор. Негаки, китоб кишининг руҳий оламини бойитади, турмуш машаққатларига сабрли бўлишни ўргатади, мен ана шу ниятда қизларимнинг сепига китоблар ҳам қўшиб бераман, – дейди у.

Танишим анча йиллар бурун аскарликка борганида бир йигитни калтаклаб қамалган ҳам экан. Бу воқеани кўпчилик эшитган. Гоҳ-гоҳида давраларда аскарликда бўлган ўша ишни яна бир марта гапириб беришини сўрагувчилар топилади. Шунда танишим сўз бошлайди:

– Ўтган асрнинг олтмиш бешинчи йиллари эди. Львов шаҳрида ҳарбий хизматда эдим. Бир кун овқатланиб бўлганимиздан сўнг ҳазил-мутойиба бошланди. Иккита йигит бир-бири билан олишиб кетишди, грузин бола стол устига чиқиб тушликдан ортиб қолган яримта буханка нонни немис шеригига қараб тепди. Мен чидаб туролмадим, югуриб бориб, ҳалиги болани яхшилаб калтакладим, нонни “футбол қилиб” тепган оёғидан чалдим, йиқилиб тушди, юзлари қонаб, тишлари синиб кетди. Мени қамаб қўйдилар. Тергов бўлди. Ўшанда болалигимдаги очлик даврларини, бувим билан ярим тунда бошоқ теришга чиққанларимизни гапириб бердим. “Ўзбек халқида нон жуда азиз, агар унинг бир бўлаги ерда ётса олиб кўзга суртишади, сўнг авайлаб четга қўйишади”, дедим. Гапларимга қулоқ солиб ўтирган генерал ўрнидан туриб кетди, қалтираган қўллари билан кўзойнагини олиб кўзларини артди. Ўша куниёқ мени озод қилиб юборишганди…

Танишим шунақа инсон. У миллатимиз тарихини чуқур ўрганиб, миллий қадриятларимизга амал қилиб яшашимиз кераклиги ҳақида ёшларга кўп маротаба такрорлайди.

АДАШИБ КЕЛГАН МАКТУБ

Уруш қатнашчиси, сирдарёлик Тожиқўзи Болтабоев анча йиллар бурунги суҳбатимиз чоғида бу воқеани менга айтиб берганди:

– Уруш йилларида биз жангчилар учбурчак хатлар олардик. Уларни очишдан аввал тўйиб-тўйиб ҳидлардик. Бу мактублар она юртимизнинг ҳидини олиб келгандай бўларди гўё. Бир куни ўзимга келган хатни очсам, у отамнинг номига ёзилган экан. Уйдагилар менга ва отамга ёзган хатларни конвертлар ичига адаштириб солишган. Шу хат баҳона отамнинг ҳам мендан сўнг урушга кетганини, айни вақтда госпиталда ётиб даволанаётганини билиб олдим. Қоғоздаги манзилни излаб йўлга тушдим. Сафдошларим, қисм командирлари ёрдам беришди.

Отам шифтга термулиб ётибди. Рангида қон йўқ… Мени кўриб аввалига ҳайрон бўлди. “Шукр, соғ-саломат экансан ўғлим”, деди. Отамдан ҳол-аҳвол сўрадим.

– Ўпкамнинг бир четини ўқ тешиб ўтибди, – деди у.

Худди ўша куни госпитални кўчириш, ярадорларни эшелон билан бошқа жойга юбориш тараддуди бошланди. Отамни ҳам поездга чиқаришди. У кишини йиғлаб кузатиб қолдим.

Уруш тамом бўлгандан сўнг отам йигирма йилча яшади. Жангда орттирган дарди уни тез-тез безовта қиларди. Эсимда, 1970 йиллар эди. Отам қаттиқ оғриб ётиб қолган, шунда ҳам руҳан тетик, кўзлари чарақлаб турарди. “Ўғлим, госпиталда учрашиб қолганимиз ёдингдами?” сўрадилар дафъатан. “Нега буни эслаяпсиз?” дедим мен.

– Қанча одамларнинг ҳоки бегона элларда қолиб кетди. Ўз юртингда, ўз оиланг бағрида тинчгина жон бериш ҳам бир бахт, аслида!

Отамнинг сўнгги нафасида айтган шу сўзларини негадир ҳеч унутолмайман.

“БИЗНИНГ ЮРТ БОШҚАЧА!”

Сурхондарёга хизмат сафаримиз чоғида Файзи полвон Алимов билан танишиб қолдим. У ўзи ҳақида сўзлаётиб шундай деган эди:

– Отам Абдураҳмон Алимов бир умр кураги ерга тегмаган машҳур полвон ўтган. Гоҳо тўйларда отам каби курашга тушаман. Лекин полвонликдан кўра, далага кўпроқ меҳр қўйдим. Пахта, ғалла илмини эгалладим, шунинг ортидан бойиб элга танилдим, юрт кездим.

Қайсидир йили чет элга бордик. Нонушта маҳали бизни орасига япроқдек гўшт солинган нон бутерброди билан сийлашди. Мен ҳайрон бўлдим. Ҳол-аҳволлашиш йўқ, олинг-олинг йўқ, суҳбату гурунглар йўқ. Ахир олисдан борган меҳмон бўлсак, бу қандай гап. Ўша ерда ўтириб ўзимизнинг юртимизни ўйлаб кетдим. Биз чет элдан бўлмаса-да шундоққина қўшни шаҳардан келган меҳмоннинг оёқлари тагига албатта қўй юмалатамиз. Дошқозон осиб, ҳаммани чорлаймиз. Шундай қилмасак кўнглимиз жойига тушмайди. Эртакларда довруғи чиққан Ҳотамтой ҳам аслида бизнинг юртдан чиққан бўлса керак, деб ўйлайман.

Файзи полвон суҳбатни тугатиб, бир зум жимиб қолди. Сўнг “Барибир бизнинг юрт бошқача!” деди. Шу сўзни айтганида унинг кўзлари чақнаб кетди.

САМАРҚАНД САРИ КЕТАЁТИБ…

Чўнтак телефоним оҳиста жиринглайди.

Қулоқ тутаман.

– Опа йўлга чиқдингизми? – укамнинг товуши аниқ-тиниқ эшитилади.

– Ҳа, яқинлашиб қолдим.

– Яхши. Мен ҳозир даштда экинзорни суғоряпман. Сиз етиб келгунингизча уйда бўламан.

Жажжи телефонни ғилофига солгач, ўйга толаман.

Бундан ўттиз йилларча аввал – Тошкентга эндигина кўчиб келганимизда шу укам бизни тинимсиз йўқлаб турарди.

– Опа, сизга телефон қилиш учун автобусга ўтириб, туман марказига келдим, мана уйда экансиз, улгурдим, – дерди у ҳансираб.

– Ишга бормадингми? – дердим мен.

– Икки-уч соатга рухсат олдим.

Мен уни койирдим.

“Ишингдан кечикма!”, дердим.

Орадан йиллар ўтиб, у далаю даштдан туриб менга сим қоқиши мумкинлиги ва мен йўлда машинада кетаётиб унга жавоб қилишим илгари кимнинг хаёлига келган эди дейсиз?!

Ажойиб даврда ҳаёт кечиряпмиз, бахту омад ёнгинамизда, қўлимизни узатсак етади.

Севиниб-севиниб яшасак арзийди.

КАРВОН ЙЎЛИДА
(бадиа)

Карвон йўлга чиқди. Манзил олис.

Олдинда узун-узун йўллар бор. Тақир-тошли чўллар бор. Машаққатли йиллар бор.

Сарбон доно эди. У одамларга деди:

– Ўйлаб-ўйлаб юринглар, сўйлаб-сўйлаб юринглар, куйлаб-куйлаб юринглар. Шунда йўл азоблари сизларни ҳоритмас. Кўҳна турмуш ҳикояларидан айтинг, ўтмиш ёди келажакка йўл оча боради.

Биринчи йўловчи айтди:

– Қадим замонларда ёлғизгина аёл бўлган экан. У юраги сиқилган кезларда уйидаги тош қўғирчоққа кўнгил очаркан. Аёл сўйлайвераркан, тош қўғирчоқ товушсиз эшитавераркан. Шу кўйи аёл енгил тортиб, бора-бора дарддан фориғ бўлибди. Олам кўзига гўзал кўрина бошлабди. Буни-да қўғирчоққа айтгиси кебди. Уйига кирса… тош қўғирчоқ ерга юзтубан қулаб ётганмиш. Унинг ёрилган кўксидан эса қон ва зардоб тизиллаб оқаётганмиш!

Эшитгувчилар деди: – “Ғам тошни ёради”, деганлари шу экан-да. Қандай йиллар ўтди…

Бу кун Сен билан Мен бўғзимиздан отилиб чиққан овозни, ўз қўшиғимизни гулдираб айтмоқ учун берилган имконни олқишлайлик.

* * *

Карвон йўл юрарди. Йўл юрса-да мўл юрарди.

Иккинчи йўловчи ҳикоясини бошлади:

– Қаҳатчилик йиллари экан. Бир аёл супрасидаги охирги унни қоқиб олиб, кулча ёпибди. Бир пайт ит ҳуриб, дарвозада опасининг қораси кўринибди. Аёл иссиқ кулчаларни тезгина камзули ичига беркитибди. Опа келиб сўрашибди. Нон исини туйибди. Сезибди. Индамай ортига бурилибди. Дарвозадан чиқаётиб:

“Эҳ, бу кунлар ўтар-кетар. Баданинг куйгани қолар синглим. Хуш қол…” дебди.

Эшитгувчилар деди: – У йилларда бир бурда нон ҳар нарсадан кўра азизроқ эди-да.

Сен билан Мен у кунларни кўрмаганмиз. Бу кун дастурхонлар мўл. Кўзлар тўқ. Кўнгиллар тўқ. Ана шу мўл-кўлликни тавоф этайлик.

Тўкинликни олқишлайлик.

* * *

Учинчи йўловчи ҳикоя бошлади:

– Қадимда улкан дарёнинг бўйида аҳилу иноқ бир эл яшаркан. Одамлари бири-бирига ардоқли, азиз экан. Минг йиллар ўтиб, шу юрт тупроғига душман оралабди. Тирик жон борки, қиличдан ўтказилиб, макону масканлар кули кўкка совурилибди. Тасодифан тирик қолган бир аёл чақалоғини бешикка белаб, сўнг дарёга оқизибди. Кейин шамолга ёлворибди: “Сен уни тинч-осуда жойларга етказ. Унинг томирида диёнатли бир халқнинг қони оқаётир!”

Шамол бешикни оҳистагина илгарига сурибди. Аёл кўнгли тинчибди. Шунда ортидан овоз эшитилибди: “Биз сени ўлдирмаймиз, яқинроқ кел…” Аёл ўгирилса, кўзи душманнинг суқли нигоҳига тушибди. Фаҳмлабди. “Э воҳ, мен ҳозир тирик қолиб, сўнг душман уруғини кўпайтириб берсам, бегуноҳ юртдошларим қони тўкилган ер мендан гина қилмасми? Йўқ! Шундай қилайки, ҳоким шу азиз тупроқда қолсин!” Аёл шамолдай югуриб ўзини дарёнинг энг чуқур жойига отибди…

Эшитгувчилар деди: – Ажаб ҳикоят экан. Азиз юрти учун ўзини қурбон қилганлар ёди қалблардан асло ўчмагай, улар ҳақидаги ривоятлар тилдан-тилга ўтиб, авлодларни ҳамиша ҳушёр торттириб тургай.

Сен билан Мен шу эркли диёрда бахтиёр умр кечиряпмиз. Юрт озодлиги кўзларимизга тўтиё, қалбларимизни ёритгувчи шамчироқдир. Гўзал Ватан сувратини юрагимиз ичига жойлайлик. У билан ғурурланайлик.

Озодликни олқишлайлик.

* * *

Тўртинчи йўловчи айтди: – Уруш бошланган кезлари бобом уч ўғлини жўнатиб, сўнг ўзлари ҳам урушга кетган. Тўнғич ўғил кетаётганида ҳали чилласи чиқмаган куёв экан. Кейин набира туғилган. Ўша – менман.

Бирин-кетин фарзандларидан, сўнг эридан ҳам қорахат келгач, энам бир ойча тилдан қолган. Кейинчалик Аллоҳнинг инояти билан сиҳат топган. Гоҳо-гоҳо ўкиниб: “Болаларимнинг умрини ҳам Худойим менга қўшиб берганми, дейман, фарзанд доғини торта-торта ичим сидирилиб кетган-у бунчалар узоқ яшадим-а…” дердилар.

Энам юз билан юзлашиб дунёдан ўтди.

Эшитгувчилар деди: – Аёлнинг қисмати сабр, дейилган кўҳна китобларда. Илло, рост.

Минг шукурким, Сен билан Мен юртда осойишдамиз. Шу тинч кунларимизни эъзозлаб, уни нон қадар муқаддас билиб яшайлик.

Тинчликни олқишлайлик.

* * *

Карвон тўхтамай юраверди. Ҳаёт ҳаракатни талаб этгани каби у ҳам бир лаҳза тин олмади.

Бешинчи йўловчи деди: – Қадимда, биз яшаган тупроқда бир достончи чол ўтган. У кечалари қишлоқ ўртасида катта гулхан ёқтириб, атрофига одамларни йиғар, кўзларини юмганча тун ярмига қадар дўмбира чалиб куйларкан. Одамлар гулханга тикилганича берилиб достон эшитишаркан. Ўша чол ҳар гал одамларга “Бу эшитганларингни болаларингга сўйлаб беринглар, болаларинг ҳам вақти келиб ўз болаларига сўйлаб беришсин” деб уқтираркан.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.