Тосимаса Оота
Энг яхши ДАДА!

Ушбу китобдан қуйидагиларни билиб оласиз:

– Доимо банд отанинг ўз фарзандлари билан қандай мулоқот қила олишини;

– Қандай қилиб бир лаҳзалик суҳбат билан болангиз қалбида жой олиш;

– Қандай қилиб бола учун махсус ўйинлар ўйлаб топишни;

– Турмуш ўртоғингиз билан муносабатингиз фарзандингиз келажагига қай даражада таъсир этишни.

КИРИШ

Бутун бошли якшанбадан бор-йўғи 1%

Бугун яна оғир кун бўлди, бир томонда ишингиз, бир томонда болангиз! Аммо сиз виждонан тер тўкдингиз.

Вақтингиз албатта тиғиз бўлса керак, шу боис энг муҳимидан бошлайман.

Дам олиш кунлари кўпроқ ухлагингиз келади, бола эса уйғотиб юборади чунки у сиз билан ўйнашни хоҳлайди. Боз устига, агар кеча чарчаб келган бўлсангиз, унда бу осон бўлмайди!

Баъзида фарзандсиз жуфтликларга қараб, уларнинг зоҳирий эркинлигига ҳавас қила бошлайсан. Ёки дам олиш кунлари ишингни уйга олиб келасан, бола эса доим ҳалалберади. Беихтиёр хаёлингга, усиз анча ишга улгурган бўлар эдим, деган фикр келади.

Аммо ҳаётимизда бола оёғимиз остида ўралашган, ва ҳатто, жиғимизга теккан кунларнинг ўзи жуда кам, аёлингиз эса, фақат сизга суянади.

Мактаб ёши давригача яъни олти ёшларгача бўлган болалар «Дада» деб қувноқ, шодон ҳайқириқ билан бўйнингизга осилишадан ҳам қайтмайди. Кейинроқ болангиз атрофида дўстлари пайдо бўлади, улар билан вақтни қизиқарли ўтказади, сизга эса, борган сари ўз туйғуларингизни намойиш қилиш унғайсиз туюла бошлайди ва болангизни бир мартагина эркалатиб қўйиш учун ҳам имкониятингиз камайгандан-камайиб бораверади.

Иш кунлари, одатда, дадалар ишлашади ва шу сабабдан ҳам улар фарзанди билан бемалол бирга бўлиш учун вақт топа олишмайди. Аммо ҳали яна дам олиш кунлари ҳам бор-ку!

Агар туғилганидан бошлаб то олти ёшга тўлгунига қадар сиз ўз ўғил ёки қизингиз ёнидан бир қадам ҳам жилмасдан вақт ўтказсангиз у ҳолда умрингиздан неча фоизини фарзандингиз билан ўтказишингиз мумкинлигини бирор марта ўйлаб кўрганмисиз?

Бир йилда тахминан элликтача якшанба бор, олти йил давомида улар салкам уч юз кунни ташкил этади. Инсон умрининг ўртача давомийлиги эса, тахминан ўттиз минг кун, яъни бунда олти йиллик якшанбалар бор-йўғи унинг 1 % ни ташкил этади.

Ахир шундай қимматли вақтни беҳуда сарфлаш ачинарли эмасми?

«Дада!» деган ўша қувончли ҳайқириқдан ва боламизнинг бўйнимизга осилишидан биз ўз умримиз давомида бор-йўғи бир неча йилгина лаззатлана олишимиз мумкин. Гўё бу бир муъжизага ўхшайди!

Бироқ буни кўпчилик англаб етмайди. Ахир бола билан мулоқот қилиш чиндан ҳам мароқли бўлиши мумкин.

Ҳатто бир неча дақиқа ичида ҳам кўп нарса ўзгариши мумкин

Ҳаёт шундай яралган-ки, оталар доим меҳнат қилишига мажбур ва ўз оиласи яъни фарзандлари, ҳамда рафиқаси билан узоқроқ бирга бўла олишмайди. Шунинг учун иш вақтини тўғри ташкил қилиш , уйга эртароқ қайтиш керак, деган гаплар кўп учрайди.

Лекин шошилманг!

Демак, у ҳолда сиз илгари ўз ишингизга юзаки қараган ва ўз вақтингизнинг қадрига етмаган бўлиб чиқасиз-ку! Масаланинг бундай қўйилиши – менга умуман ёқмайди.

Ушбу китобда мен сизга «Уч дақиқалик тарбия» дастурини таклиф этишга қарор қилдим. Буни қуйидагича ифодалаш мумкин: Фарзандларингиз билан камида кунига уч дақиқа шуғулланинг. Ҳатто бир неча дақиқа ичида ҳам, анчагина нарса қилиш мумкин. Оила билан бирга ўтказилган вақтнинг ҳажми эмас балки сифати муҳим. Агар шу дақиқалар мулоқот билан тўла бўлса, улар кўп нарсани ўзгартириши мумкин.»

Албатта, тўлақонли муомала учун уч дақиқа жуда камлик қилади. Суткасига 24 соат-у ҳафтасига етти кун бу кураш майдонида юрадиган ойижонлар: «Ҳа, албатта, бу худди шундай!» – дейишлари мумкин. Аммо бу, ҳеч нарса қилмагандан кўра анча яхшироқдир. Ҳатто кунига уч дақиқа ҳам болага катта таъсир қилади. Бундан ташқари, агар шу уч дақиқа тўлалигича бола ва оилага бағишланадиган уч дақиқа бўлса, бу ҳолат, ҳатто, отанинг ўзини ҳам ўзгара бошлашига ёрдам бериши мумкин.

Биринчи бобда биз вақт тақчил шароитда қандай қилиб оталар ўз боласи билан мулоқот қила олиши ҳақида суҳбатлашамиз.

Иккинчи боб – арзимас сониялар ичидаги суҳбат натижасида бола юрагида из қолдира олиш, бу нарса унинг улғайишини тушуниш учун ҳам жуда муҳимлиги ҳақида.

Учинчи бобда биз бола ривожланиши учун зарур бўлган ўйинлар билан танишамиз.

Тўртинчи бобда эса, бола билан мулоқот қилиш учун ҳатто шу арзимас уч дақиқани ҳам ажратиш мушкул бўлган вазиятлардан чиқиш йўллари ҳақида ҳикоя қиламиз.

Бешинчи бобда менинг «Оталар учун маслаҳат» номли интернет-саҳифамдаги форумда ота-оналар ўртасидаги муносабатлар ва тарбия масалаларига оид энг кўп учрайдиган саволларни батафсил муҳокама қиламиз.

Асосий қисмга ўтишдан олдин айрим нарсаларни алоҳида таъкидламоқчиман.

Аввало, «бола тарбияси учун асосий жавобгарлик оиладаги маълум бир одамга бириктириб қўйилиши керак», деган даъводан мутлақо йироқдаман. Ва ёлғиз она ёки ёлғиз ота бўлиш – номаъқул иш, деган фикрни ҳеч қачон хаёлимга ҳам келтирмаганман.

Шундай бўлсада, ушбу китобимни онгли равишда ўз болалари билан бирга вақт ўтказишни хоҳлайдиган оталар ўқишади, деган ният билан ёздим. Шу боис мен мисол тариқасида шундай бир оила моделини танлаганман-ки, унда она уйда ўтириши ёки ишга бориши мумкин, ота эса, шунчалар банд-ки, у рўзғор ишлари ва бола тарбияси билан шуғулланишга, чиндан ҳам, улгура олмайди. (Аслини олганда, ушбу китобдан нафақат ўта банд оталар, балки жуда банд бўлган оналар ҳам ўзлари учун анчагина қизиқарли нарсаларни топа олишади деб ўйлайман.)

Биз ҳаммамиз ҳар хилмиз, зеро бу нафақат жинсимизга, балки ўз шахсий хусусиятларимизга ҳам боғлиқ. Бу нарсаларни аниқ ҳисобга олиш – ўта мушкул вазифа ва шунинг учун ҳам, мен тасвирлаш учун эркак ва аёллардаги бир хил қолипга тушиши мумкин бўлган хулқ атворларни танлаб олдим.

Эҳтимол нимадир сизнинг оилангиз учун мос келмас, аммо нимадир айнан сиз учун жуда қимматли бўлиши мумкин ва мен бунга умид қиламан.

Хуллас, қадрли дадажонлар, ишга жуду-жуда кўмилиб қолган бўлсангиз ҳам, тушкунликка тушманг. Ушбу китобда болангиз билан мулоқот қилишга вақт ажратишингиз учун ёрдам берадиган тавсиялар бор.

1 БОБ
«МЕН АЙНАН ВАҚТИМ ЙЎҚЛИГИ УЧУН ҲАМ БУНИ ҚИЛИШИМГА ТЎҒРИ КЕЛАДИ …» «БОЛА БИЛАН КЎПРОҚ БИРГА БЎЛГИМ КЕЛАДИ, АММО МЕНИНГ МАНА БУ ИШИМ ....»

«Менинг ажойиб фарзандим бор. У билан кунни бирга ўтказган бўлардим-у, аммо ишдаги мана бу вақт тиғизлиги …»

Менга таниш бўлган барча оталар ўзларини турлича оқлайдилар, лекин шу билан бирга, улар ўз айбларини аниқ ҳис қиладилар. Улар ўз ишларига бўлган муҳаббати туфайлигина ишхоналарда ушланиб қолишмайди, балки буни оиласи учун қиладилар, лекин бари бир, ўзларини айбдор санайдилар.

«Мен аёлим ва фарзандим билан кўпроқ мулоқот қилган бўлардим, аммо умуман иложи бўлмаяпти». Тадқиқоталар бу ҳолатнинг кўпчилик оталар учун чинакам муаммо эканини тасдиқлаб турибди.

Benesse корпорациясининг Болалик, тарбия ва улғайишни ўрганиш институти «Мактаб ёшигача бўлган болаларнинг оталари» номли мавзуда тадқиқот ўтказди ва унда беш ёшгача бўлган болаларнинг 5000 та оталари иширок этишди.

Натижада оталарнинг 96% – «Мен ўз боламни жуда яхши кўраман», – дея иқрор бўлишди. «Иш кунлари сиз болаларингиз билан қанча вақтингизни бирга ўтказгансиз?» Бу саволга энг кенг кўп берилган жавоб, «1 соатдан 2 соатгача», деган мазмунда бўлиб, бу иштироқчиларнинг 26,9% ни ташкил этди (1 жадвал). Қуйидаги иккита жавобнинг ҳар бири 20% дан овоз олишди: «30 дақиқадан токи 1 соатгача» ва «2 соатдан токи 3 соатгача»¹

Буни Сеул, Пекин ва Шанхайдаги оталарнинг болалари билан ўтказган вақтига қиёслайдиган бўлсак, унда бу унчалик ҳам юқори натижа эмаслиги маълум бўлади. Шу билан бирга, япониялик оталарннинг 54,2% «Фарзанд ва оиламиз ҳаётида кўпроқ иштирок этишни хоҳлар эдик», дея жавоб беришди.

Олдинги, яъни 2005 йилда ўтказилган тадқиқот билан қиёсланганда, натижа деярли ўзгармаган.

Агар йўлга ва ишнинг ўзига сарфланадиган вақт чиқариб ташланадиган бўлса, у ҳолда оталарнинг фарзандлари билан мулоқот қилиш учун жудаям кам вақти қоляпти.

Болага қараш учун таътил олаётган оталар сони ҳам кўпаймаган.

Бор-йўғи 36,1% оталар иш жойларида ортиқча муаммо туғдирмаслик учун таътил олишмайди, 31,2% оталар эса, бундай таътилни олиш истагида бўлсалар ҳам, ҳеч иложини топа олишмайди (2-жадвал) .

Дадажонларнинг ўз фарзанди келажаги учун қайғуришлари эса, қуйидагича:

«Келажакда боланинг таълими жуда қимматга тушади» – 70%.

«Бола таълимига сарфланадиган харажатлар оила бюджетига жиддий зарба беради» – 61,4%.

«Даромадларим камайиб кетмасмикин?» –48,5%.

Кўриниб турибдики, оталарни учта иқтисодий масала безовта қилмоқда (2 жадвал).

Агар келажак учун қайғуришмаганда, улар ўз боласини чин дилдан яхши кўрувчи, хотиржам отаоналар бўлиб қолишар эди, деб хулоса қилишимиз мумкин.

Эҳ, ота бўлиш осон эмас!

Янада афсусланарлиси, «Рафиқам менга муҳтож» ва «Бола тарбиялай туриб, ўзимни эркин ҳис қиламан», деган фикларни тасдиқловчи ижобий жавоблар 20% дан сал ортади ва бу қиёсланаётган тўртта Осиё шаҳарлари ичида энг кам кўрсаткичдир. Тўрт йил олдинги тадқиқот натижалари билан қиёсланганда эса, бу кўрсаткич 14%га тушиб кетган.

«Бола билан имкон даражасида кўпроқ бирга вақт ўтказишни хоҳлайман, аммо мен ишламайдиган бўлсам, эртага нима бўлади … мен ўзимда ишонч сезмаяпман … бундан ташқари, мен аёлимга шунчалар кўп керак эканманми?» Ушбу сўзларда оталарнинг самимий ҳиссиётлари акс этган.

3 жадвал. Ота сифатида мени боламнинг келажаги ҳақидаги нималар безовта қилади.

Улар шундоқ ҳам ташвишланаётган бўлса, мен уларга шунчаки: «Оила ишдан муҳим!» ёки «Агар бола тарбияси билан фаол шуғуллансангиз, у ҳолда ўз ҳаётингизда ҳам нимадир ўзгаради», деб айта олмайман. Буни улар менсиз ҳам яхши билишади.

Агар ниманидир тушунаётган бўлсангу, лекин ҳеч нарса қилмаётган бўлсанг, у ҳолда муаммо сенинг ўзингда эмасмикан?

Бу фикр моҳиятан нотўғри! Бу нарса қуйидаги сийқаси чиққан ибораларни эслатади: «Агар одам чекишни ташлай олмаётган бўлса, у иродасиздир» ёки «ортиқча вазн – ирода сустлигининг белгиси».

Аслида муаммо бунчалар жўн ҳам эмас.

Япониялик оталар … вақт миқдори билан ғолиб чиқяптилар!

Осиёнинг бошқа учта шаҳри билан қиёслаганда

Япониялик оталар иш кунларида фарзандларига камроқ вақт сарф-лайдилар деб юқорида айтдим. Лекин улар дам олиш кунларида оиласи билан бирга бўлиш бўйича етакчига айланишган.

Япониялик оталар бир дақиқа бўш вақти пайдо бўлиши биланоқ, ўз фарзанди билан бирга бўлиш ҳақида ўйлашади.

Қолаверса, улар иш кунларида ҳам, болалари ёнида бўлиш учун жуда кўп ҳаракат қилишади. Агар йигирма тўрт соат давомида уларнинг иш ва транспорт учун сарфлаган вақтларини олиб ташласак ҳам оила даврасида ўтказадиган вақтлари кўпроқ экани аён бўлади.

2011 йилда ўша Benesse тадқиқоталар маркази томонидан ўтказилган иккинчи тадқиқотнинг ҳомиладорлик, туғилиш ва болалар тарбиясига оид натижаларига кўра, оталарнинг уй-рўзғор ишлари ва болалар тарбиясидаги иштироки 2006 йилга нисбатан бирмунча кўпайган. Гарчи бунда мутлақ соатлар сони ошмаган бўлсада, кўп нарсалар ўзгарган, жумладан, эркаклар хўжалик ишларида ёрдам бериш ва болалар билан мулоқот қилиш учун тез-тез вақт ажрата бошлашган.

Бу ҳолатни оиласи учун вақти кам, аммо тез-тез ва оз-оздан ёрдам берувчи япон оталарининг ўзига хос тарбия усули ҳам дейиш мумкин.

Ота табассуми – бу биринчи қадам

Фақат оталарга оғир эмас. Масъулиятнинг катта қисми онанинг зиммасига ҳам юкланади.

Бироқ дадажон ва ойижонлар бир-бири билан « кимга кўпроқ қийин бўлаётгани» ҳақида баҳслашадиган бўлса, у ҳолда ҳеч ким бахтли бўла олмайди. Шунинг учун ҳар иккала томонда ҳам, ўзаро вазиятни тушуниш, ҳамкорлик ва ҳамжиҳатлик қилиш истаги бўлиши лозим.

Лекин сиз оиласи учун вақти йўқлигидан безовта бўлган дадаларга бир оғизгина, «энди нима ҳам қилардик, қўлдан келганини қилиш керак», деб айтишингиз биланоқ, улар бирданига енгил тортиб, қувониб кетадилар.

Ахир, қўлдан келган нарсани қилиш унчалик қийин эмас-ку.

Ҳам рўзғор, ҳам болалар билан машғул бўлган оналар бундай юзаки маслаҳатдан норози бўладилар, лекин дадалардан тезда идеал натижага эришмоқни талаб қилиш ҳам, ҳақиқатга тўғри келмайди.

Майли, дадалар аста-секин бу жараёнга эргашиб, бола билан мулоқотдан қувониб кўришсин. Бошланиши учун бу ўта муҳимдир.

Аввалига сиз тест ёрдамида ўз ишингизга қандай муносабатда эканингизни аниқлашга уриниб кўринг.

Ишингизнинг самарасини оширишга имкон йўқ деб ўйлайсизми?

«Иш вақтидан унумли фойдаланиш керак, шундан кейингина оила билан кўпроқ вақт ўтказиш мумкин бўлади», – деб кўп гапиришади.

Шошилманг! Ахир бунга ишнинг нима дахли бор? Ахир бу иш сиз учун энг муҳим дегани эмасми?

Лекин бу – фақат сизга иш берувчи учунгина фойдалидир!

Келинг, бирозгина бошқа нарса ҳақида гаплашамиз.

Масалан, янги технологияларнинг ривожланиши , смартфонлар ёки Wi-Fi тўғрисида.

Маъумки, янги нимадир пайдо бўлиши билан, бирданига келинг, шу нарса ёрдамида ишимиз самарасини оширайлик, дея гапира бошлашади.

Бизда шу нарса одат тусига кирган, янги ва фойдали қурилмани дарров ишимизда қўллашимиз лозим. Хўш, нима учун уни оилавий ҳаётимизда қўллаб кўрмаймиз?

Масалан, скайпнинг қулайлигини англаб етишимиз билан, шу заҳотиёқ, у орқали мажлислар ўтказиш мумкинлиги ҳақида ўйлаб қолдик. Нима учун скайп орқали оилангиз билан, яъни у қаерда бўлишидан қатъий назар, кўришмайсиз?

Худди шу нарса оталик масаласига ҳам тааллуқли. Агар қандайдир ғоялар ёрдамида самарали ишлаш мумкин бўлса, унда нега худди шу йўл орқали бўш вақтни оила даврасида ўтказишга ҳаракат қилмайсиз? Ахир оила отаси шунга интилиши керак эмасми?

Шусиз ҳам, то охиригача маромига келтирилган иш жадвалини, яна нима билан ҳам тўлдириш мумкин? Ундан кўра, бўш вақтингизни оила билан бирга ўтказишни мазмунан бойитиш афзал эмасми?

«Имкони борича тарбия» дан «мунтазам тарбия» гача

Иш вақтини оптималлаштириш оила билан мулоқот вақтини кўпайтира олмайди.

Узоқ чўзилган инқироз ходимларнинг тез-тез ишдан бўшаб кетишига олиб келади, кўпчилик компанияларда ишчиларнинг юкламаси шундоқ ҳам энг юқори даражада бўлиб, зўр-базўр меъёрлаштириб турилади.

Иш вақтингизни ҳар қанақасига тўғри тақсимласангиз ҳам уйга эртароқ қайтишнинг иложи топилмайди.

Ўзингизни текшириб кўринг

Ишга бўлган муносабат турини аниқлаш тести

Кейинги бетда муносабат тури учун тавсиялар берилган

Муаммосиз идеал ота: агар сизнинг ўз иш услубингизга нисбатан ҳеч қандай иддаонгиз бўлмаса, у ҳолда сиз учун уйдаги вақтингиздан самарали фойдаланишдан бошқа ташвиш қолмайди.

Тавсиялар:

Шунинг учун ҳам кимнидир янада самарали ишлашга мажбур қилиш худди аллақачон сиқиб бўлинган мато парчасидан куч билан яна бир томчини сиқиб чиқаришга ўхшайди. Оқибатда эса, мато яроқсиз ҳолга келиб йиртилиб кетади ва ҳаммаси тугайди.

Яна озгина вақтни бўшатиш учун эса, «бор кучинг» билан ишлашингга тўғри келади. Чунки бу аҳволда узоққа бора олмайсан.

Шунинг учун «имкони борича тарбия»га эмас, балки ҳеч қандай ортиқча қурбон талаб қилинмайдиган «мунтазам тарбияга» интилиш лозим.

Бўш вақтни оила билан ўтказиш – бу, авваламбор, сифат кўрсаткичи ҳисобланади, миқдор кўрсаткичи эмас. Онгли оталик дардига қарши эмланиш

Тишни тишга босиб, ўзингни ҳар доим имконсиз ҳис қилган ҳолда ишлаш ва оила билан шуғулланишдан ҳеч қандай наф бўлмайди.

Иш жадвалингни ўзгартиришга қанчалик уринганинг билан оиланг учун ажратиладиган вақтинг кўпаймайди, шунда сен уни оптималлаштира бошлайсан ва яна боши берк кўчага кириб қоласан.

Аёлингнинг суҳбатини тинглашга ва болалар билан ўйнашга бўш вақтинг ҳамда хоҳишинг бўлмас экан, улар бундай отадан шунчаки юз ўгириб қўя қолишади.

Инсон ҳаракат қилади, аммо мукофот ололмайди. Норозиликлар тўпланиб боради ва худди сенинг хеч кимга керагинг йўқдек туюлаверади. Бу эса, ўз навбатида, ҳамма нарсага ёмон таъсир қилади, шу жумладан, ишингга ҳам.

Ва айнан ана шундай ҳолатни « онгли оталик дарди», деб аташади, чунки кутилмаганда сен фарзандинг билан жиддий шуғулланишга қарор қилиб қолдинг ва барчаси изидан чиқа бошлайди.

Сўнгги вақтларда менинг олдимга худди шу дарднинг белгиларини бошдан кечираётган кўплаб оталар маслаҳатга келишмоқда.

Ҳар хил вазиятлар бўлади, масалан, сизни зудлик билан буюртмачи чақириб қолади, вазият эса, сизга боғлиқ эмас, турли муаммолар юзага келади. Ёки сиз ўз ишингизни ипидан-игнасигача яхши биласиз, бор кучингиз билан ишлайсиз, аммо кутилмаганда сизни бошқа бўлимга ўтказиб юборишади.

Вақт – бу олдиндан билиб бўлмайдиган тушунча. Лекин уни сифатли ўтказилса, ишдаги вазият ҳеч нарсага таъсир қилмайди. Гарчи вақт озгина бўлса ҳам, у оила билан мулоқот қилиш учун етарли бўлади. Оиладаги вақт ҳар доим тўлақонли бўлиши учун эса, мулоқотга кетган вақтнинг миқдорини эмас, унинг сифатини ошириш лозим.

Шундай қилиб, сиз учун нимани ўзгартириш муҳим – миқдорними ёки сифатними? Буни ўзимизнинг кино ёки сериал қаҳрамонлари билан қиёслаб кўрамиз.

Ота ҳар доим оиланинг юрагида бўлиши муҳим

Оила билан ўтказилган бўш вақт мазмунга бой бўлиши ва у сизни ҳам, оилангизни ҳам, қониқтириши лозим.

Ўзаро мулоқотдан ёқимли хотиралар қолиши ўта муҳим ҳисобланади. Ушбу хотиралар эса, отанинг оила ҳаётида муҳим роль ўйнашини англатади.

Сизнинг жавобингиз нечта бўлди?

(Ҳар бир тип ҳақидаги талқинлар 29-30 бетларда)

Агар ҳаммага айнан ана шундай бирга вақт ўтказиш қувонч бағишласа ва буни барча хоҳлаётган бўлса, у ҳолда, бу ота учун ишда бироз кўпроқ ҳаракат қилишига арзийди. Энг муҳими, ушбу таассуроталар кучли бўлиб, узоқ сақланиб қолиши лозим.

Агар ота ишдан эртароқ қайтса, лекин ўтириб олиб, смартфонда нимадир ўқиётган ёки компьютерда ўйин ўйнаётган бўлса, бундай вазиятда у билан ўтказилган вақтни ёқимли деб бўлмайди.

Аммо ҳеч бўлмаганда, уч дақиқагина вақтини оиласи билан баҳам кўрса, ушбу ажойиб вақт ҳақида эртаси куни ҳам ёқимли таассуроталар сақланиб қолади..

Шубҳасиз, бундай хотиралар ҳар биримизда бор, улар ҳақида ўйлаганимизда эса, беихтиёр лабимизда табассум ўйнайди.

Мен бу тўғрисида «Happy» номли бахт туйғусига бағишланган ҳужжатли фильм продюсери Эйдзи Симидзу билан суҳбатлашдим.

Инсон мияси шундай тузилган-ки, агар биз бахтли лаҳзаларни ёдга олсак, яна бир бор ўша туйғуларни ҳис этамиз. Худди шу тариқа бир фильмдаги ўзимизга ёқиб қолган саҳналарни қайта-қайта кўришимиз мумкин, чунки бундай лаҳзаларда мия бир неча бор ўша бахтни қайтадан туйиши мумкин.

Бошқача айтганда, агар бола ҳар сафар отаси билан бирга ўтган вақти қанчалар қувончли бўлганини эслайдиган бўлса, боланинг тасаввуридаги отаси билан бўлган мулоқот жараёни ҳам кўпайиб боради.

3 ёки 6 дақиқа 60 дақиқага айланиши мумкин.

Биргаликда ўтказган бўш вақтингиздан қайтақайта эсланадиган ёрқин ва мустаҳкам таассурот қолдиришингиз керак.

Дақиқалар барчасини ҳал қилади! Ота – энг зўр қаҳрамон

Агар вақт жуда кам бўлса, қандай қилиб биргаликда ўтказилган бўш вақтдан ёрқин таассурот қолдира олиш мумкин?

Бунинг учун инсонда нафақат вақт, балки вақтдан тўғри фойдалана олиш кўникмаси ҳам бўлиши зарур.

Қандай қилиб буни ишлаб чиқиш мумкин?

Хўш, нима учун вақтингизни сарфлаётган вазиятни ранг-баранг қилишга уриниб кўрмайсиз?

Ўқувчиларимнинг доим шундай деганини эшитаман – барибир вақт керак! Аммо бу сиз ўйлаганчалик эмас.

Агар мисол тариқасида жанг санъатини оладиган бўлсак, унда жанг ғолиби 60 дақиқалик курашдан кейингина аниқланадиган реслингни эмас, балки ҳар бир раунди уч дақиқа давом этадиган 15 раундлик боксни олиш мумкин. Бизга имкон даражасида кўпроқ вариантлар керак бўлади.

Ҳатто уч дақиқалик раунд ҳам ғалаба олиб келади. Ўз олдингизга шундай мақсад қўйингки, ана шу уч дақиқа ичида сиз болангиз ҳамда рафиқангиз қалбларида кучли таассурот қолдиринг олинг ва бу ёқимли хотираларга асос бўлсин.

«Менинг отам зўр қаҳрамон», деган энг ажойиб персонаж ҳақида суратли китобча бор. Ахир ота чиндан ҳам суперменга айланиши мумкин-ку. Шундай ҳафсала қилиш керак-ки, уч дақиқа ичида ғалаба қозониш лозим.

Биз энди ҳикоямизнинг асосий қисмига ўтяпмиз. Агар мавжуд уч дақиқадан унумли фойдалансангиз, турмуш ўртоғингиз фарзандларингизга «Отанинг уйда бўлиши қанчалар муҳим» эканлигини кўрасатасиз. Бир марта ёрқин таассурот қолдиришнинг уддасидан чиқсангиз, буни қейинги гал ҳам эплайсиз ва шу тариқа аста-секинлик билан отанинг оиладаги иштироки сезиларли бўлиб бораверади.

Айниқса, иш кунлари оила учун кўпроқ вақт ажратиш қийин бўлади. Майли, ҳеч бўлмаса бир неча дақиқага бўлсада, ўша ажойиб ҳиссиётларни қолдириб кўрайлик.

Ишончим комил-ки, сиз бунинг уддасидан чиқа оласиз.

Икки ёшгача бўлган болакай диққатини фақат икки дақиқагина жамлай олиши мумкин

Педагоглар ва болалар руҳшуносларининг таъкидлашича, мактаб ёшигача бўлган болаларда диққатни жамлаш неча дақиқа давом этишини аниқлаш учун уларнинг ёшига бир дақиқа қўшни керак. Яъни икки яшар болакай уч дақиқадан ортиқ ўз диққатини жамлаб туролмайди.

Шу боисдан мактаб ёшигача бўлганлар учун дарснинг давомийлиги 50 дақиқагача бўлиши тавсия этилади ва бу жараён 10 дақиқадан иборат бир нечта қисмларда ташкил қилинади.

Агар икки яшар гўдакнинг эътиборини уч дақиқалик машғулот билан банд қила олсангиз, марра сизники. Бир хил иш билан уч дақиқадан ортиқ шуқулланиш, тезда боланинг жонига тегади. Бу ерда уч дақиқа давомида машғул бўлиш мумкин бўлган ишларнинг сонини кўпайтириш ўта муҳим ҳисобланади.

Демак, ҳаёт тарзингизни кескин ўзгартириш эмас, балки бола билан ҳар куни оз-оздан шуғулланиш кифоя экан. Айнан нима билан машғул қилиш ҳақида эса, мен сизга кейинги бобларда ҳикоя қилиб бераман.

Ғубор ҳам тўпланаверса, тепаликка айланиши мумкин. Боласи билан кунига ҳатто уч дақиқадан шуғулланиш орқали ҳам, ота ўз гўдагига катта таъсир ўтказиши мумкин..

Бунинг шарофати билан ота-оналар ўртасидаги ўзаро муносабатлар ҳам янада мустаҳкамланади.

Бола билан ўтказиладиган вақтни фақат боланинг ўзига сарфлаш керак

Бир дақиқада ғалаба қозониш учун диққатни жамлаш зарур.

Ишлайдиган оталар жумладан, менинг ўзим ҳам, бола билан ўйнаётган ёки шуғулланаётган вақтимизжа бари бир иш ҳақида кўп ўйлаймиз.

Бола билан суҳбатдан завқлана туриб, кутилмаганда суҳбатдан тушиб қоласан. Ва …

– Дада, сиз мени эшитяпсизми?

Бу ҳолат фарзандларимизни қувонтирмаслиги аниқ.

Бу йўл билан уч дақиқани мазмунан бой ва қувончли қилиб бўлмайди.

Ўз ишига кўмилиб турган ота билан нафақат уч дақиқада ёки ўттиз дақиқада, ҳатто уч соатда ҳам бола зерикиб қолади-ку, тўғрими?

Агар учрашув чоғида, қиз ўз хаёллари билан банд бўлса, унинг ўз ҳамроҳига ёқиши даргумон.

Хаёли паришон отанинг боласига кўрсатадиган зарарли таъсири

Фарзанди билан бирга ўтказилаётган вақт давомида ота ўз хаёллари билан банд бўлса, боланинг онгида « отаси у билан жиддий шуғулланмайди ва унинг отасига халақит бераётган»лиги ҳақида тушунча ҳосил бўлади. Яъни отаси учун қайғурмайди ва унга боласи билан ўйнаш қизиқ ҳам эмас.

Бошқа ҳамма нарсани унутиш, фақатгина бола билан бўлаётган мулоқотга диққатни жамлаш ва биргаликдаги машғулотдан лаззатланиш керак.

Ана шунда арзимас уч дақиқа ҳам мазмунга бой бўлади, бола эса, ўзи учун қайғураётганларини тушунади ва унда ўз шахсининг муҳимлигини ҳис қилиш ортиб боради.

Ўзи ҳақида юқори баҳони ҳис қилиш, бу ижобий фикрлашнинг асоси ҳисобланади ва у келажакда боланинг ҳаётдаги турли қийинчиликларни енгишида ёрдам беради.

Бу ҳақда мен иккинчи бобда батафсил тўхталаман, аммо ҳозир шуни айтишим лозимки, ўз ўзини баҳолай олиш инсондаги ўзига бўлган ишончни ривожлантиради ва бу ҳар қандай илмфандан муҳимроқдир.

Бутун бошли китобчани бир мартада ўқиб чиқиш шарт эмас

Уч дақиқа ичида унчалик ҳам кўп иш қилиб бўлмайди. Бу вақт оралиғида, ҳатто, кичик бир суратли китобчани ҳам батафсил кўриб чиқиш даргумон.

Умуман олганда, бир ўтиришда бир китобни бошдан охиригача ўқиб чиқиш, фойдали иш эмас. Яхшиси, қанчасига улгурсангиз, шунчасини ўқинг, қизиқарли давомини эса, эртанги кун учун қолдиринг.

Кўпинча менинг ўзимда ҳам шундай бўлади, яъни уйқуга кетиш олдидан бола билан китобчасини ўқишга келишаман, кейин эса, ёки ювина бошлайман, ёки бошқа бир иш билан машғул бўлиб кетаман. Уйқу вақти келиб қолганида эса, ваъда бажарилмаган бўлади.

Агар ўша пайтда болага, «энди кеч бўлди, эртага ўқиб оламиз», десангиз, албатта боланинг кайфияти бузилади. Ҳатто хафа ҳам бўлиши мумкин ва анча вақтгача ухлай олмайди ҳам.

Шунинг учун «ҳозир бир неча варақ ўқиймизда, қолганини эртага давом эттирамиз», дейиш керак. Бундай муроса болани хурсанд қилади.

«Ҳаммаси ёки ҳеч нарса», деган тамойил асосида иш тутмаслик лозим.

Топшириқни 100% бажариш мушкул иш, лекин имкон даражасида бажарсанг, бу ҳамкорингни ҳам қониқтиради. Бизнес учун ҳам шу тамойилни қўллайдиган бўлсак, у болаларга қўлланганидан кам фойда келтирмаслиги аниқ.

Вақтнинг йўқлиги – афзаллик сифатида

Юқоридаги фикрларимизда, ота доим банд ва бунинг учун энди ҳеч нарса қилиб бўлмайди, деган мантиққа нисбатан сукут сақлаб келаётган эдик. Бироқ, вақтнинг йўқлигини албатта камчилик, дея қабул қилмаслик керак.

Оилага кўп вақт ажратишдан кўра, афзалроқ нарса йўқ эканига, сизнинг ишончингиз комил. Умуман олганда, бу тўғри. Аммо кўп ҳолларда бу шарт эмас. Масалан, агар сизнинг бўш вақтингиз бор бўлса, уни қувноқ ўтказиш бўйича бирор нарса ўйлаб топиш хаёлингизга ҳам келмаса керак.

Кичик бир мисол келтираман.

Мана сиз яқиндагина бир қиз билан учраша бошладингиз ва кейинроқ у билан бирга яшай бошладингиз, яъни суткасига 24 соат давомида битта ҳудуддасиз. Муносабатлардаги бу янгилик, алабатта, тез орада ўтиб кетади.

Аммо сиз у билан ҳафтасига бор-йўғи бир марта учрашадиган бўлсангиз, у ҳолда сиз етти кун давомида дам олиш кунини орзиқиб кутасиз ва севган қизингиз билан учрашганингизда, уни қандай хурсанд қилиш ҳақида бош қотирасиз. Бундай режалаштирилган учрашув сиз учун ҳам, суюклингиз учун ҳам, эсда қоларли воқеага айланади. То навбатдаги дам олиш кунигача сиз ушбу учрашувни хотирлаб, ҳафтани яхши кайфиятда тказасиз.

Буни ҳар сафар қайта-қайта такрорлай туриб, сиз ўрталарингиздаги севгини мустаҳкамлаб борасиз. Ва шу қисқа вақт ичида севимли дўстингизни қандай хурсанд қилиш мумкинлигини тушуна бошлайсиз.

Агар жуда банд бўлсанг, ўз болангнинг кутилмаган жиҳатларини ҳам сеза бошлайсан

Ўта банд бўлган оталарнинг яна бир афзаллик томони ҳам бор. Узоқроқ масофада бўлган ота доим болага қарайдиган онага нисбатан кўпроқ ундаги эътиборли сифатларни пайқаши мумкин..

Она ҳамма вақт бола ёнида бўлгани боис, уни асосан бола характеридаги салбий хусусиятлар безовта қила бошлайди ва у фарзандининг ҳаётига ҳаддан зиёд аралаша бошлайди ҳамда тез-тез «бу мумкин эмас», дейди.

Эҳтимол, бундай шароитда оталар ҳам шундай қилишган бўларди.

Айрим ҳолларда менга оталар илгарилари аёллари болаларини урушганда, ҳайрон бўлишганини айтишади. Ажрашиб кетишганидан сўнг ёлғиз оталарнинг ўзи болани, худди илгари оналарига ўхшаб «эговлай» бошлайди.

Ота-оналар болага турли масофалардан ва турли нуқтаи назарлардан қарашади, лекин агар улар бирлашадиган бўлса, у ҳолда улар боланинг ҳам ижобий, ҳам салбий хусусиятлари мужассамлашган, кенг қамровли образини кўра олишади.

Боланинг ёнида доим бирга бўлмаганингиз учун ҳам, сиз унинг характеридаги кутилмаган сифатларни пайқай олишингиз мумкин.

Иш билан банд бўлган ота балиқ олиб келмайди, аммо уни тутишни ўргатади

Агар сиз болангизнинг ёнида бўлишни уддалай олмасангиз, унга ҳаммасини бошдан охиригача ўргата олмайсиз ва унинг ўқишидаги ҳамма босқичларни кўрмайсиз.

Аммо банд бўлган ота унга йўл кўрсатиши ёки унинг учун мос шарт-шароит яратиб бериши мумкин. Қолганини эса, келажакда боланинг ўзи қилиши керак бўлади.

Бунинг ҳеч қандай ёмон томони йўқ. Бола ривожланиши учун эса, бу ҳатто анча яхши ҳолат. Агар ота оналар бола учун бутунлай ҳамма нарсани қилишадиган бўлса, у ҳолда қандай қилиб у мустақил бўлишни ўрганиши мумкин?

Бунинг ўрнига, агар болани керак пайтда бир ўзини қолдирсангиз, у ҳамма нарса қўлидан келадиган инсон бўлиб етишади.

Лао-цзынинг шундай бир машҳур гапи бор: оч одамга балиқнинг ўзини бермасдан, унга уни тутишни ўргатиш лозим, шунда у бир умр тўқ юради. Агар оч одамга бир марта ёрдам берсангиз, бу унинг муоммосини ҳал қилмайди, лекин унинг ўзини қийинчиликларни енгишга ўргатсангиз, ҳаётини қутқариб қолган бўласиз..

Шунинг учун банд бўлган оталар болаларини «балиқ овлашга ўргатиш» усулида ўқитишлари мумкин. Фарзандлар эртами-кечми улғайиб ва улар ўз нонларини ўзлари топиши керак бўлади.

Эҳтимол бола учун майда-чуйдасигача ҳамма нарсасини ўйлаб топиш керак эмас, Унинг ўрнига боланинг ўқиши, улғайиши ҳамда ўз кучи билан олдинга интиши учун зарур бўлган шартшароитларни яратиш муҳимроқдир. Ахир, бу нарса таълимнинг мазмунини ташкил этади-ку.

Машҳур ёзувчи ва файласуф Юкити Фукудзава шундай деган: «Ўқитиш» сўзининг ўзи азалдан инсонни чалғитади. Биз болани ўқитмаслигимиз керак, балки унга табиат ато этган қобилиятларини намоён қилиши учун имконият беришимиз лозим.

Мен кўпинча машҳур ёки нуфузли деб аталадиган мактаблардан материаллар тўплайман. Қоидага кўра, юқори даражадаги таълим тизимини таклиф этадиган мактабларда ўқувчиларга йўлйўриқ кўрсатилади, улар фақатгина йўналтирилади, у ёғига эса, уларнинг ўзлари ҳаракат қилишади.

Болага тўғри жавобни айтиш эмас, балки унда ўша жавобни ўз кучи билан қидириб топиш истагини тарбиялаш муҳим.. Илк бор қийинчиликка тўқнаш келганда, бола ўзини йўқотиб қўймасдан, балки унинг ечимини мустақил равишда қидириб топишга ўрганиши керак. Айнан ана шу нарса бола учун ҳаётда ўз кучига ишонч пайдо қилади.

Ҳатто моҳир педагоглар учун ҳам бола билан доимий алоқада бўла туриб, унинг ўз қобилиятини намоён қилишини кутиш ва бунинг учун маълум бир масофа сақлаб туриш – ўта мураккаб вазифа ҳисобланади.

Шунинг учун ҳам фавқулодда вазият сифатида сизнинг вақтингиз йўқлиги ва ўта бандлигингизда ҳам ўзига хос афзалликларни топиш мумкин.

Агар ҳамма имкониятлардан тўғри фойдаланилса, банд бўлиш ва вақтнинг йўқлиги ҳам, бола тарбиясида ижобий омил сифатида фойда бериши мумкин.

Иккинчи она бўлиш шарт эмас

Бироқ қисқа вақт оралиғида унчалик кўп нарса қилиб бўлмайди.. Шунинг учун қаерда ўзингизни кўрсатиш муҳимлигини аниқлаб олиш керак.

Шундай қилиб, ўта банд ота биринчи навбатда нимага эътибор қаратиши керак?

Бирданига хулосага ўтаман.

Агар боланинг онаси уддалай олмайдиган ёки ёқтирмайдиган, ва аксинча, сиз ўзингизни кучлироқ ҳисоблайдиган масаладан бошласак, тўғрироқ бўлади.

Аввалга ўша ўтмишдаги ажойиб даврларда бўлган катта бир оилани тасаввур қилиб кўрамиз.

Сиз бувингиз ва бувангиз билан яшардингиз, ҳатто қўшнилар ҳам ўзига хос бир тарзда сизнинг оила аъзоларингиздек эди. Кўплаб акалар, опалар ва қўшниларнинг болалари бўларди.

Албатта отангизнинг фикри ҳар доим ҳам, бувангизнинг фикри билан мос келмас эди. Онангиз баъзида кимларнидир койир, бувингизни эса, унга раҳми келар эди.

Болалар кўпчилик одамлар орасида ўсиб, турли хил можороларнинг гувоҳи бўлишарди. Шунинг учун ҳам улар бу дунёда битта тўғри жавобнинг ўзи бўлмаслигини ва ҳамма одам ҳар хир бўлишини тушунган.

Мен катта оила кичкинасидан кўра, яхшироқ демоқчи эмасман, аммо атрофни кўпчилик одамлар қуршаб тургани туфайли бола ўз оёғида мустаҳкам туришни ўрганиб олиши мумкин эди.

Хўш, замонавий ҳаётда биз нимани кўряпмиз? Оталар деярли уйда бўлишмайди, болалар эса, ҳар куни йигирма тўрт соатнинг бачасини оналари билан бирга ўтказадилар. Ҳозир бундай болалар кам эмас.

Бола атрофида турли хил одамлар жуда кам. Ўзида ишонч ҳосил қила олган болани тарбиялаш учун эса, унинг атрофда хилма-хиллик етишмайди.

Бундай вазиятда бола ҳаётига мутлақо янги нимадир олиб кирувчи инсон айнан отаси бўлиши мумкин

Бошқача айтганда, ота ўз зиммасига онанинг мажбуриятларидан бир қисмини олмайди, балки она бажара олмайдиган ролни ўйнайди.

Ота-оналарнинг ҳар бири ўз ўйинини ўйнайдиган ва бола билан ўзига хос ҳолда мулоқот қиладиган бўлса, у ҳолда мен «гибрид», деб номлаган тарбия усули амалга оширилади.

Ота – универсал ўйинчи

Бува ва бувиларнинг ўз роллари бор, улар оналарнинг жаҳли чиққанда, болани авайлашади, бошини силашади. Амаки ва аммаларнинг ҳам ўз роли бор, улар « сен билан кўришмаганимиздан буён шунча улғайиб кетибсан-ку!», дея болаларни объектив баҳолайдилар.

Безори қўшни боланинг вазифаси эса болага онасидан дакки эшитиш мумкин бўлган ўйин ва шумликларни ўргатиш. У ҳашоратларни тутиш, дарахтларга чиқишни, лой кечиш ва бошқа нарсаларни ҳам ўргатади. Онанинг қайси соҳада қурби етмаётган бўлса, ота ўша жойда ўзини кўрсатиши лозим.

Агар ота спорт билан шуғулланадиган бўлса, болани ўзига қўшиб олиши ёки у поездларни тушунадиган бўлса, унда улар биргаликда ўйинчоқ темир йўлни ўйнашлари мумкин.

Энг масъулиятли пайтда она ўз ролини ўйнай олиши учун отага тайёргарлик керак.

Бу ҳолатни тасвирлаш учун агар бейсбол атамаларидан фойдаланадиган бўлсак, онани коптокни биринчи бўлиб узатадиган стартдаги питчер билан қиёслаш мумкин.

Ота эса, қолган барча ролларни ўйнаши керак бўлади: кэтчер – тўпни қабул қилиб олувчи, аутфилдер – ташқи майдонни қўриқлаб юрувчи, релиф-питчер – ўйин давомида стартдаги питчерни алмаштирувчи.

У бир вақтнинг ўзида бир нечта ролларни ўйнаши лозим, бу эса унчалик осон иш эмас.

Лекин бундай маслашишга, айнан ўзини назорат қилишнинг уддасидан чиқа оладиган ва бола билан доимий равишда мазмунли вақт ўтказадиган, оталаргина қодир бўлишади.

У онанинг дастёри бўлиши ва доим унинг айтганини қилиши шарт эмас. Аксинча, у она ниманинг уддасидан чиқа олмаётган бўлса, ва нимани ёқтирмаётган бўлса, ўша нарсаларни ўз зиммасига олиши лозим.

Агар боланинг ёнида у билан онасидан кўра, бошқача муомала қиладиган инсон пайдо бўлса, унинг ҳаёти сезиларли даражада бойиб боради.

Оталик – бу уч томонлама муносабатдир

Ота қанчалик кўп ролларни ижро этадиган бўлса, боланинг муомала муҳити шунчалик хилмахил бўлиб боради. Бу эса, боланинг ҳар томонлама ривожланишига ҳисса қўшади.

Шу билан бирга, ўйинлар ва вақтичоғликлар меъёрдан ошиб кетса, бу онаннинг норозилигини ҳам ўйғотади.

Агар сиз кўчада роса ўйнаб, ифлос кийимлар билан уйга кириб келсангиз, албатта бундан онанинг боши осмонга етмаса керак. «Мени шундоқ ҳам ишим бошимдан ошиб ётибди, сизлар эса, қўшимча ташвиш орттираяпсиз!» Агар болани ширинликлар ёки ўйинчоқлар дўконига олиб борадиган бўлсангиз, онаси яна норози бўлади: «болага бу нарсалар керак эмас», «сиз бола билан бирга бўладиган бўлсангиз, доим менга ташвиш орттирасиз».

Лекин она ҳар доим ва ҳамма соҳада ҳам бола учун нима яхши эканлигини яхши тушунавермайди.

Ҳамма вақт онасининг кўнглига қараб, бола билан муомала қилиш мушкул иш.

Бошқача айтганда, оталик – бу уч томонлама муносабатдир.

Лекин тушкунликка тушиш керак эмас!

Бу ҳақда онангга айтмаймиз, яъни кейинчалик онамиз бизни койиши мумкин бўлган ишни қилиш ҳам, баъзида фойдали ҳисобланади.

Агар онасининг сиздан ҳам жаҳли чиқадиган бўлса, у ҳолда чин дилдан кечирим сўраш керак, бола буни кўриб, отам ҳам таъзирини еди-я, деб хурсанд бўлади. Вақт ўтиши билан бу нарса кулиб эсланадигна тарихчага айланади.

Оталар! Ўз уйингизда тартибсизликлар қилиб туринг!

Сўнгги вақтларгача, ота-оналар фикрининг турли хиллиги болани гангитиб қўяди, деб ҳисоблашар эди. Шунинг учун эр-хотинлар гуёки ҳар доим бир хил нарсани гапириши ва ҳамфикр бўлиб ҳаракат қилиши керак эди. Ҳозирги кундаги бобо ва бувилар айнан шундай деб ҳисоблашади.

Ҳа, албатта, агар ота-оналар болани ўзларига ўхшатиб тарбия қилишни хоҳласалар, у ҳолда бу фикр ўз қийматида қолишга ҳақли. Бундай вазиятда ота-оналарнинг фикрлари ва улардаги қадриятлар тизими мутлақ ҳақиқат ва инкор этилмас, дея қабул қилинади.

Лекин бироз ўйлаб кўрилса-чи, бу бола шахсига ўтказилаётган босим-ку. Бундай ёндашув болани тор қолибга солиб қўяди, ва мен буни тавсия қилмаган бўлар эдим.

Қачонлардир болаларнинг тарбияси билан аёл шуғулланади, оталар эса бу ишни тўлалигича ўз аёлларига юклаши керак, дея қабул қилинган эди. Ўшанда онанинг қадриятлар тизими асосий ҳисобланган ва эр-хотинлар бола тарбиясида ўзаро бир фикрга келиши осон кечган.

Аммо бизнинг вақтимизга келиб, оталарнинг бола тарбиясида иштирок этиши ижобий баҳоланмоқда, ва улар бола ривожланиши масаласида ўз фикрларига эга бўлиш ҳуқуқига эришмоқдалар.

Ахир ўйлаб қаралса, эр-хотинлар аввал бошида бир-бирига мутлақо бегона одамлар эди. Улар барча масалаларда якдил фикрга кела олишмайди. Ҳозирги кунда тарбияга нисбатан фарқли қарашлар, бу яхши нарса деб ҳисобланади.

Эр-хотинларнинг турли усуллари бола тарбиясининг чегарасини кенгайтириши ҳақида мен юқорида ҳам айтиб ўтгандим. Ана шундай ўзига хосликлар туфайли бола қарама-қаршиликлар ва фарқли фикрларни ҳис қила олиши, мустақил хулоса чиқариши ва ўз қарашларига яқинроғини танлаб олиши ҳамда ўзининг такрорланмас шахсий хусуситятларини шакллантира олиши мумкин. Ота-оналарнинг қадриятларидаги фарқлар бола дунёқарашининг кенгайишига ёрдам беради.

Шунинг учун эр-хотинлар, агар уларнинг фикрлари фарқли бўлса, бор кучларини сарфлаганча, ўз фикрларини мослаштиришлари шарт эмас.

Уйда ҳукм сурадиган бетартиблик болада қувонч, қайғу, дилсиёҳлик ва мамнунлик туйғуларини ўйғотиши мумкин. Айнан ана шундай уй бола улғайиши учун энг яхши муҳит ҳисобланади! Бундай бола ҳиссиётларни ва бурч туйғусини интиутив тарзда ҳис қилади ҳамда дунёни нозик дид билан англайдиган бўлади.

Бундай нарсаларга мактаб ёки тайёрлов кўрсларида ўқита олишмайди.

БУ ҚИЗИҚ!

Эр киши ота бўлгач, унинг фикрлаши ўзгаради!

Оталик ҳиссини ўйғотувчи мослама отанинг болага бир бор тегиниши ва унинг ҳидини ҳис қиш биланоқ, ишга тушиб кетади!

Бола туғилган чоғда эркакнинг миясидаги ўзгаришларни ўрганиш мақсадида олимлар сичқонларда эксперимент ўтказишган. Маълум бўлишича, ота сичқонларнинг миясида янги синапслар ( нерв ҳужайралари туташган жой) шаклланган.

Бунинг учун битта шартни бажариш талаб этилган. Ота сичқонларни боласи туғилиши биланоқ бошқа катакка ўтказилганда, уларда ҳеч қандай ўзгариш юз бермаган. Маълум бўлишича, мияда синапслар пайдо бўлиши учун улар янги туғилган гўдакнинг ҳидини ҳис қилиши ва бевосита унга тегиши лозим бўлган. Ҳатто биологик ота бўлса ҳам, гўдак ҳидини сезмасдан ва тегинмасдан туриб, унинг оталик туйғуси ўйғонмаган.

Оталик туйғуси онанинг таъсири остида ўйғонади!

Бошқа бир тажриба чоғида ота сичқон ўзининг оталик туйғусини она сичқоннинг маълум бир ҳаракатларидан кейингина англаб етган.

Агар сичқонча туғилгандан сўнг, фақатгина ота сичқонни бошқа катакка ўтказишган бўлса, кейинчалик бу ота сичқон боласининг тарбиясида иштирок этишга ҳаракат қилмаган. Лекин ота ва она сичқонларни биргаликда бошқа катакка кўчиришганларида эса, ота сичқон ўзининг оталик туйғусини ҳис қила олган – деб тахмин қилишади.

Она сичқон феромонлар ёки ультра товушлар ёрдамида ота сичқонга, бола учун қайғуриш керак, деган маълумотни етказган бўлиши мумкин.

Оталарда эркаклик гормонлари камаяди!

Одамлар билан ҳам қизиқ тадқиқот ўтказилган. Асосий эркаклик гормони – бу тестостерон ҳисобланади.

Тестостерон мушаклар ҳажмининг ортиши ва соч ўсишини кучайтиради. Психологик жиҳатдан эса, у тажовузкорлик ва фаолликка жавоб беради. Бундан ташқари, айнан ана шу гормон бошқа жинс вакилларига ва интим муносабатларга бўлган майлни қўзғайди.

Маълум бўлишича, юқори даражадаги тестостерони бор эркаклар уйланганлар ва фарзандлилар орасида ҳам кўп учрайди. Бунинг ҳайрон қоларли жойи йўқ, чунки улар фаол эркаклар.

Шу билан бирга, яна бир қизиқарли факт маълум бўлди. Боласи туғилгач, эркакларда тертостерон даражаси вақтинча камаяр экан.

Характери анча майинлашиб, бошқа жинсга нисбатан қизиқиши ҳам сусаяди.

Бу дегани, агар ёш ота фарзанди туғилгандан кейин ҳам, хотинидан бошқа аёлларга илакишиб юришни яхши кўрадиган бўлса, унда у ҳали ўзининг оталигини унчалик яхши англай олмаган ҳисобланади.

2 БОБ
3 СОНИЯДА УДДАЛАШ! ҲАР ДОИМ БОЛА ҚАЛБИДА БЎЛИШИНГИЗ УЧУН ИМКОН ЯРАТУВЧИ СЎЗЛАР

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Benesse номли Кейинги авлод тарбияси масалалари бўйича тадқиқот маркази..

Back