İsmayıl Şıxlı
Cəbhə xatirələri

“Deyirlər: “Yazıçının əsərləri oxunursa, deməli, o yaşayır”. Bunun belə olub-olmadığını mən bilmirəm. Amma onu qəti bilirəm ki, İsmayıl Şıxlı əsərləri sevilən və oxunan yazıçıdır…”

– İntiqam Qasımzadə tənqidçi, tərcüməçi, “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru

“Çətin günlərimdə mən səni anıb,
Köməyə səslədim duyan insanı.
Ariflər içində çoxdan yaranıb,
İnsanlıq dastanı – Şıxlı dastanı.”

– Müzəffər Şükür, şair

ÖN SÖZ

Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının (1919-1995) adı Azərbaycanda həm bir yazıçı, həm də bir ictimai-siyasi xadim kimi kifayət qədər geniş tanınır.

İsmayıl Şıxlı çox ağır, amma olduqca maraqlı bir həyat yolu keçib. O, 1919-cu il mart ayının 22-də Qazax rayonunun II Şıxlı kəndində müəllim ailəsində anadan olub.

1936-cı ildə gənc İsmayıl Qazax Pedaqoji texnikumunu bitirib Kosalar kəndində müəllimlik edir. Lakin burada çox ləngimir, ali təhsil almaq üçün 1937-ci ildə Bakıya gəlib Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji institutunun dil və ədəbiyyat fakültəsinə daxil olur.

İ.Şıxlının tələbəliyi ağır repressiya illərinə təsadüf etdi. İnstitut müəllimlərinin çoxu həbs olunmuşdu, qalanları isə amansız siyasi təqib altında idilər – elə tələbələr də. İ.Şıxlının bəy nəslindən olduğunu, tez-tez institut komsomol komitəsinə sorğu-suala çağırılmasını nəzərə alsaq, onun o dövrkü həyatını, keçirdiyi psixoloji sarsıntıları təsəvvür etmək çətin olmaz…

1941-ci ildə müharibə başlayır və 1942-ci ildə İ.Şıxlı cəbhəyə gedir.

Dəhşətli müharibə illərində gənc İsmayıl bir döyüşçü kimi uzun yol keçir: Şimali Qafqaz-Kerç-BelarusŞərqi Prussiya-Pribaltika. Odun-alovun içindən çıxmış, minlərlə ölüm görmüş bu həlim, humanist insanın o dəhşətlərin içindən sağ-salamat çıxması bir möcüzədir.

1945-ci ilin noyabrında İ.Şıxlı cəbhədən geri dönür. Müharibə bu qalib döyüşçüyə iki şey qazandırmışdı: mərmilər altında möhkəmlənmiş dözüm, mərdlik, kişilik; bir də barıt qoxulu cəbhə gündəlikləri.

İsmayıl Şıxlı Qazaxda bir il müəllimlik etdikdən sonra doğma institutuna gəlir, aspiranturaya daxil olur. Sonralar o, burada müdafiə edir, elmi dərəcə, elmi ad alır, ən əsası isə həyatını sevimli peşəsinə – müəllimliyə həsr edir. Amma o bir gün də olsun yazıçılıq arzusundan əlini üzməmişdi, qələmdən, bədii yaradıcılıqdan ayrılmamışdı – ömrünün son anına qədər də ayrılmadı.

“Ayrılan yollar”, “Dəli Kür”, “Ölən dünyam” kimi romanların müəllifi, xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı həm də bənzərsiz hekayələrilə tanınır. İlk hekayələrini II Dünya müharibəsindən evə döndükdən sonra cəbhə təəssüratlarının təsiri altında isti-isti qələmə almışdı. Qeyd edilməlidir ki, yazıçının çox-şaxəli bədii yaradıcılığında hekayə janrı xüsusi yer tutur.

İsmayıl Şıxlının hekayələri maraqla oxunur, hadisələr uydurma deyil, gerçək həyat materiallarından götürülmüşdür. Yazıçının nə vaxtsa gördüyü, eşitdiyi, yaxud iştirakçısı olduğu əhvalatlardır. Sadəcə, janrın tələblərinə riayət etməklə bədii təxəyyülün süzgəcindən keçirilmişdir.

İri əsərləri ilə bərabər onun hekayələrində də mənəvi-əxlaqi dəyərlər öz əksini tapır. Bu hekayələr mövzu və məramına görə romanları ilə bir yolda inamla addımlayan nümunələrdir, həyat reallıqlarını, insan psixologiyasını əks etdirir. Bunlar özünün dili, üslubu, poetikası ilə seçilən dəyərli sənət nümunələridir.

İsmayıl Şıxlı yazmışdı: “Yazılarımın hamısının əsasında gerçək hadisələr, mövcud insanlar dayanır… “Mənim rəqibim”, “Qızıl ilan”, “Görüş”, “ Namus qaçağı”, ”Təyyarə geçikir“ kimi hekayələr öz həyatımla bağlıdır.

“Mənim rəqibim” hekayəsinin də əsgər şinelli gənc qəhrəmanı İsmayıl Şıxlının özüdür. Müharibədən yenicə qayıtmış bu gənc aspiranturaya imtahan verir. Məlum olur ki, onun rəqibi var və bir yerə iki nəfər iddialıdır. Həmin rəqib isə sonralar məşhur yazıçı olmuş Əzizə Cəfərzadə idi… Rəqibinə sıxıntı gətirə biləcək uğurundan könüllü şəkildə imtina edən İsmayıl Şıxlı əlbəttə ki, aspirantura olaylarından sonra uzun illər yaşayıb-yaradıb və həm həyatda, həm sənətdə möhtəşəm, şərəfli bir yol keçib. Xalq yazıçısı, ictimai xadim, böyük pedaqoq İsmayıl Şıxlı ucaldıqca-ucalıb…

İsmayıl Şıxlı yaradıcılığının əsas istiqamətlərindən biri əfsanə və rəvayətlər əsasında yazdıqlarıdır. O, xalq arasında yayılmış əfsanə və rəvayətləri mövzu kimi seçmiş, bu mövzulara yeni nəfəs vermiş, poetik, oxunaqlı bir formaya salmış, Azərbaycan dilinin, eləcə də söz sənətinin imkanları baxımından işləmişdi. İsmayıl Şıxlı burada xalqdan öyrəndiklərini xalqın özünə qaytarmaqla həm xalqın yazdıqlarını yaşatmış, həm də özünün bədii təxəyyülünü əsl yazıçı səviyyəsində təqdim etməyi bacarmışdı. Bu əfsanə və rəvayətlərin hər birinin adı arxasında dərin fəlsəfə durur. Elə bir həyat fəlsəfəsi ki, hər bir kəsin taleyinin içindən keçir.

Xalq müdrikliyindən qidalanan, elin köksündəki söz zirvələrindən qanadlanan ayrı-ayrı əhvalatlar İsmayıl Şıxlının sənətkar qələmində müasir məzmun kəsb edir, böyük fəlsəfi məna qazanır. “Ruzu” adlı əfsanəsinin qəhrəmanı – allahı axtaran kişi deyir: “Onu harada olsa, axtarıb tapacam və soruşacağam ki, niyə dünyanı başlı-başına buraxıbsan? Görmürsən ki, insaf-mürvət qalmayıb, çapovulçuluqdur, dünyanı dağıdırlar? Ona deyəcəm ki, necə rəva görürsən ki, sənin yolundan çıxmayıb, halal zəhmətlə, halal çörəklə dolananlar zillət çəksin, qarnı dolusu çörək, əyni dolusu paltar tapmasın, amma allah yolundan çıxıb şeytana qulluq edənlərin başından var-dövlət tökülsün. Yoxsa istəyirsən ki, saçımızın, saqqalımızın ağ vaxtında yolumuzu azıb, şeytana qulluq edək?”. Bu sözlərdə İsmayıl Şıxlının bütün qəhrəmanlarının amalına işıq salan, onun öz həyat yolunun yönünü, mənasını göstərən bir güc var. Yazıçı ömrü boyu həqiqət, düzgünlük adlı bir “allahın” axtarışındadır.

İ.Şıxlı vicdanla yaşamış, vicdanı həmişə uca tutmuş bir insan, bir yazıçı olub. Adını kitaba verdiyimiz “Məni itirməyin” əfsanəsini yazıçının gənc nəslə verdiyi mesaj kimi qəbul edirik. “Vicdan köksünü ötürüb üfüqlərə baxdı və titrək səslə dilləndi: – Amanın günüdür, məni itirməyin, itirsəniz, bir də tapa bilməzsiniz”.

Yazıçının əsl ədəbi örnəklərimizə bağlı olan yolu ümid və nikbinlik doğuran bir yoldur. Xalqa görə də, o özü də xalqın gözündə həmişə ucadır. Elin böyük mənəviyyatı kimi aydın və həmişəbahadır.

Elçin Şıxlı

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri, əməkdar jurnalist

Cəbhə xatirələri

Cəbhə gündəliklərindən

“Bilmirəm, hansı hissin təsiri iləsə cəbhəyə getdiyim ilk gündən qələbə ilə evə qayıdana qədər gündəlik qeydlər aparırdım. Əslində, bu, məndə tələbəlik illərindən bir vərdiş halını almışdı. Mən hər gün gördüyüm və başıma gələn işləri dəftərçəmə qeyd edirdim. Həm də çalışırdım ki, heç nəyi artırıb əskiltməyim.

1941-ci il sentyabr ayının 15-də hərbi komissarlığa çağırıldığım andan mənim arxa çantamda öz əlimlə düzəltdiyim balaca bir dəftərçə var idi. Onun ilk səhifəsinə ‒ cildinə ox sancılmış ürək şəkli çəkmiş və iri bir sual işarəsi qoymuşdum. Bu, öz aləmimdə həm mənim, həm də yaşıdlarımın ürəyinə müharibənin vurduğu yaranın rəmzi idi. Sual işarəsini də ona görə qoymuşdum ki, böyük bir müharibənin oddan-alovdan yoğurulmuş qanlı selinin dalğaları adamı sıldırım qayalara da çırpa bilərdi, qumlu sahillərə də atardı. Amma bütün bu mübhəmliklə yanaşı ürəyimin harasındasa gizli bir ümid də vardı ki, biz qalib gələcəyik və mən müharibədən sağ-salamat qayıdacağam. O zaman keçdiyim cəbhə yollarını və cəbhə yoldaşlarımı yada salmaq üçün həmin gündəlikləri vərəqləmək mənə nəsib olacaq.

Yollarımız çətin və əzablı oldu. Mənim gündəliklərim özümlə bərabər həmin əzablı yolları keçdi. O illərdə kağız tapılmırdı, qələm əldə etmək çətin idi. Ona görə də mən çalışırdım ki, qeydlərim qısa olsun, hadisələrin hamısını əhatə edə bilim. Cəbhədə irəlilədikcə, yeni kənd və şəhərlərə getdikcə mən ilk növbədə kağız, dəftər və bloknot axtarırdım.

Müharibə qurtarıb evə qayıdanda mənim arxa çantamda müxtəlif həcmli cürbəcür kağızlardan düzəldilmiş altı dəftərçə vardı. Vərəqləri didilmiş, yağışda-qarda islanıb ləkələnmiş, bəzi səhifələri mürəkkəbli, bəzi səhifələri adi qələmlə yazılmış bu gündəliklər mənim və cəbhə dostlarımın keçdiyi döyüş yollarını bütün çətinlik və şadlıqları ilə birlikdə əks etdirirdi…”

1985, “Cəbhə yolları” kitabından

Kuban sahillərində

Almanların dalından çata bilmirik. Görünür, onlar mühasirəyə düşəcəklərindən qorxaraq, sürətlə geri çəkilmişdilər. Özləri də quduz kimi hər yeri talamışdılar. Yolların kənarındakı telefon dirəkləri doğranmışdı. Məftillər kəsilmişdi. Dəmir yolunun relslərini hər 50-100 metrdən bir partlatmışdılar. Şalbanlar eşilib ortadan sındırılmışdı. Deyirdilər ki, bu işləri görmək üçün onlar xüsusi maşın düzəldiblər. Zalımlar, gör bir nə fikirləşiblər.

Severski stansiyasına çatdıq. Faşistlər buradan iki-üç gün əvvəl getmişdilər. Hələ də tüstülənən evlər var idi. Burada azca dincəldikdən sonra yolu əlimizə aldıq. Nəhayət, İlski stanitsasına çatdıq. İlski böyük stanitsadır. Bu kazak kəndi nə qədər dağılmış olsa da, öz görkəmi ilə adamın xoşuna gəlir. Kəndin ortasından qışda suyu quruyub azalan və yayda aşıb-daşan bir çay keçir. Faşistlər geri çəkilərkən həmin çayın üstündən keçən körpünü partlatmışdılar. Hissələrimizin hərəkəti dayanmışdı. Qar yağırdı. Yollardan keçmək mümkün deyildi. Biz dərhal işə başladıq. İki gün gecəli-gündüzlü işlədik. Uçmuş və sahibsiz evlərdən taxta-şalban tapdıq, taxta daşıdıq və körpünü tikib qurtardıq. Hissələrimiz hərəkətə gəldi. Bundan sonra bizə dincəlməyə və bu kənddə qalıb batalyonumuzu gözləməyə icazə verdilər.

03.03.1943.

Faşistlər geri çəkilərkən əhalinin bütün var-yoxunu yığıb aparmışdılar. Bu boyda kənddə bir toyuq da qalmayıb. Buna baxmayaraq, bizə ‒ əsgərlərə əhali çox hörmət edir. Şabanov yoxuşlarını aşıb gələnlər, demək olar ki, bir neçə gündür, acdır. Maşınlar işləmədiyindən, ərzaq anbarları bərənin o üzündə qaldığından yemək çatışmır. Piyada ərzaq dalınca gedənlər beş-altı gün yolda qalır, gətirdikləri otuz-qırx kiloqram çörəyin və konsentratın yarıdan çoxunu da özləri yeyirlər.

Aclıq yaman şeydir. Adamı düşmənin də qapısına aparır. İstər-istəməz qapıları döyməli olursan.

Yerli əhali bizim vəziyyətimizi başa düşür, öz boğazlarından kəsib nələri varsa, verirlər. Doğrudan da, bu ruslar sadə və genişqəlbli adamlardır. İllah da, qadınlar. Gecələr çox vaxt soyuqdan donan əsgərlər daxmaların qapısını döyür, qızınmaq üçün içəri buraxılmalarını xahiş edirlər. Qapını qoca bir kişi, ya da qarı açır. Görürsən ki, içəri adamla doludur. Yorğun əsgərlər bir-birinin üstə döşənib yatıblar. Ayaq basmağa yer yoxdur. Siyənək¹ çəlləkdə qalaqlanan kimi qalaqlanıblar. Hətta ev sahibləri özləri oturmağa yer tapmırlar. Ancaq gülümsünüb: “Zaxodi, milıy”, “Zaxodi, sınoçek”, ‒ deyə içəri dəvət edirlər. Əgər rus peçinin üstündəki çuqun qazanda borşdan-zaddan bir şey qalıbsa, onu da sənə verirlər.

Demək olar ki, İlskidə hər gün peçlər yanır, qazanlar qaynayır, arvadlar almanlardan gizlədib saxladıqları kartofu, kələmi, çuğunduru çıxardıb borş bişirir və kim qapıdan içəri girsə, əvvəlcə ona bir qab xörək verib qarınlarını doydururlar. Onların köməyi olmasaydı, əsgərlərin çoxu acından qırılardı.

05.03.1943.

Üç gündür ki, acıq. Ərzaq gözləyirik. Batalyonumuz gəlib çıxmayıb. Yemək gətirmək üçün gedən uşaqlardan da xəbər-ətər yoxdur. Onların dağlardan salamat qayıtmalarına da şübhə edirik. Yollarda o qədər hadisə olur ki.

Yeddi nəfərik. Bir otaqda oluruq. Uşaqlar səhər tezdən gediblər. Küçələrə səpələniblər. Aclıq onları qapılara aparıb. Mən yerimdən tərpənmirəm. Qapını döyüb tanımadığım adamdan yemək istəmək mənə çox ağır gəlir. Taqətdən düşsəm də, gözləyirəm. Yoldaşlarımızın ərzaq gətirəcəyinə ümidliyəm. Dünən axşam Çerkasov gətirdiyi çörəkdən bir az kəsib mənə vermişdi. Hələ də onun üstündəyəm.

06.03.1943.

Bu gün səhər də bizə ərzaq gəlmədi. Hərə bir bəhanə ilə evdən çıxdı. Axıra “Peredelski” adlı yaşlı bir əsgər qaldı. O, məni danladı. Dedi ki: “Utanmağın yeri deyil. Ac qalmaq olmaz. Belə getsə, taqətdən düşüb ölərsən. Əsgər isə çalışıb salamat qalmalıdır”.

Axşama qədər canımı dişimə tutub dözdüm. Yoldaşlarımızın ərzaqla gələcəklərini gözlədim. Qaranlıq qarışanda ümidimi kəsdim. Gördüm ki, gözüm qaralır, ayaq üstə güclə dayanıram. İradəmi toplayıb küçəyə çıxdım. Uzağa getməyə qorxurdum. Elə taqətsizləşmişdim ki, palçığa batıb qala da bilərdim.

Divarın dibi ilə xeyli getdim. Hələ əl-ayaq yığışdırılmamışdı. Əsgərlər ora-bura gedirdilər. Pəncərələr örtülsə də, bilirdim ki, çıraqlar yanır.

Olduğumuz evdən üç-dörd yüz metr aralandım. Qarşıma çıxan ilk qapının önündə dayandım. Tərəddüdlə xeyli boylandım. Sonra astadan qapını döydüm. İçəridən səs eşidildi:

‒ Buyurun.

İçəri girdim. Bir xeyli nə edəcəyimi bilmədim. Yoxsul, lakin səliqəli evə, stol arxasında oturan 17-18 yaşlı gözəl qıza, əlində kitab tutan balaca oğlana xeyli baxdım.

Qız ehtiyat və təlaşla ayağa durdu. Stul təklif etdi. Oturdum. Sözün düzü, Peredelskinin sözünə baxıb bura gəldiyimə peşman olmuşdum. Geri qayıtmağa da ar edirdim. Sakitcə oturmuşdum. Başımı aşağı salmışdım. Hiss edirdim ki, oğlanla qız mənim ocaq qırağında yatmaqdan tükləri tökülmüş qulaqlı papağıma, dörd-beş yerdən yanmış şinelimə, köhnə və çirkli paltarıma, palçıqlı dolaq və çəkməmə baxırlar. Bəlkə də, məndən qorxurlar. Əslinə baxsan, elə qorxulası görkəmim vardı. Qərara gəldim ki, bir neçə dəqiqə də oturub gedim. Elə bu vaxt qapı açıldı. 35-40 yaşlı bir qadın içəri girdi. Salamlaşdıq. Dinməz-söyləməz evin ortasındakı rus peçinə doğru getdi. Ortalığa yenidən sükut çökdü.

Bayaqdan hürkək baxışlarla tamaşa edən uşaqlar anaları gələndən sonra sakitləşdilər və yenidən kitab oxumağa başladılar.

Mən gözümü qarğı tərəcədəki kitablara dikdim və birdən gözümə Puşkinin “Yevgeni Onegin”i sataşdı. Mən soruşdum:

‒ O kitaba baxmaq olarmı?

Uşaqlar təəccüblə üzümə baxdılar.

‒ Hansı kitaba?

‒ “Yevgeni Onegin”ə.

Uşaqlardan çox qadın təəccübləndi. Əlindəkiləri peçin üstünə qoyub yaxın gəldi. İnanmırmış kimi məni xeyli süzdü.

‒ Məgər sən savadlısan?

‒ Bir az, ‒ sakitcə cavab verdim.

‒ Müharibəyə qədər nə işdə olmusan?

‒ Onu soruşmasanız, yaxşıdır.

‒ Yox, yox, xahiş edirəm.

Onun baxışlarındakı yalvarıcı sualı və qarşısıalınmaz marağı duydum. Özüm də hiss etmədən köksümü ötürdüm.

‒ Müəllim.

Uşaqlar yerlərindən durub analarının yanını kəsdirdilər.

Arvad birdən elə bil qarşımda diz çökdü. Əli ilə başımı yuxarı qaldırıb düz gözümün içinə baxdı. Onun bəbəkləri işıqda parıldadı. Gözlənilmədən başını sinəmə sıxdı.

‒ Mən də müəlliməm, oğlum, ‒ dedi.

Tez əl-ayağa düşdü. Qazanı peçin üstünə qoydu. Gəlib zorla şinelimi çıxartdı. Uşaqlar da hərəkətə gəldilər. Stolun üstündəki kitabları götürdülər. Müşəmbə örtüyü silib təmizlədilər. Ev sahibəsi uşaq kimi əlimdən tutub eyvana apardı. İsti su gətirdi. Sabun verdi. Əl-üzümü yudum. Sonra bir qab borş, soyutma kartof gətirdi. Başımın üstündə dayanıb məni doyunca yedirtdi. Puçur-puçur tər tökürdüm. Həm istidən, həm də xəcalətdən. Xörəyi yeyəndən sonra getmək istədim. Buraxmadı. Rus peçinin üstündə yer saldı. Hamamı qızdırdı. Əvvəlcə çimdim. Bilmirəm, haradansa tapdığı alt paltarı verdi və peçin üstünə çıxartdı.

Səhər oyananda öz paltarımın izi-tozu da qalmamışdı. Yevdokiya İvanovna (müəllimənin adını sonra öyrəndim) mənə nimdaş, amma tərtəmiz sırıqlı pencək-şalvar verdi, ayağıma dolamağa isti parça, dolaq verdi. Hətta şinelimi də təzələdi.

Mən çörək yedikdən sonra getmək istədim. Qoymadı. Dedi ki: “Sizin əsgərlər olan evə gedib xəbər verərəm ki, sən buradasan. Lazım olsa, gəlib çağırarlar”. İki gün onlarda qaldım. Bu iki gündə Yevdokiya İvanovna ancaq mənim əllərimi yumaqla məşğul oldu. Belə ki, şaxta vuran əlimin qabığı çat-çat olmuşdu. Üstəlik də his dolmuşdu. Sabunla təmizləmək olmurdu. Yevdokiya İvanovna əlimi ilıq suya qoydu. Təxminən əlim yarım saat suda qalandan sonra dəmir şotka ilə qaşıdı. Əlimin üst qatı soyulandan sonra dərimin ağrısını hiss etdim.

08.03.1943.

İlskidə on gün qaldıq. Mən yoldaşlarımın yanına gəlmişdim. Ancaq Yevdokiya İvanovna hər səhər dalımca gəlir və evinə aparırdı. Doyunca yedizdirməmiş buraxmırdı. Biz ana-bala kimi bir-birimizə isinişmişdik.

15.03.1943.

Nəhayət, İlskidən yola düşdük.

16.03.1943.

İlskidən yola düşəndə bərk çovğun başlamışdı. Külək qarı adamın üzünə çırpırdı. Biz yenə ponton qayıqların üstünə uzanmışdıq. Yollar çala-çuxur idi. Maşınlar silkələnir və bəzən bir yanı üstə əyilib az qalırdı ki, dönsün. Biz yıxılmamaq üçün kəndirlərdən yapışırdıq. Qaranlıq gecədə Xolmski stansiyasını keçdik. Axtırskiyə çatdıq. Burada mərmi və bombalardan uçub dağılmış daxmalarda yerləşdik.

Axtırski böyük bir kazak stanitsası idi. Lakin yarısı dağılmışdı. Yerli əhali, demək olar ki, yox idi. Cəbhə xətti olduğu üçün onları arxaya köçürmüşdülər. Təkəmseyrək gözə dəyənlər var idi. Amma əsgərlərin əlindən tərpənmək olmurdu. Yollar palçıq, küçələr palçıq, hətta evlərin də içi palçıq idi. Bağlar viran qalmışdı.

Buradan altı kilometr aralı ön cəbhə xətti idi. Gündüzlər kənddə sakitlik olurdu. Gecələr isə hərəkət başlayırdı. Cəbhəyə yola düşən hissələr ön xətdə, səngərdə olan adamlarına yemək aparan starşinalar, aşpazlar, yaralıları arxaya gətirməyə gedən tibb maşınları ancaq qaranlıq qarışandan sonra hərəkət edirdi. Uzaqvuran topların mərmiləri tez-tez kəndin küçələrində partlayır, gözlənilmədən evlərin üstünə düşür, qəlpələr vıyıltı ilə havada oynayırdı. Torpaq eşim-eşim olur, palçıq göyə sovrulurdu. Ölənlər, yaralananlar vardı. Gecələr işıltı görən kimi toplar atəşə başlayırdı. Tez-tez kəndin üstünə təyyarələr gəlir, bombalarını hara gəldi, tökürdülər. Bizim zenitlər tələm-tələsik atəşə başlayırdılar. Çox vaxt onların gülləsi boşa çıxırdı.

Ərzaq məsələsi yenə də çətin idi. Tək bizim hissə yox, elə bütün cəbhə boyu yerləşən hissələr aclıq keçirirdilər. Ərzaq gəlib çıxmırdı. Yolların palçıqları vaxtlı-vaxtında ərzaq gətirilməsinə imkan vermirdi. Aclıq çəkirdik. Burada yemək tapmaq asan deyildi. Kənd bomboş idi. Kartof tarlalarını eşib bir şey tapmaq istəyirdik. Amma əlimizə heç nə keçmirdi. Atlar da taqətdən düşmüşdülər. Onlar da insanlar kimi dağlar aşmış, toplar çəkib gətirmiş, aclıqdan əldən düşmüşdülər. Əsgərlər alacan² olan atları gözdən qoymurdular. Büdrəyib yıxılan kimi boğazlayır və ətini dağıdırdılar. Mən də burada ilk dəfə at əti yedim. İki gün burada qaldıq. Martın 17-də, axşam döyüş tapşırığına getdik. Gecə ön xəttə çatmalı, bütün hazırlıq işlərini görməli və səhər tezdən dumandan istifadə edib çaya yaxınlaşmalı və orada bizi gözləyən piyadalara desant keçirməli idik.

İlk dəfə birbaşa cəbhə xəttinə gedirdik. Maşınları yüklədik. Dəstələrə bölündük. İndi maşınların üstündə yox, ayaqlıqda dayanmışdıq. Gözümüzü qaranlığa zilləmişdik. İşıqları yandırmamışdıq. Şoferlər fəhm ilə maşın sürürdülər. Yol-iz yox idi. Təxmini hərəkət edirdik.

Ön xəttə yaxınlaşdıq. Tez-tez işıqlı güllələr qatarlaşıb havada süzürdü. Qırmızı, yaşıl fişənglər orada-burada parıldayır və əyri qövs cızaraq sönürdü. Pulemyot şaqqıltısı, tüfəng və avtomat taqqıltısı bir-birinə qarışmışdı. Sözün düzü, özümüzü itirmişdik. Səngərlərin harada olduğunu təyin edə bilmirdik. Leytenant Karavayev lap qabaqdakı maşında idi. Bizə yol göstərən, komanda verən o idi. Bizim maşını sürən Dobrik familiyalı ucaboy, köhnə bir əsgər idi. Hər yeri duman bürümüşdü. Maşınların boğuq uğultusundan başqa, heç nə eşitmirdik. Xeyli getdik və qəfildən alman səngərinə çıxdıq. Hər tərəfdən atəş başladı. Leytenant Karavayevin qılçalarını güllə dəlik-dəlik etdi. Yoldaşlarımızdan dördü öldü, ikisi yaralandı. Maşının təkərləri deşik-deşik oldu. Lakin bacarıqlı şofer Dobrik özünü itirmədi. Maşının ağzını geri çevirdi. Skatsız təkərlərlə getmək çətin olsa da, bizi atəş altından çıxardı.

Geri qayıtdıq. Piyadaların səngərlərinə gəldik. Yaralıları birtəhər blindaja gətirdik və tibb bacılarına təhvil verdik. Sonra maşınlarından ponton-qayıqları boşaltdıq. Aydın oldu ki, maşınları ön səngərlərdən qabağa sürmək olmazmış. Bir az özümüzə gəldik. Bizim səngərlərin harada, almanların harada olduqlarını, çayın yerini müəyyənləşdirdik və pontonları çiynimizdə daşıdıq. Çox vaxt çiynimizdə qayıq, ağzı üstə sürünə-sürünə irəlilədik. Müəyyən olunmuş yerdə, çaydan bir az aralı qayıqları yerə qoyduq, elə oradaca səngər qazdıq, plaş-çadırlarla səngərlərin üstünü örtdük. Özümüzü birtəhər düşməndən gizlədik. Soyuq iliyimizə işləyirdi, aclıq da bir yandan amanımızı qırmışdı. Dişimiz şaqqıldayırdı. Güllələr dolu kimi yağırdı. (Cəbhədə xüsusən gecələr fasiləsiz güllə atırlar.) Toplar da hərdənbir dillənirdi. Sağ-solumuzda mərmilər partlayırdı. Hər dəqiqə fəlakət gözləyirdik. Elə də oldu. Bizdən on metr aralıdakı səngərə “Ferdinand” mərmisi düşərək altı nəfərimizin tikəsini göyə sovurdu. Bizim səngər ləngər vurdu. Göydən üstümüzə palçıq yağdı. Aşpazımız Zaxarçenko mətbəxi buraxıb yanımıza qaçdı. Atışma bərk qızışdı. Uğultudan qulaq tutuldu. Təxminən bir saatdan sonra ara bir az sakitləşdi. Narahat olan Zaxarçenko mətbəxi yoxlamağa getdi. Yola düşməzdən əvvəl zarafat elədi:

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Əsasən duzlanmış və hisdə qurudulmuş halda yeyilən xırda dəniz balığı

qayıtmaq

2

Yarıcan

qayıtmaq