Нурислам Хәсәнов
Сайланма әсәрләр. 4 том. Пьесалар, публицистика

Пьесалар

Әтиле ятим

(Мелодрама)

КАТНАШАЛАР:

Билгиз – 14 – 16 яшьтә (яшь чакта); 30 яшьлек (олыгайгач) хирург.

Мөнҗия – Билгизнең әбисе, 65 яшьтә.

Кәримә – Мөнҗиянең күршесе, 55 яшьтә.

Җәләй – колхоз рәисе.

Наҗия – Җәләйнең хатыны, укытучы, 30 яшьтә.

Гыймай – умартачы, 60 яшьтә.

Миша абый – эшче, 50 яшьтә.

Саҗидә – җыештыручы, 58 яшьтә.

Тәкыя – медсестра кыз.

Рафис – күрше егете, мәктәп укучысы.

Зәбидә – 13 яшьтәге укучы; 25 яшьтә (олыгайгач).

Сөмбел – Билгизнең кызы, 6 яшьтә.

Мәрвия – Билгизнең әнисе.

Гөлүсә – укучы кыз.

Үтәй – урманчы.

Беренче пәрдә

Беренче күренеш

Сәхнә алды. Аның бер читендә ак халат, ак калфак киеп басып торган яшь хирург Билгизнең йөзе ут яктысы белән яктыртыла. Ул күңел монологын сөйләп китә.

Билгиз. Әтиле килеш ятим булу читен икән… Айлар, еллар узса да, минем күңелемдә һаман да тамырланып яшеннәр уйный, шул бәгыремне рәхимсез телгәләп камчылый… Әйтерсең алар күңелем түренә кереп оялаган кара болытларны ерак-еракка куарга тели… Караңгылык исә үчегә төшеп китмәскә үҗәтләнә, карыша. Артымнан ияргән күләгәдәй, әле бер, әле икенче яктан килеп чыга, китми… Яшеннәр яктысында тормышымның онытылмас мизгелләре кыя таулардай яктырып-яктырып китә. Һәм мин, ул күренешләрне йөрәгемдә яңартып, барысын энҗе-мәрҗәннәрдәй тезеп, кемгә дә булса сөйлисем килә… Беренче мәрҗәннәр – минем бала чагым… Һәм ул менә болай башланып китте.

Ут сүнә. Билгиз чыга. Сәхнә яктыра. Сәхнәнең бер ягында, урам аша, – Билгизләр йорты, икенче якта – колхоз рәисе Җәләй йорты. Йортның алгы ягы рәшәткә белән тотылган. Сәхнәнең арткы ягында – агачлар үсеп утырган тау, үзәнлектә – авыл күренеше. Яшь Билгиз, боегып кына капка төбенә кайтып җиткәч, эчкә үтми туктап кала. Бите тырналып кызарган, аяк киемнәре юешләнгән. Аның артыннан иңенә корыган чыбык-чабыклар бәйләмен күтәреп, әбисе Мөнҗия кайтып җитә, Ул йөген җиргә төшерә дә, Билгизнең йөз-кыяфәтенә аптырап, аның янына килеп баса.

Мөнҗия. Сиңа ни булды, улым? Ник өйгә кермисең?

Билгиз дәшми.

Улым, дим! Ни булды? Кем тиде сиңа? Ник эндәшмисең?

Билгиз (башын күтәрмичә генә, көттереп). Әби!..

Мөнҗия. Нәрсә, улым?.. Әйт инде!..

Билгиз. Мин Җәләй малаемыни?

Мөнҗия (аптырап китеп). Кем әйтә? Кайсы Җәләй?

Билгиз. Председатель.

Мөнҗия. Юк, улым… Ул бит укытучы Наҗия апаңа өйләнгән.

Билгиз. Ул аңа өйләнгәндә, минем әни үлгән булган бит инде…

Мөнҗия. Булсын, юкны сөйләмә… Сине берәрсе үчекләп котырткандыр әле.

Билгиз (борынын тартып). Әй-йе… Котырткан, ди…

Мөнҗия. Нәрсә булды? Кем әйтте ул сүзне?

Билгиз (бераз тын торып). Ленар… Ул бөтен урам малайлары алдында миңа «Син – Җәләй малае, Җәләй малае» дип кычкырды.

Мөнҗия (каушап, борчылып). Ул белеп әйтми, улым… Һе-е, йөзе кара, ул юньсез малайның колагын гына борасы бар.

Билгиз (читкә борыла төшеп). Мин аның телен тешләттем инде…

Мөнҗия. Нәрсә, әллә сугыштыгыз дамы? Битең дә тырналган, аякларың да юешләнгән…

Билгиз эндәшми.

Сугышып йөрү килешмәс, улым… Йә, йә, тынычлан, әйдә, өйгә керик, ашап-эчеп алырсың, тамагың да ачкандыр. Аннары ял итәрсең…

Тәбәнәк капкадан эчкә үтәләр. Мөнҗия чыбык бәйләмен дә күтәреп керә, аны бер кырыйга куя. Билгиз, йөгереп, өйгә кереп китә, барып караватына ава. Борчулы Мөнҗия, өйгә керүгә, чаршау артына – үз ягына уза. Бераздан ул, бер стакан сөт, бер телем ипи тотып, Билгиз янына чыга. Кулындагы сөтле стаканны, ипи кисәге белән каплап, өстәлгә куя.

Мөнҗия. Ашап ал, улым! Аннары дәресләреңне әзерләрсең.

Билгиз эндәшми, ачулы. Мөнҗия, аптырап, янә үз ягына чыгып китә. Әбисе чыгуга, Билгиз торып утыра.

Билгиз (үз-үзенә). Мин Җәләй малае микәнни?.. Шулай булмаса, председательгә кияүгә чыккан укытучы Наҗия апа мине, беренче дәрескә кергән көнне үк, баштанаяк тикшереп чыгар идеме? Бөтен класс алдында, сыный-сыный карап, «Бас!», «Утыр!», «Бас!», «Утыр!» дип, мине кызартыр идеме? Ул миңа гел усал итеп карый. Мине күргәч, бер кызара, бер бүртенә. Берсендә тәнәфестә, шаярган өчен, җиз кыңгырау белән колак төбемә дә кундырып алды. Бүтәннәргә тимәде, миңа эләкте… Аннары берсендә «чәчең озын» дип, кайчы белән минем чәчне кырыкты. Ә Ясәвинең чәче әрекмән колагын каплап китсә дә, аңа тимәде… Ул дәрестә миннән өйгә бирелгән эшләрне дә тыныч кына сорый алмый, бүртенеп китә дә әрли үк башлый. «Нигә мәсьәләңне өйдә чишеп килмәдең, ә? – дип тузына. Урамда әзрәк шар сугасың бар иде. Ник дәшмисең, ә? Егет булдыңмы?» – ди. Шулай «ә» дә «ә» дип мыскыллап көлә. Такта янына чыгып мәсьәлә чишә башласаң да, «икс»ны таптырып үчләнә. «Икс» санын табам, билгеле… (Пауза.) Тик мин үзем генә билгесез сан кебек. Кем малае икәнемне генә белмим. Аннары, Наҗия апа кыланышларына түзә алмый, класстан йөгереп чыгып китәм. Ул минем арттан «килмешәк» дип кычкырып кала. Аннары мин, елый-елый, «Мин – килмешәк, мин – килмешәк», дип, урам буйлап чабам да чабам… Наҗия апа чәчне кыркып кайтарган көнне әби дә күңелсезләнеп калды. Бүген дә, Ленар белән сугышып кайткач, тагын борчылгандыр инде. (Торып китә, өстәл янына килеп туктый.) Әбием болай да авырый. Бу арада аз сүзләнде. Кирәген генә сорап куя. Хәле җиңел түгеллеген сиздерәсе килмидер инде. Минем өчен дә борчыладыр. Миңа: «Яшьрәк шул әле син, улым…» – ди. Өстәлемә көн дә иртә-кич, менә шушылай, кәҗә сөте китереп куя. Эчәм, билгеле, ипи белән сыпыртып куям. Миңа Рафисларның сыер сөте тәмлерәк тә кебек… Юк шул безнең сыер. Бер кәҗәбез генә бар. Быел бәтие, тугач, абзарда катып үлгән. Кәҗә сөте дә әйбәт, корсакны тишми. Бик файдалы, диләр. (Ипиен капкалый-капкалый, сөт эчә.) Күрше Кәримә апа безгә, кечкенә малайга кәҗә сөте кирәк, дип, тикмәгә генә кермидер инде.

Мөнҗия (чаршау артыннан эндәшеп). Улым!..

Билгиз. Нәрсә, әби?

Мөнҗия. Дәресләреңне әзерләргә онытма!

Билгиз. Ярар… Мин әзерләдем инде.

Мөнҗия уйланып чыга. Билгиз янына килеп утыра.

Мөнҗия (саклык белән). Улым!..

Билгиз. Нәрсә, әби?

Мөнҗия. Миңа якынрак килеп утыр әле.

Билгиз (үзалдына). Әллә тагын йөрәге чәнчешә инде. (Әбисе янына килеп утыра.)

Мөнҗия (тынып торып). Әллә, дим, улым, син быел җиденче классны тәмамлагач, Казанга китеп барыйкмы, Каравайга, сеңлем Зөлфия апаңнар тирәсенә?

Билгиз. Өйне нишләтәбез?

Мөнҗия (читенсенеп). Сатарбыз инде…

Билгиз (уйга калып.) Өй саткан акчага Казанда йорт алып булыр микән?

Мөнҗия (авыр сулап). Безгә дигәне табылыр әле. Казанның кырык капкасы бар, диләр бит. (Пауза.)

Мөнҗия борчылуыннан кул аркасындагы тамырларны ышкый.

Улым!.. Синең монда, авылда каласың килмидер бит?

Билгиз. Юк, әби… (Үзалдына). Җәләй кул астында эшләргәме?

Мөнҗия (сагаеп). Ярар, алайса, шуны гына сорамакчы идем… (Кузгалып китәргә тели, кәефсезлеген сизеп кире утыра. Тынып тора. Үз-үзенә аптырап.) Һәй, гомерләр, үлеп китмәсәм генә ярар иде…

Билгиз. Әби, үлмә син, үлмә! Мин синсез нишләрмен? (Пауза.) Үлмичә яшәү кызык ич…

Мөнҗия (сабырлыгын җыеп көлемсери). Сабый шул әле син, улым, җиденче класста укып йөрсәң дә… (Пауза.) Аллаһы Тәгалә адәм баласын дөньяга кунак итеп кенә яраткан шул. Ул аны гомер эчендә төрле газап-михнәтләргә юлыктыра, яхшыдан яманны аерта, дөньяны таныта, сөендерә дә, көендерә дә. Аннары рәхәткә чыгарып карый, шуларның күбесе, михнәткә чыдаган булса да, рәхәткә чыдый алмый икән шул.

Билгиз. Ник алай дисең, әби?

Мөнҗия. Тора-тора адәмнәр дә бозыла, күбесенең нәфесе үк котыра башлый…

Билгиз. Ул нәфесне берничек тә йөгәнләп булмыймы?

Мөнҗия (көлемсерәп). Юктыр, күрәсең… Бер тәмлегә ияләнгәч, берәүнең дә әчене кабасы килми шул… (Пауза.)

Билгиз. Әби, нишләп кешене Аллаһы Тәгалә яраткан дисең? Мәктәптә адәм баласы маймылдан яралган, диләр. Тарих укытучысы Әминә апа безгә шулай аңлаткан иде.

Мөнҗия (көлемсерәп). Нишләп соң хәзер дә кеше маймылдан яралмый икән?.. (Әйткән сүзләреннән уңайсызланып.) Әминә апаң әйткәч дөрестер дә инде, улым. (Сул кулы белән йөрәк турын тота.)

Билгиз (борчылып). Бик авыртамы, әби?

Мөнҗия. Авырта шул, улым, авырта.

Билгиз. Нигә һаман авыртып тора соң ул? Савыкмас микән?

Мөнҗия (тынып тора). Син врач булсаң терелер идем дә, улым… Укыйсыларың күп шул әле… (Урыныннан тора, өстәлдәге буш стаканны алып, кире чаршау артына кереп китә.)

Билгиз (үзалдына борчылып). Әби, үлмә син, үлмә!.. Мин врач булганны көт… (Стена янына килә, анда эленеп торган әнисенең фотосына карап тора, аны кулына ала.) Әй әни, әни! Миңа гомер бүләк иткәнсең дә кайтмаска дип китеп тә баргансың… Исемемне миңа әби түгел, син кушкансың икән. «Билгиз» дип атагансың. Билгесезлектә илләр гизсен, күпне күреп, күпне белеп үссен дигәнсең инде… (Әнисе сурәтенә соклана.) Үзең чибәр булгансың, әни, кабарынкы куе чәчләрең түгәрәк мөлаем йөзеңә килешеп тора. Карашың көләч… Исән булсаң, мине ничекләр итеп назлап сөймәс идең син, әни. Свердлау якларына урман кисәргә, торф чыгарырга алганнар шул сине. Мине «әбисе карап торыр» дигәннәр. Сугыш беткән еллар булган… Сине Ташкичү болынына кадәр озата барганым әле дә хәтердә, тонык зәңгәр томан эченнән генә күренеп калган күк. Барыбер хәтердән китмисең. Саубуллашканда: «Әбиеңне тыңла, яме! Мин тиз әйләнеп кайтырмын, улым!..» – дидең. Ә син тиз генә әйләнеп кайта алмадың… (Пауза.) Эшләгән җиреңнән «агач баскан» дигән хәбәрең генә килде… (Фотосурәтне үз урынына элеп куя, янә бертын карап тора да йөренә башлый.) Әти булырга тиешле кеше генә минем дөньяга килерем белән исәпләшмәгән шул. Тугач та, үз баласын танымаган. Ничек шулай каты бәгырьле булырга кирәк икән? Әгәр дә ул кеше, чыннан да, председатель Җәләй булса?.. Элегрәк мин әбидән: «Әти кая?» – дип сорый идем. Әби сүзне гел икенчегә бора иде. «Әниең янына киткән иде, шуннан кайтып җитми», – дип юата килде. Хәсрәтләрен яшерә-яшерә яшәгәч, әбигә йөрәк чире тикмәгә генә килмәгәндер инде… (Арлы-бирле йөренә, ишегалдына чыга, аннан, бар нәрсәне күздән кичереп, урам ягына карый. Шулчак узып барган Җәләйне күреп ала.)

Җәләй! Кәнсәләргә барышы… (Койма янына килеп, ярыктан карый, кесәсендә йөрткән биноклен чыгарып күзәтә башлый.) Ак күлмәк кигән. Киң маңгайлы, озынча борынлы… Яңаклары тартыла төшкән. Башы кыңгыр, гәүдәсе уңгарак авышкан… Чыннан да, мин аңа охшаганмы соң? Әллә мине котыртып кына әйтәләрме? Әби «юк сүз» ди бит. Юк булгач, нигә сөйләнәләр?.. (Узып киткән Җәләй артыннан карап кала, уйланып тора торгач, өйгә кереп, көзге каршына килеп баса.)

(Үзалдына.) Мин Җәләйгә охшаганмы? (Кинәт ачуы килеп.) Юк-юк, кирәкми! Минем Җәләйгә охшыйсым килми… (Көзге каршыннан артка чигенә.) Әй, көзгегә ышансаң… Нигә дип мин һаман Җәләй белән башымны катырам соң әле?.. (Өстәл янына килеп, китап укырга утыра.)

Чаршау артыннан кәефсез генә Мөнҗия чыга.

Мөнҗия. Улым!..

Билгиз. Нәрсә, әби?

Мөнҗия. Каклаган чәй эчәсем килеп китте. Кәримә апаңда юк микән? Барып кына кайт әле.

Билгиз. Хәзер… (Кәримә апаларына барырга чыга.)

Мөнҗия үз ягына – чаршау артына кереп китә.

Икенче күренеш

Урамга чыккач, Билгизгә узып баручы Зәбидә очрый.

Зәбидә (Билгизне күрүенә куанып). Билгиз! Син кая киттең?

Билгиз. Кәримә апаларга бара идем.

Зәбидә. Рафис янынамы?

Билгиз. Юк, йомыш белән.

Алар бер-берсенә карашып тынып калалар. Зәбидәнең Билгизне тиз генә үз яныннан җибәрәсе килми.

Зәбидә. Билгиз!.. Ни, укуыңны тәмамлагач, мин сине авылдан китәсең икән дип ишеттем.

Билгиз. Китми булмас инде…

Зәбидә. Кая китәсең?

Билгиз. Казанга, Зөлфия апалар янына булыр инде.

Зәбидә (карашын читкә алып). Шәһәргә киткәч, безне онытырсың инде.

Билгиз (Зәбидәгә якыная төшеп). Сине – юк… Онытмам, Зәбидә, онытмам… Син бит, син бит минем күңел күгемдә балкыган йолдызым…

Зәбидә (үпкәләгән сыман). Әй, көлмә әле, Билгиз…

Билгиз. Көлмим ич… (Пауза.) Чынлап әйтәм.

Зәбидә (уңайсызланып). Билгиз!..

Билгиз. Нәрсә?.. Йә, әйт инде?

Зәбидә (нәрсәнедер исенә төшереп елмаеп). Теге чакта син Кабык күпер урманында җиләк җыйганны хәтерлисеңме?(Билгизнең кулын тота.)

Билгиз. Хәтерлим. Әле ничек кенә!..

Зәбидә. Икебезнең дә кулда тырыслар. Урман аланында җиләк мыжгып үскән иде. Яшел үлән араларыннан аннан да, моннан да, «мине ал да мине ал» дип, күз кысалар. (Якты елмаеп.) Әй-йе-ме? «Әй-йе» диген! Син мине иң эре, кып-кызыл җиләкләр белән сыйладың, (күрсәтеп) менә болай иреннәремә сузып, «Монысы иң-иң тәмлесе» дисең. Мин дә «Мә, минем җиләкләрне дә кабып кара әле, телеңне йотарсың» дим. Исеңдәме? Әйт инде, «исемдә» диген.

Билгиз (елмаеп). Исемдә!..

Зәбидә. Шулай көлешә-көлешә, бер-беребезне сыйлыйбыз, аннары тагын ярышып җиләк җыя башлыйбыз.

Билгиз (хәтерләп). Аннары син бер агач төбеннән йөгереп чыктың да «Елан бар! Елан бар!» дип кычкырып җибәрдең. Мин «Кайда, кайда?» дип яныңа йөгереп килдем.

Зәбидә. Шунда куркуымнан синең кочакка ничек кереп сыенганымны да сизми калдым…

Көлешәләр.

Билгиз. Тузбаш елан иде ул. Чакмый торган.

Зәбидә. Ә мин аны чагар дип курыктым… Аннары…

Билгиз. Нәрсә «аннары»?

Зәбидә. Урманнан кайтырга чыккач, син миңа «Әйдә, Зәбидә, без синең белән гел дуслар булыйк!» дидең. Беренче тапкыр. Мин дәшмим, авызыма су каптым…(Көлә.)

Билгиз. Шуннан, шуннан?..

Зәбидә. Ә син «Йә, әйт инде берәр сүз?» дидең. (Пауза.) Шул чактагы сүзем өчен син мине гафу итсәң иде. (Зәбидә уйчанланып кала.)

Шулчак Зәбидәнең әйткән сүзләре, кайтаваз булып, микрофоннан яңгырый.

Зәбидә. Без синең белән дуслар була алмыйбыз.

Билгиз. Ник, Зәбидә? Нигә тотлыгып калдың?

Зәбидә. Мин әйтмим, олылар әйтә…

Билгиз. Ни дип әйтәләр? (Пауза.)

Зәбидә. Сине җилдән туган, диләр…

Билгиз. Эх син, Зәбидә!..

Ул, берни булмагандай, Зәбидәне, кулыннан тотып, кочагына ала.

Мин аларны оныттым инде, Зәбидә… Мин сине яратуымны гына беләм…

Зәбидә. Мин дә…

Билгиз. Бүген син инеш буена – «Пызул»га уйнарга чыгасыңмы?

Зәбидә. Чыгам. Ә син?

Билгиз. Мин дә.

Зәбидә. «Наза» уенын уйнарбыз, биербез, җырларбыз…

Билгиз (исенә төшереп). Мин тиз генә Кәримә апаларга кереп чыгыйм инде… «Пызул»да очрашырбыз… (Китә.)

Зәбидә үз юлын дәвам итә.

Өченче күренеш

Мөнҗия, борчулы кыяфәттә, чаршау артыннан Билгиз бүлмәсенә чыга, аптырап йөренә-йөренә дә аның киемнәрен, урын-җирләрен рәтли, өстәл янына килеп утыра. Ире Фәйзулла рәсеменә карап уйга бата.

Мөнҗия (үзалдына). Әй Фәйзуллам, Фәйзуллам!.. Син мине ялгызымны калдырып киттең дә, бар борчу-хәсрәтләр берүземә өелеп калды. Һаман оныгың Билгиз өчен борчылган көнем. Ул әтиле ятим булып яши. Ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм. Аңа хәзер бик тә кыен. Ул инде барысын да аңлый, барысын да белергә тели. Отыры җанын тинтерәткән сорауларга җавап таба алмый интегә. Өстәвенә әле берсе, әле икенчесе күңеленә яра салып тора. Шәфкатьлелек җитми, әшәкелек бар. Аннары оныгың шундый кыен минутларда үзен кая куярга белми аптырый. Әтисезлеген авыр кичерә… Юкса әтисе Җәләй каршыбыздан гына узып йөри. Керми дә, кызыксынмый да… Әрәм итте бердәнбер кызыбызны… (Яулык почмагы белән авызын каплап ала.) Кызым, балакаем, нигә шуны «яратам» дия-дия, шашыплар йөргәндер. Барыбер өйләнмәде, алдады гына… «Миңа тиң түгел» дип мыскыллады. Әллә кем булган!.. Йөзе кара! Кара кайгыга батырды. Чыдаган йөрәккә рәхмәт… (Пауза.) И Алла, тагын да яманрагын эшләр дип кем уйлаган шул Җәләйнең. Әнисен, үз баласыннан аерып, кем шулай читкә вербовать итә инде? Җибәрмәскә дә булдыра ала иде бит. Үз баласын ятим дә калдырмас иде… (Исенә төшерә.) Мәрвиям генә, бәгырьләремне өзгәләп, чит-ят җирләрдә ятып калды… И Фәйзуллам, ничек түзмәк кирәк бу хәлләргә?.. Инде хәзер мине «кадерлем, хәләл җефетем син» дип юатыр кешем дә калмады. Син исән булсаң, миңа болай ук читен дә булмас иде. Оныгың Билгиз яныңда «бабам, бабам» дип юанып, булышып йөрсә, нинди куаныч булган булыр иде. Ул инде аңлый хәзер. Җәләй турында да борчылып уйланмас иде. (Торып, иренең фотосурәте каршына килә.) Әй Фәйзуллам!.. Синең белән яшәгән матур көннәр өч көн кебек кенә булган икән. Инде менә мин дә картайдым, Мөнҗияңне кайтып күрсәң, танымассың да. Иртәрәк киттең шул… Сукыр эчәгең шартлаган, диделәр. Әҗәл кызганмады үзеңне… Тузган йөрәгең түзмәгәндер шул… (Фотога якынаеп.) Беркөнне төшемә кердең. Елмаеп, мыегыңны сыпырып торасың. «Минем янга кайчан киләсең инде?» дидең дә шунда ук юкка чыктың. Хәерлегә генә булсын! Алла язганы булыр… Ялгызлык читен икән…

Билгиз кайтып керә.

Билгиз. Әби, менә сиңа как алып кайттым. Кәримә апа бер лимон да бирде.

Мөнҗия. Аңа рәхмәтләр яусын инде.

Билгиз как белән лимонны өстәлгә китереп куя да китә башлый.

Улым! Син кая барасың?

Билгиз. «Пызул»га, әби.

Мөнҗия. Анда нишлисез соң?

Билгиз. Кичке уенда уйныйбыз.

Мөнҗия. Кемнәр белән?

Билгиз. Кызлар, малайлар белән.

Мөнҗия (көлемсерәп). Кызлары кемнәр инде?

Билгиз. Гөлнур, Сания, Зәбидәләр.

Мөнҗия (белмәмешкә салынып). Зәбидәсе кем кызы соң аның?

Билгиз. Түбән очтагы Галимә, Ибәт кызы инде. Зәбидә бик чибәр…

Мөнҗия Ибәт исемен ишеткәч каушап китә, нидер әйтергә җыенган җиреннән тыелып кала.

Мөнҗия. Соңга калып бик озак йөрмә, яме.

Билгиз. Юк… (Китә.)

Мөнҗия (үзалдына). Зәбидә, диме? Ибәтне йортка керткән Галимә кызы була шул инде ул. Ибәтнең үги кызы. Әллә соң бер-берләрен ошатып йөриләрме тагын? Яшьләрнекен белмәссең… (Уйга калып.) Ибәте бер нәләт төшкән бәндә инде ул. Төрмәдән кайтып та кермәде. Кайтса да, кешегә зыян гына салды, каһәр. Теге вакытта аңа Фәйзуллам инструментларын биреп тормаган ачудан (эчәргә дип акча да сораган бугай) безнең сараебызга ут төртте. Ут белән шаярып, бөтен авылның котын алып торды, тәре җан. Үзе төрмәдән дә тиз чыга, әйләнә дә кайта, әйләнә дә кайта. Бу юлы нишләр тагы? Шуның аркасында Фәйзуллам, янган сарайны яңартып корып йөргәндә (авыр да күтәргәндер инде), кинәт кенә авырып китте… Әй Аллам, яман кешеләрдән Аллам сакласын инде! Бу малай, белешми, Галимә кызын Ибәтнеке дип йөри инде. Галимә үзе чибәр инде ул, кызы әнисенә охшагандыр… Кич җиттеме, яшь-җилкенчәк шул «Пызул»га чаба. Шунда уйнап мәш киләләр. Яшь чакта без дә шул инеш буена биергә, җырларга төшә идек. Фәйзуллам белән дә шул «Пызул» уеннарында таныштык… гомерләр аккан су кебек узды да китте… (Как белән лимонны өстәл өстеннән алып, үз ягына – чаршау артына кереп китә. Утын сүндерә.)

Өй эче тынып кала.

Дүртенче күренеш

Айлы кич. Пызулда – инеш буендагы яшьләрнең гармунда уйнап-биегән тавышлары яңгырый:

Исемнәре Әлфинур,
Бер битеңдә балкый кояш,
Бер битеңдә балкый нур.

     Кушымта:
     Әллә-рия-ләренә
     Гөлләр-ия-лә-ренә,
     Тимәгез кеше ярына
     Булсын ияләренә.

Исемнәре Гөлүсә,
Синең йөргән юлларыңа
Яран гөлләре үсә.

     Кушымта.

Алма бакчасының нуры
Тәрәзәләргә туры,
Әллә сезгә бирелгәнме
Бөтен дөньяның нуры.

Инеш буеннан Зәбидә белән Билгизнең кайтып килгәне күренә. Алар якынлашкан саен, җыр-музыка тавышлары ераклаша бара. Яшь парлар урам чатындагы рәшәткәгә сөялеп туктап калалар. Йөзләре шат.

Зәбидә (Илгиз колагына пышылдап). Бил-гиз!..

Билгиз. Әү-ү, Зәбидә!

Зәбидә. Әйт әле, түлке чынлап, яме, син, киткәч, миңа хат язарсыңмы?

Билгиз (куанып). Көн саен, гел менә… Ә син җавап бирерсеңме соң?

Зәбидә Билгизгә шуны да белмисеңмени дигәндәй елмаеп карый.

Зәбидә. Әгәр син мине оныта калсаң?..

Билгиз. Сине соң ничек онытасың?! Син бит, син бит бер генә. Нур сибеп торучы энҗе бөртек кенә…

Зәбидә (балкып көлә һәм сүзне икенчегә борып). Матур да инде бүген төн… (Күккә карап). Күктә күпме йолдызлар яна.

Билгиз. Кеше саен берәү.

Зәбидә (җанланып). Йә, кайсы синеке?

Билгиз (шаярып). Әнә тау башыннан калкып торганы – иң яктысы, Зәбидә исемлесе.

Зәбидә. Көлмә әле, Билгиз… (Билгиздән тартыла төшеп.) Әнә берсе атылды.

Билгиз Зәбидәнең биленнән ала.

Билгиз. Елмай әле, Зәбидә, елмай… Сиңа елмаю килешеп кенә тора.

Зәбидә. Һе, гел елмаеп торырга мин кояш түгел лә. (Көлә.)

Билгиз. Син – кояш, Зәбидә!.. Минем кояшым!..

Зәбидә. Көл инде, көл…

Билгиз (колагына пышылдап). Зә-би-дә!.. Зәбидә, дим!

Зәбидә. Нәр-сә, әллә берәр серең бармы?

Билгиз теләген белдерергә кыенсынып кала.

Билгиз. Зә-би-дә!..

Зәбидә. Нәрсә инде?

Билгиз (тынып калып). Бер, бер… үптер әле?

Зәбидә (башын читкә борып). Мин оялам…

Билгиз. Олылар үбешә ич… (Зәбидәгә якыная төшә, үбәргә ниятли.)

Шулчак бер мәче бакча ягыннан яман тавыш белән кычкырып җибәрә.

Зәбидә (сискәнеп). Әбәү-ү!.. Куркып киттем.

Билгиз. Вәт каһәр!.. Тапкан вакыт…

Пауза. Билгиз Зәбидәне янә кочагына тарта төшә, инде Зәбидәне икенче халәт биләгән. Ул як-ягына карана, вакытны искәрә.

Зәбидә. Җитәр инде, Билгиз, мин керим. Йә әни чыгып җитәр, «озак йөрмә» дип калды.

Билгиз. Тагын бераз гына торыйк инде. Синең белән гел дә рәхәт ич…

Зәбидә. Соң бит инде.

Билгиз. Зәбидә! Син миңа шундый якын… Аны сүз белән аңлатып та булмый, кулларыңа кагылу белән… (Зәбидәнең битеннән үбеп ала.) Яратам мин сине!.. (Пауза. Янә исенә төшереп.) Зәбидә! Ленар тәнәфестә синең чәчеңнән тартып киттеме?

Зәбидә. Әйе. Ә нигә?

Билгиз. Нигә алай эшли ул?

Зәбидә. Белмим… Бәлки, аның белән сөйләшәсем килмәгәнгәдер…

Билгиз. Әллә Ленар сиңа сүз каттымы?

Зәбидә. Һе, кирәге бар иде, кабартма бит…

Билгиз. Мин аның кабартма битен дөмбәсләдем инде.

Зәбидә. Сугыштыгызмыни?.. Кайчан?

Билгиз. Көндез. Чишмә тавында… Әгәр дә ул сиңа тия калса, миңа әйт, оялып торма, мин аны…

Зәбидә. Нишләтәсең?

Билгиз. Мин аның кирәген бирәм…

Зәбидә (көлеп). Бәйләнмә шул үҗәткә. Барыбер аңламый… (Әнисе килеп чыкмагае дигәндәй як-ягына карана.)

Мин керим инде, Билгиз. (Кулын суза.) Тыныч йокы!..

Билгиз. Сиңа да!.. Иртәгә очрашканга кадәр!..

Зәбидә кереп китә. Билгиз аны урам башында кул болгап озатып кала. Кайтышлый, Җәләйләр өе турына җиткәч, ачык тәрәзә аша Җәләй белән Наҗиянең гаугалашкан тавышларын ишетеп, рәшәткә кырыенда туктап кала.

Наҗия (ачулы). Теге зимагур малаең бүген дәрестән классны ташлап чыгып китте.

Билгиз (төшенеп,үзалдына). Димәк, мин Җәләй малае икән!.. (Сабырсызланып, рәшәткә башларын кыса.)

Җәләй. Китсә соң, мин нишләтим аны? Тәрбиялә, үз укучың бит…

Наҗия. Тәрбиялә, имеш?.. Минме? Синең малаеңнымы?..

Җәләй. Аны да үз укучыларың кебек тигез күр, үз ит…

Наҗия. Үз ит?.. Ничек итеп? Нигә син минем җанымны кимерәсең, ә?

Тынлык. Җәләй эндәшми.

Күрәсем дә килми. «Китик моннан, китик!» дип, мин сиңа ничә тапкыр әйттем. Беткәнме сиңа бүтән колхоз?

Җәләй. Аптырадың инде шул малайга. Сиңа тияме ул?

Наҗия (ярсып). Тия, тия! Аңлыйсыңмы шуны? (Тавышы көчәя төшә.) Уф!.. Җәләй, дим! Зинһар, китик моннан, Үзәнледән?

Җәләй. Сиңа җиңел… Бер төпләнгән урыннан кош кебек очып китәсе генә калды. Күпме эш ярты юлда кала? Мин бит шушы авыл кешесе дә. Кешеләргә китүеңнең сәбәбен ничек аңлатасың? Райкомга да. Авылда минем сез белмәгән, законсыз туган малаем яши, дипме?.. (Пауза.) Әллә соң малайны үзебез белән алабызмы?

Наҗия (кызып). Син мине юри мыскыл итәсең инде. Кирәге бар, җенем сөйми!..

Җәләй. Алай ярамый. Бераз намуслырак булыйк инде.

Наҗия. Намус! Син ул намусны, миңа өйләнгәндә, сандыкка яшереп куйган идең. Үзең өйләнмәгән тәти егет булып күрендең. Авылга укытучы булып килгәндә, малаең барын да әйтмәдең. Ник?..

Бу сүзләрне ишетеп дулкынланган Билгиз артыгын тыңлап торалмый китеп бара.

Билгиз (үз-үзенә). Мин монда артык кеше икәнмен… Менә ни өчен «мин килмешәк тә, зимагур да икәнмен…» Ярар, тынычланыгыз, мин авылдан үзем китәм, үзем!.. Юк-юк, Җәләй, мин монда синең кул астында «таяк»ка эшләргә калмаячакмын… (Ул туктап-туктап гасабилана.) Әби! Терел генә син, яшә, мин врач булганны көт, мин врач булганны көт!.. Шәһәргә киткәч, мин сиңа лимон, как, тәмле җимешләрне гел алып торырмын… (Кайтып җитә, ашыга-ашыга, капкадан кереп китә.)

Бишенче күренеш

Сәхнәнең бер почмагында басып торган яшь хирург Билгизнең йөзенә сүрән ут яктысы төшкән. Ул янә үткәннәрне хәтерләп, күңел монологын (монолог тасма язмасында да бирелергә мөмкин) бәян итә.

Билгиз. Миңа ул ачы хәбәрне Кәримә апа мәктәпкә килеп әйтте: «Наный! – диде – Әбиең авырый. Начар хәлдә, – диде. – Кәҗә сөтенә дип керсәм… Мөнҗия урын өстенә ауган… Дөнья хәлен белеп булмый, син, наный, ашык, йөгер…» – диде. Мин аның соңгы сүзләрен ишетүгә, туп-туры өйгә чаптым. Уйларым мине ашыктырдылар да ашыктырдылар: «Әби! Син авырма, озак яшә!.. Бу дөньяда синнән дә кадерлерәк минем кемем бар? Әни дә син миңа, әти дә… Клиндерләреңне, актык җимешләреңне авызыңнан өзеп гел миңа суздың. Көйле җырларың үсәргә талпынган канатларыма көч бирде. Күңелемне беркайчан боектырмаска тырыштың, төрлечә юата килдең… Җылы кулларың мине иркәләп, йокыларга талдырды, иртәләрен башымнан сыйпап уятты!..» (Ул, кулларын җәя төшеп, күккә карый.) «Әй сез, кара болытлар! Кая дип болай ашыгасыз? Шомлы күңелемне тагын да караңгы итәргә телисезме? Китегез, Каф таулары артына китеп югалыгыз! Әбигә кояшлы көн, яз кирәк! Китегез, кит!.. Кояшны капламагыз! Капламагыз кояшны!.. (Куллары, авыраеп, аска төшә, тавышы үзгәреп сүлпәнәя.) Әби, терел син, яшә!.. Их, мин врач булсам, врач булсам…» Мин кайтып җиткәнче шулай дия-дия әсәрләнеп чаптым да чаптым. Ачык капка турына килеп җиткәч, шып туктап калдым. Өй бусагасын атлап керергә аякларым тартышты. Әбием янына инде кешеләр җыелган иде. Мин соңардым…

Ут сүнә. Сәхнә яктырганда, яшь Билгиз бүлмәсендә ялгызы.

Билгиз (төшенкелектә). Өй эче күңелсез. Әби булмагач, тәрәзә төбендәге гөл дә моңаеп калган. (Тәрәзә янына килә, андагы йон эрләгән орчыкны алып, кулында бөтереп карый, аннан кире куя.) Миңа дигән сыңар оекбаш та яртылаш бәйләнми калган… Бар да әби кулын көтә… Бабай үзе ясаган карават та буш. Бу йорт-җир оныгыма калыр дип тырышкандыр инде ул. Нишлим соң? Туган җир булса да инде мин монда кала алмыйм… Әйе, мин – әтиле ятим. Миңа монда үземне гаепсездән гаепле тоеп, килмешәк, зимагур малаедай яшәүнең нигә кирәге бар? Юкса мин гаеплеме? Җәләй үз баласын кабул итмәсен, аңардан йөз чөерсен дә… (Пауза.) Бу нинди дөнья, нинди яшәү?! Юк, минем аларга күз көеге буласым килми. Тынычланырсыз, китәм… (Пауза. Тынычлана төшә.) Киткәндә, бабайның әби белән төшкән карточкасын да алам. Әнинекен дә…

Кәримә керә.

Кәримә (керә-керешкә аваз салып). Тордыңмы, наный?.. (Каршы чыккан Билгизне күреп.) Кәстрүл чыгар әле, кәҗәне савыйм дигән идем…

Билгиз. Ә-ә, хәзер… (Өйгә кереп, алюмин кәстрүл чыгарып бирә.)

Кәримә лапаска юнәлә. Билгиз өйдә чәй хәстәрен күрә. Озак та үтми, Кәримә әйләнеп керә.

Кәримә (сөтне өстәлгә куеп). Булды бу, наный… Исән-сау гына тора күр инде.

Билгиз. Рәхмәт, Кәримә апа! Әйдә, бераз утырып ял ит. Менә монда өстәл янына утыр. (Урындык тәкъдим итә.) Чәй өлгерде, чәйләп алырбыз. (Чәй ясый.)

Кәримә (утырып). Әй, тиз дә уза инде бу гомерләр. Бүген бар син, иртәгә – юк. Бер киткәч, аннан кире кайтыр юл юк шул. Әбиең ару гына йөреп торган күк иде дә… Нишлисең бит?.. Менә җидесе дә узып китте. Шулай кырыгы да килеп җитәр, боерган булса. Кырыгына Казаннан Зөлфия апаң да кайтыр инде?

Билгиз. Кайтам дип киткән иде.

Кәримә. Кайтыр, кайтыр, боерган булса. Исән-сау гына булсын. Әбиеңнең бердәнбер сеңлесе бит… Аннары Зөлфия апаң белән син дә Казанга китәрсең инде.

Билгиз. Исәп шулай иде…

Кәримә. Өегезне кемгә сатарсыз икән? Урыныгыз бик әйбәт…

Билгиз. Түбән оч Тәвкил абый кереп белешкән иде бер тапкыр.

Кәримә. Ә-ә, шулаймыни?

Билгиз. Ул быел Сабан туена өйләнергә җыена бугай.

Кәримә (җанланып). Йөргән нәмәрсәсе бардыр шул аның. Кемгә өйләнә икән?

Билгиз. Җәннәт апага, диләр.

Кәримә. Ә-ә, әйбәт кызны эләктерә икән… (Исенә төшереп.) Җәннәт апаң әниең Мәрвия белән бик дуслар иде кана. Ул да киткән җиреннән кайта гына алмады, балакаем… Күрәчәкне кем белгән?.. Бу нигездә Җәннәт апаңнар бәхетле булсыннар инде. Тәвкил – үзе дә булган кеше. Шуфир. Кулы эш белә. Эштә алдынгы. Рәхәтләнеп кенә яшәсеннәр. Бездән хәер-фатиха шул.

Билгиз Кәримә алдына чәй ясап куя.

Билгиз. Әбинең сәйлүн чәен пешердем.

Кәримә. Рәхмәт, наный! Мөнҗиянең чәе дә, пешергән ризыклары да тәмле була торганые.

Билгиз. Мин дә әбидән ким пешермим хәзер.

Кәримә (куанып елмая). Бик әйбәт, шулай кирәк… (Конфет кабып, чәен эчеп куя.) Наный! Онытканчы әйтим әле. Яңа кабер балчыгы иңүчән була, үзең киткәнче, дим, әбиеңнең кабер туфрагын рәтләп, өеп китсәң иде.

Билгиз. Мин әле аңа рәшәткәдән чардуган да корам.

Кәримә. Кор шул, кор. Савабы булыр үзеңә. Буяп та җибәрәм дисәң, бездә зәңгәр буяу да бар.

Билгиз (уйлана калып). Зәңгәр төс әбинең яраткан төсе иде.Үзе дә зәңгәр күзле иде.

Кәримә. Шулай булгач, бик әйбәт, зәңгәргә буя.

Билгиз. Минем бабай да әбинең зәңгәр күзләрен охшаткандыр инде, «Зәңгәрем!» дип иркәләп, назлап кына йөргән.

Кәримә. Зәңгәр күзләре дә матур, үзе дә сөйкемле иде шул Мөнҗиянең. Бер-берсен хөрмәтләп, сөешеп кенә яшәгәннәр иде. Урыннары җәннәттә булсын инде. Амин!

Пауза.

Билгиз. Мин әби каберенә агач та утыртам әле.

Кәримә. Утырт, наный, утырт. Савабы булыр үзеңә.

Билгиз. Әби үзе яраткан балан агачын утыртам. Тау урманына менгән саен, баланнарны, кан басымына әйбәт дип, гел җыя иде.

Кәримә (башын кагып). Һе-е, авырткан шул инде, авырткан. Бер дә авыртмаса… (Пауза.) Төшеңә кергәне юкмы соң?

Билгиз. Керде.

Кәримә (ачылып). Ничегрәк итеп?

Билгиз. «Улым! Зөлфия апаң кайтмадымы әле?» – диде дә, шуннан китеп югалды. Бүтән бер сүз дә әйтмәде. Башында – чиста ак яулык. Кулына кып-кызыл бөрлегәннәр җыеп тоткан, мәрҗәннәрдәй алсуланып яна.

Кәримә. Хәерлегә булсын! Бик матур төш, урыны җәннәттә булсын! (Чәен эчә.)

Билгиз. Тагын бер чынаяк чәй ясыйм әле, Кәримә апа.

Кәримә. Булды, наный, рәхмәт! Чыгыйм (Кузгала. Ишек янына җиткәч тукталып.) Ут-күзләреңне, берүк, карап йөри күр инде…

Билгиз. Ярар, Кәримә апа. Рәхмәт сиңа!..

Кәримә. Исән бул!.. (Чыга.)

Ялгыз калган Билгиз, аптырап, ишекле-түрле йөренә, стенадагы көзге каршына килеп туктый. Үзенең төс-кыяфәтен күзәтә һәм, көзгедәге сурәтен – «энекәше» итеп исәпләп, аның белән әңгәмә кора. («Энекәш» җавапларын язмада бирергә мөмкин.)

Билгиз (башы белән ишарәләп) Әй, исәнме, «энекәш»! Мин синең белән сөйләшмәкче булам.

Энекәш. Рәхим ит, «абый»!

Билгиз. Әйт әле, бәхетлеме син?

Энекәш. Аны эзләп табасы бар әле.

Билгиз. Синеңчә, нәрсә соң ул бәхет?

Энекәш. Әти-әниле булу.

Билгиз. Тагын?

Энекәш. Максатыңа ирешеп яши алудыр.

Билгиз. Синең кыен чакларың буламы?

Энекәш. Бик! Әбием назын сагынганда… «Улым!» дип башымнан сыйпауларын исемә төшергәндә…

Билгиз. Тагын?

Энекәш. Әниемне җирсенә-җирсенә сагынганда… Әтиең була торып та «Әти!» дип дәшә һәм «Син кем малае соң?» дип сораганда, «Мин – Җәләй малае!» дип җавап бирә алмаганда…

Билгиз. Җәләй исемен нигә һаман оныта алмыйсың?

Энекәш. Йөрәк бәхилләмәгәнгә…

Билгиз. Бәлки, ул, син уйлаганча, начар ук кеше дә түгелдер?

Энекәш. Үз малаен танырга теләмәгән кешене ничек әйбәт дип атыйм.

Билгиз. Бәлки, бер эндәшер әле. Тормыш бит бу…

Энекәш. Белмим, белмим… Мине, зинһар, андый сораулар биреп аптыратма. Кирәкми, җитәр!..

Билгиз. Бетте, бетте… Миңа китәргә вакыт… (Торып баса.) Артымнан ияргән күләгәдәй булдың син, Җәләй… (Ишегалдына чыга, йорт-каралтыларны күздән кичерә, кечерәк кенә көрәк табып ала да, «Таудан әби каберенә агач төпләп алып кайтыйм әле…» дип, капкадан чыгып китә.)

Алтынчы күренеш

Урман аланы чите. Чүнник. Чүнникне әйләндереп тотылган пләтән чите кырыендагы эскәмиядә умартачы Гыймай кәрәз рамнарын рәтли, балавызларын кыра, тимерчыбыкларын тарттыра. Янында гына тактадан ясалган өстәл. Өстәлдә – учак сөременнән каралган чәйнек, стаканнар. Җирдә дымарь¹ утырып тора, эскәмия башында – битлек.

Гыймай (үз-үзенә). Бу рамнар яңа умартага яңа күч ябарга булыр инде. Ул бал кортлары үзләренә бер дәүләт булып яши бирсеннәр. Бу дөньяда кешеләр дә бал кортлары кебек тырышып эшләсәләр, тормыш ал да гөл булыр иде, мөгаен. Хәерчелектән дә тизрәк чыгар идек. Дөнья матурлыгын да күрә белер идек. Юк шул, юк. Безгә әзергә бәзерне ашап ятучы сорыкортлар комачаулый. Бактың исә алар кайда да җитәрлек. Бугаз киереп кычкыруны гына беләләр. Кайсыберләре «Мин – коммунист!» дип күкрәк кага, кемдер исә рәис Җәләй кебек үзен гел хаклы саный. Хаклы пычагым… Быел кортлар өчен урман буендагы Казна күле тирәсенә карабодай да чәчтертмәде. Умарта кортлары балны күбрәк җыяр дип уйлагандыр инде. (Юлдан УАЗ машинасы килеп туктаган тавышка колак сала.)

Чүнниккә Җәләй килгәне күренә.

(Үз-үзенә). Үзе үк килеп чыкты тагын, юкка түгелдер.

Җәләй (килеп җитеп). Йә, ни эшләр бетерәсең? (Гыймайга салмыш түгелме бу дип сынап карый.)

Гыймай. Менә умарта рамнарын ясаштыра идем… (Алъяпкычына кулын сыпырып торып баса.)

Җәләй (кырыс кына). Бал изгән мичкәң кайда синең?

Гыймай. Нинди мичкә? Гомер булмаганны…

Җәләй. Алдашма. Кеше белми сөйләми ул. (Күзенә текәлә.)

Гыймай. Кем сөйли?

Җәләй. Кемлеге сиңа кирәкми. «Гыймай чүнниктә әчегән бал эчеп ята» димәсләр иде. Бу хәбәр райкомга да барып җиткән. Әйдә, күрсәт әле бал мичкәңне? Подвалга яшердеңме, өеңәме?

Гыймай. Әнә керегез дә карагыз, ишекләр ачык. Минем яшерен эшем юк…

Җәләй. Булмаса әйтмәсләр иде. (Күзенә текәлә.) Ялганласаң… Әгәр тапсам, мин сине монда бер генә көн дә эшләтмим.

Гыймай. Ярар, ярар эшләтмәсәң…

Җәләй подвал, өй эчләрен карарга кереп китә.

(Үз-үзенә). Кайсы тәресенең теле кычытты икән? Шул хөрәсән, сәрхуш Кәнәфидер инде. Беркөнне өйгә «бер стакан бал бир» дип кергән иде. Аңа бер стакан бирсәң, мичкәнең төбенә төшеп җиткәнче чыгып китә белми… (Аптырап йөренә.)

Җәләй әйләнеп чыга.

Җәләй. Кая яшердең мичкәңне? Әйт? (Шикләнеп тирә-якны күзәтә.)

Гыймай. Булмаганны ничек әйтим инде.

Җәләй. Ничек булмаганны? Булмаганны әйтмиләр, синең ишеләр яшерә генә.

Гыймай. Юк дигәч юк инде.

Җәләй. Кара аны, мин сине теге вакытта бер кисәткән идем. Оныткан булсаң, тагын исеңә төшерермен… (Башын кыңгыр салып китеп бара.)

Гыймай эндәшми генә аның киткәнен көтә. Кире борылып килмәгәе дип карана.

Гыймай (тынычлана төшеп). Син генә акыллы ди бу дөньяда. Әнә үз аланыңдагы күл читендә кәеф-сафа кор, шунда райком әһелләре белән чөкердәшеп мунча кер, шунда кызлар белән «качыш» уйна… Минем чүнникә бал мичкәсе эзләп килгәнче… Таптырган ди сиңа бал мичкәсен! Мин аны син табар җиргә яшерәмме инде? Әнә тегендә ул. (Урман эченә ишарәләп.) Имән төбендәге кырмыска оясы эчендә – җылыда әчеп утыра. Кирәге чыкканда эчкәлим, билгеле. Авыз кемдә дә бар… (Эскәмия янына килә, янә рамнарын төзәтергә керешә.)

Шулвакыт юлдан кулына көрәген тотып узып барган Билгизне күреп ала.

Исәнме, Билгиз!

Билгиз (тукталып). Әйбәт кенә, Гыймай абый! (Борылып янына килә.)

Гыймай. Нишләп йөрисең?

Билгиз. Менә тауга, урманга чыккан идем әле…

Гыймай. Яхшы булган. Ял итеп кит. Читләп кенә узып барасың, хәл дә белмичә…

Билгиз. Урманнан балан агачы төпләп кайтырмын дигән идем, әби каберенә утыртырга.

Гыймай. Изге эш белән йөрисең икән, әйбәт…

Билгиз. Бу чүнник тирәләрендә баланнар үсә иде.

Гыймай. Үсә. Өстәрәк, комлы чокырны үткәч күп алар.

Билгиз. Умарталар ни хәлдә соң, Гыймай абый?

Гыймай. Болай исән-саулар, менә рамнарын рәткә кертеп куйыйм дигән идем. (Рам балавызларын кыра, чыбыкларын тарткандай итә.)

Билгиз (уңайсызланып). Эшегезне бүлдем инде…

Гыймай. Зыян юк. Эшнең бетәсе юк аның. Әйдә, утыр. Бераз ял итеп китәрсең. Урман һавасы сулап чәй эчәрбез. Үзеңне язын, умарталарымны чыгарышкан көнне, рәтләп сыйлый да алмадым… (Торып чәйнеккә дип кереп китә.)

Эскәмиягә утырган Билгиз дымарь кырыенда яткан битлекне алып, башына киеп карый. Озак та тормый, Гыймай, чәйнек, кружкаларны тотып, кире әйләнеп чыга.

(Билгизнең битлек кигәненә игътибар итеп). Әллә умартачы булыргамы исәбең?

Билгиз. Юк, болай кызыксынып кына карыйм…

Гыймай (чәйнек, кружкаларны өстәлгә куеп). Бераз тамак ялгап алырбыз, урманда тамак тиз ача ул. (Үзалдына.) Ипине онытканмын икән… (Кире кереп китә.)

Билгиз (үзалдына). Гыймай абый нигә дип мине якын итә икән? Алар урамыннан булгангамы, әллә балалары юккамы?

Гыймай целлофан пакетка салган ипи, пешкән күкәйләрен күтәреп, бер савыт бал алып чыга, ризыкларын өстәлгә куя.

Гыймай (өстәл әзерләп). Әйдә, җитеш, капкалап ал. Баллап чәй эчәрбез. Арусынмыйча торма. Син егет кеше, кыюрак бул! Балдан да җитеш.

Билгиз. Рәхмәт! (Ашарга тотына.) Бал ашагач, корт килеп чакмасмы соң?

Гыймай. Чакмас. Бал кортларыннан курыкма син, кешедән курык. Алар кемне чагарга белә. Кортлар да яман кешеләрне тиз сизә, исле, шапшакларны яратмыйлар. Алар бит табиб кебек. Чәчәктән чәчәккә кунып, тырышып бал, дару җыялар, кешеләргә сәламәтлек кенә телиләр.

Билгиз. Балны шифалы диләр шул…

Гыймай (үзалдына көлемсерәп). Берсендә шулай Субаш авылыннан Гөргөри Иваны чүнниккә килеп чыкты. Урманга печән чабарга менгән бу. Ап-ак сакалы түшенә җиткән. Авыз гүпчим капланган. «Как живёшь, Гыймай?» – ди. «Хорош, Иваныч, хорош!» – мәйтәм. «Кругом лес у тебя тут, воздух хороший…» – ди. Сакалын селкетеп, як-ягына карана. Сине күптән күргән юк, килеп тә чыкмыйсың, понимаешь, ди. (Чәен эчә.) Хәл-әхвәл белешкәч, мин аны бал белән сыйларга булдым. Алдына бер табак бал, ипи китереп куйдым. «Кушай, Иваныч! Потом чай будем пить» дим. «Сакал-мыек каплаган авызы белән ничек ашар икән?» дип кызыксынып карап торам. Бу ике бармагын балга манчып алды да ирен тирәли үскән сакал-мыегын бал белән ябыштырып чыкты. Һәм, ашыкмыйча, «Бу чәчәк балыдыр инде» дип мактый-мактый ашарга тотынды. Инде күптән күренгәне юк. Ни хәлдә йөридер? «Аяклар сызлый» дип зарланган иде. Үзе, барган саен, тозлаган гөмбә белән сыйламый калмый…

Билгиз. Гыймай абый! Сез күптәннән умартачы булып эшлисезме?

Гыймай. Яшьтән үк инде, гомер буе диярлек…

Билгиз. Урманда бер үзеңә генә куркынычтыр, бүреләр килеп чыкса?

Гыймай. Бүреләр? (Көлемсерәп.) Минем эттән курка алар. Ике аяклы «бүреләр» куркынычрак. Җанвардан явызраклары очраса?!

Билгиз. Качкын-мазармы?

Гыймай. Юк, безнең тирәдә әлегә качкыннар күренми. Караклары очраштыргалый…

Билгиз (исенә төшереп). Бервакыт чикләвеккә барганда, качкын бар дип, Сәрбиҗамал апа котны алды. «И-и балакайлар», ди, берүк, чикләвеккә барып йөри күрмәгез! Урманда качкын бар, билләһи газыйм менә. Ни, төрмәдән качканнар, ди. Берсен үзем күрдем. Озын гына гәүдәле. Котларым алынды. Артыма да карамый чаптым да чаптым, сулышларым капты, ди. Күрсәң, кулында менә шушындый зур пычак, ялык-йолык килеп тора. Йөзен сакал-мыек баскан. Йөрәгем алына дип торам. Урманга чикләвеккә дип барырга ярыймы соң, җүләр, ди. Юк, юк!.. Ике аягыгызның берсен дә атлый күрмәгез!..» – ди. Шуннан безгә җитә калды, кире борылып кайтып киттек.

Гыймай (көлемсерәп). Сәрбиҗамал апаң аның ише коткыга оста инде ул. Урмандагы чикләвекне җыеп бетерерсез дип курыккандыр.

Билгиз (уйланып). Ике аяклы «бүреләр» сезгә дә очраганы бармы?

Гыймай (көттереп). Бар. Алар чын бүреләрдән дә явызрак. Берсен бүген дә очраттым әле. Әлерәк кенә килеп чыккан иде. Аның теге вакытта авыл Советы рәисе булып торган чагы иде. Аңарчы налог агенты булып та эшләп йөрде ул. Идән астына качырган кәҗә бәтиләренә кадәр тикшереп йөри иде. Үзенчә бер гайрәтле әтәч инде! Күп кенә хатын-кызларның күз яшьләрен дә агыздыртты. Менә шул кеше бүген (аңа районның партсекретаре кушкандырмы) монда килеп чыкты. Элеккесендә мине болай дип гаепләде ул. «Бал саткансың», – ди. «Кемгә?» – дим. «Җамал әбигә», – ди. Прәме күзгә карап. «Мин Җамал әбигә балны сатмадым, хәер итеп кенә бирдем», – дим. Чөнки Җамал әби – безнең авылда барыбызның да кендек әбисе. Синеке дә, башканыкы да. Ул, ялгыз калып, бик озак яшәде. Аның кылган изгелекләрен аңламады. Мине, дәүләт милкенә кул сузасың, дип, 1 елга төрмәгә утыртты. Янәсе, райком алдында үзенең «чын коммунист» икәнлеген күрсәтте. Нишлисең, бозыклыгы хәттин ашканмы, чыгышы, тәрбиясе шундыймы, белмәссең. Күңеленә большевиклар рухы сеңгәнен дә аңлап бетермәссең. Аңа колхозда һәрберсен куркытып, буйсындырып тору кирәк. Шул нәрсә моны канатландыра. Янәсе, миндә – власть! Властька, дәрәҗәгә табынган кешегә каршы әйтеп булмый… Ярамый да иде.

Билгиз (сабырсызланып). Гыймай бабай! Ул кеше кем соң?

Гыймай (теләр-теләмәс). Син борчылма, аның өчен үпкәләмә дә, минем әтине хурлый бу дип. Мин дөресен сөйлим. Хет, син, Җәләй тәрбиясендә үсмәсәң дә, егет кеше булып калырга тырыш. (Пауза.) Әбиең, мәрхүмә, әйбәт кеше иде. Ул әнә шул безнең таулы урманнан, корыган чыбык-чабыкларны, Җамал әби кебек, иңенә күтәреп ташыды. Салкын өйдә син туңмасынга учак утын суытмады… Үлгәндә әйткән «Җәләй харап итте кызымны» дип. Монда әниең Мәрвиянең гөнаһысы юк. Җәләй үзе гөнаһка батты. Ул кылган гамәлләр өчен әниең бәхилләмәгәнгә… Әле хәзер генә ул монда булып китте.

Билгиз. Ник килгән урманга?

Гыймай. Тикшереп йөри, кешедән гаеп эзләп… Ярар, анысы чурт булсын… Монда гаеп тапмагач китеп барды үз аланына. Анда урман эчендә түрәләргә, шәмдәй үскән нарат агачларын кистереп, бура бурата бугай. Үз «эшләрен» шулай урман эчендә качып эшлиләр. Аларга ни кылансалар да ярый… Син, Билгиз, борчылма, нык бул, егет бул! Әйдә, чәйләреңне эч, аша. Бер дә кыенсынма.

Билгиз. Рәхмәт, Гыймай абый, ашадым, эчтем… Китим инде мин. (Кузгала.)

Гыймай. Ярар алайса, үпкәләп китмә, шулай сугылгала. Онытып бетермә…

Билгиз. Юк, Гыймай абый, сезне онытмабыз… (Китә. Урман эчендә балта тавышлары ишетелгән якка китеп бара. Туктап-туктап тыңлый. Юл читеннән кереп, агач төпләп чыга. Арырак китеп калкулыкка менгәч, кулындагы агачына ишарәләп, янә хатирәләренә бирелә.)

Балан, балан! Әбиемнең яраткан агачы! Баланнарыңны итәгеңә җыйганда, тукталып калыр идең дә «Улым! Ишетәсеңме? Әнә бер кош матур итеп моң түгә!» дияр идең. Әби, син үзең дә юмарт идең. Агачтагы баланнарны, кошларга, песнәкләргә дә калсын дип, бөтенләй җыеп бетерми идең. Аннары, шушы тау астындагы изгеләр чишмәсенә төшеп, битләреңне юар идең. (Билгиз калкулыккарак чыккач, туган ягын күзәтеп соклану кичерә.) Исәнме, изге тау, җиләкле аланнарым!.. (Авыл ягына борыла.) И-и туган җир! Киткәч тә, күңелемдә мәңге сакланып калырсың син… Әнә шул безне тәгәрәтеп үстергән су буйларың, болыннарың белән һич тә истән чыкмассың… Яшел чирәмнәреңә чалкан ятып, шушы иксез-чиксез зәңгәр күкләреңә карап хыяллана идек… Йолдызлар, күзләрен йомып, күк пәрдәсе астында йокыга талганнар. Хыял канатларында йолдызларга кадәр очып менәбез. Анда без, Зәбидә белән икәү, кулга-кул тотынып көлешә-көлешә, галәм киңлекләрендәге могҗизалар белән танышып йөрибез. Безне беркем күрми, беркем ишетми. Теләгән җиргә барабыз, кайтабыз. Без – ирекле кошлар! Мәңге бергә булырга вәгъдәләр бирешәбез. Инде зур булып үскәнбез. Шулай күктә яшәргә калганбыз. Мәрмәр таштан салынган хикмәтле сарайлар эчендә яшибез. Мин инде врач булып укып чыкканмын. Күктә яшәү шартларын өйрәнәм. Зәбидә – геолог. Ул төрле-төрле кристалл, ташларны җыя, серләрен өйрәнә… Безгә тормыш гаҗәп матур, җирдәгедән дә кызыклырак. Беркем беркемне «чеметми», җанын рәнҗетми. Дустанә яшибез. «Күктә һәркемнең үз йолдызы бар» дигәннәре рас булып чыкты. Монда йолдызлардай туктаусыз хәрәкәтләнеп торган кешеләр, бәрелгән-сугылган, авырткан җирләрен дәваларга дип миңа «приёмга» киләләр. Мин аларга, хәлемнән килгәнчә, медицина ярдәме күрсәтәм, тиешле дарулар бирәм… (Күкне күзәтә-күзәтә калкынып-калкынып ала.) Ә беркөнне, уйламаганда-көтмәгәндә, ишектән Җәләй килеп керде. Аптырап киттем. Ул бирегә каян килеп чыккан? Шактый картайган, чигә чәчләре агарган. Мин аңа утырырга урын тәкъдим итәм. «Кай җирегез авырта? Нәрсәдән зарланасыз?» – дим. Ни гаҗәптер, ул мине танымый, берни булмагандай җавап бирүен белә: «Бил-буыннарым сызлый, талчыктыра, картаям бугай», – ди. Аңа бил тиңентен чишенергә кушам. Кечкенә чүкеч алып, тәненә тидереп-тидереп алам да сорыйм: «Салкынны сизәме?» – дим. «Сизәм», – ди. «Монда ничек?» – «Шулай ук», – ди. «Ярар», – дип, төрле хәрәкәтләр ясатам. Кулларын, аякларын бөктереп карыйм… Аңа дарулар, киңәшләр биреп озатып калам… (Ул, кинәт акылына килгәндәй, хыялларыннан арынып, җирдә үскән балан агачына тотынып тора.) Нигә соң әле мин һаман шул Җәләй турында уйланам? Онытырга кирәк аны, онытырга… (Ул көрәген, балан агачын алып, тиз-тиз авылга таба китеп бара.)

Җиденче күренеш

Билгиз өйләрендә ялгызы.

Билгиз (үзалдына). Әби бу мендәр, одеялларны – барысын пөхтәләп урнаштыра иде. Кайберләрен шушы бизәкле сандыгы өстенә таслап тезде. (Сандыкка карап тора, аны ача.) Онытканчы, сандык эчендәге әйберләрне рәткә салыйм әле. Үлемтеккә дигәннәрен алгач буталып яталардыр. (Киемнәрне берәм-берәм кулына алып карый.) Монысы әбинең балитәкле күлмәге. Бөреп тегелгән җиң очларына кулъяулыгын кыстырып куяр иде… (Күлмәкне куеп, икенче әйберне ала.) Монысы әниемнең ак шәле… (Шәлне җәеп, әйләндереп-әйләндереп карый, әбисен күзаллагандай, аны кадерләп күкрәгенә кыса.) Нинди йомшак!.. Ул, шәлен ябынгач, агарган чигә чәчләрен, сыпырып, шәле астына яшерер иде… (Шәлне төреп, таслап куя, сандыктан ак кофта чыгара.) Әниемнең кофтасы! Кешелеккә кияргә дип, ак бәрән йоныннан бәйләгән. Үзе җыйнак, үзе шундый җиңел. (Кофтаны әнисен сагынып сыйпый, үзенә үлчәп карагандай итә.) Гәүдәсенә килешеп кенә торгандыр инде бу кофтасы… (Ул кулына тоткан кофтага карап уйга кала, әнисен хыялында тергезә, ут сүнә. Сәхнәдән чыга.)

Сәхнә яктырганда, Билгизнең әнисе Мәрвия пәйда була. Ул, Билгиз кулына алган ак кофтасын киеп, урам чатында Җәләйне көтә, сәгатенә карап-карап ала, аның килгәнен күрүгә шатланып куя.

Мәрвия. Сине көтә-көтә көтек булып беттем инде.

Җәләй (җитди). Районда тоткарланырга туры килде. Анда ару гына «пешекләп» тә алдылар.

Мәрвия. Нигә?

Җәләй. Налог планнары үтәлми дип.

Мәрвия. Халыкны ничек таларга белмиләр инде… «Бездетность» дип тә баш катыралар… Күпме ир-егетләр сугыштан кайтмасын да…

Җәләй (шелтәләп). Син партия эшенә тел-теш тидермә…

Пауза. Мәрвия Җәләйнең кырыслыгыннан аптырап тора.

(ясалмалык күрсәтеп). Сагындырдың әле… (Мәрвияне кочагына тарта, үзе як-ягына карана.) Әйдә, монда басып торганчы, минем бүлмәгә кереп утырабыз?..

Мәрвия (читенсенеп). Урамда гына торыйк әле, кичке һавада рәхәт ич…

Җәләй. Безгә урамда нәрсә калган, кеше күзенә чалынып торганчы…

Мәрвия. Безгә кеше тими ич… Монда да тыныч, беркем юк. Икәүдән-икәү генә…

Җәләй (хәйләләп). Минем бүлмәмдә бераз эшләрне караштырасы бар.

Мәрвия (урыныннан кузгалмый, уңайсызлана). Җәләй!..

Җәләй. Нәрсә инде?..

Пауза.

Мәрвия. Мин сиңа бер әйттем ич. Йөккә уздым, дип. Нишлибез? Син һаман сузасың… (Пауза.) Миңа өйдәгеләрдән оят, алар күрәләр ич, сизенәләр… Бер карарга килергә кирәктер бит? Өйләнәм, дип ышандырдың да…

Җәләй. Синең һаман да шул: «Өйлән дә өйлән»… Әйттем ич мин сиңа: «Әкълимә әбигә бар да төшерт балаңны»,– дип.

Мәрвия (аптырап). Ничек инде? Син бит «өйләнәм» дидең. Вәгъдәләр бирдең. Ә хәзер?..

Җәләй. Мин хәзерге вакытта өйләнә алмыйм… Мине партия курсларга укырга җибәрә…

Мәрвия (рәнҗеп). Җибәрсә, бергә булганнан укуың комачауламас.

Җәләй. Мин әлегә әзер түгел.

Мәрвия. Теге вакытта бик әзер идең. Ә хәзер… Миңа нишләргә соң?.. Бу хурлыкны ничек күтәрим?

Авыр тынлык.

Җәләй. Йә, аптыратма инде… Әйдә, минем бүлмәгә керик әле… Шунда сөйләшербез… (Мәрвиянең җиңеннән тарта.)

Мәрвия, чарасызлыгын сизеп, теләр-теләмәс, Җәләй артыннан атлый. Алар киткәч, ут сүнә. Сәхнә яктырганда, Билгиз янә элекке урынында.

Билгиз (сыкранып). Их, әни, әнием! Нигә син Җәләй белән бәйләндең? Күңел газаплары кичерер өченме?.. Шушы кофтаңны да өстеңдә киеп туздыра алмагансың… (Кофта кесәсендәге әйбергә кулы тиеп китә.) Кесәсендә нәрсәдер бар… (Ала.) Блокнот! (Ачып укый.) Җырлар, бәетләр. Ә болары нәрсә? Көндәлекләр! (Кызыксынып, өстәл янына килеп утыра. Лампа утын яктырта төшә, сүзсез генә укый. (Көндәлеккә язылганнар магнитофон язмасында әнисе Мәрвиянең үз тавышы белән бирелергә дә мөмкин, аның көндәлек язып утыруы, бер читтәге тәрәзә аша гәүдәләнүе дә, укый-укый үз тавышы яңгырашында бирелергә дә мөмкин.)

Мәрвия. «Билгиз улым инде ике тешен ялтыратып көлә дә башлады. Бу кадәр әтисе белән бер-беренә охшарлар икән…»

Билгиз. Кемгә охшаган икәнен атап әйтмәгән. Җәләй исемен телгә аласы килмәгәнме, әллә сер итеп саклап калдырганмы? (Блокнотның икенче битен ача.) Монысында нәрсә язылган икән? (Сүзсез укый.)

Мәрвия (үзе яки тасма язмасында). «Бүген, улым белән бергәләп, Кече Үзән буена төштек. Көн кояшлы булды. Инде яз сулышы җанга ниндидер рәхәт иркенлек бөрки. Күңел тәрәзәләрен ача. Кояшның юмарт нурларыннан Билгизнең күзләре чагыла, йөзе балкый. Аның көләч йөзенә карап бара-бара, ихтыярсыздан, шомланып куйдым. Син искә төштең. «Әтисез» улым кызганыч булып китте. Хәтеремнән синең белән сөйләшеп үткәргән көннәр йөгереп узды. Сабан туеннан соң. Шул Черек Күл уеннарында танышкан идек без. Егерменче июнь киче иде ул. Беренче тапкыр мине озата кайттың. Ул чагында без бер-беребезнең күзләренә карашып туя алмадык… Көннән-көн бер-беребезгә якыная бардык, бергә булырга вәгъдәләр бирештек… Һәм мин, көтмәгәндә, үпкәм шешеп авырып киттем. Әле терелгәч тә йөткергәләп йөрдем. Шуннан соң син, Җәләй, никтер салкынаеп калдың. Белмим, нәрсәгәдер?.. Мине гомерлек хаста булыр дип уйладың бугай. Аннары син шәһәргә агрономнар курсына укырга китеп бардың… Шул чакта кайгымнан күпме күз яшьләре түктем мин!..»

Билгиз. Монда кайчан язганлыгына числосын куймагансың. (Укуын дәвам итә.) «Инде улыма өч яшь. Мин аңа бүген тал песиләре өзеп бирдем. Билгиз улым нәни бармаклары белән мамыктай йомшак нәфис бөреләргә сокланып кагылды. Тал песиләре миңа яшел чирәм өсләрендә, артларына чүгә-чүгә, нәни томшыклары белән кыяк өзгәләп йөргән сары каз бәбкәләрен хәтерләтте. Сабый улымны әнә шул ныгып җитмәгән каз бәбкәләренә тиңләдем. Күңелем бер сөенде, бер көенде. Әмма мин улымның тернәкләнеп үсәчәгенә нык өметләнәм. Билгизем минем тәүге мәхәббәтем!.. 20 апрель».

(Дулкынлана-дулкынлана блокнотның алдагы битен ача, язылганнарны күздән кичерә.)

Мәрвия. «Бүген 27 май. Ат утары яныннан узып барганда, улым кинәт кычкырып җибәрде.

– Әни! Әнә ат!

– Нишли, улым?

Билгиз ат рәвешенчә башын селкеп җавап бирде.

– Миңа «исәнме!» әйтә.

Рәхәтләнеп көлдем. Ул сүзгә синең кебек тапкыр булыр, ахры».

Пауза.

Билгиз уйланып калган җиреннән көндәлек битләрен алга таба ача, укый.

(Тасма язмасында). «Тагын улым белән икәү урамга чыктык. Көн матур, тыныч. Билгиз арт урам чатында җыелып торган бер төркем кешеләрне күреп сорады:

– Әни! Анда нишлиләр?

Алар Җамал әбине күмешергә килүчеләр иде.

– Андамы? – дим. – Кечкенә балаларга конфет бирүче юмарт әбиең үлгән.

– Үлгән? Нигә?

– Картайган.

– Нигә картайган?

– Менә син дә үсәсең-үсәсең дә картаясың, бабай буласың.

Билгиз соңгы сүземне ошатмады: йөзе турсайды.

– Юк, минем бабай буласым килми, бабай булгач үләләр…

Кирәкмәс сүз әйттем, ахры, дип, йөрәгем жу итеп китте.

– Юк, син үлмисең, улым.

– Беркайчан дамы?

– Беркайчан да.

– Ә ничек?

Тәмам аптыратты.

– Әбиең сиңа авырмый да, картаймый да торган дару бирер, һәм син озак-озак яшәрсең.

Мин шулай дигәч, ул дәшми ризалашты. Сабый шул әле. Ни әйтсәң дә ышана. Үзе барысын да белергә тели. Әтисенә охшаса, укымышлы булыр, мөгаен. 11 июль».

(Билгиз, фикер йомгагы очын табарга теләгәндәй, янә көндәлек битенә ябыша.)

(Тасма язмасында). «Улым! Бердәнберем! Инде син йоклыйсың. Күземә йокы керми. Уемда – син генә… Әллә ниләр уйлап бетердем. Аптырагач, шушы хатны язарга керештем. Уйларымнан эчем бушамасмы дим.

Инде соң. Баш очында янган җиделе лампа яктысы, мае кимеп, зәгыйфьләнеп калган, йөзең турысына моңсу шәүлә элгән. Шәүлә күңелемә ниндидер шом салгандай итә. Әллә бу, иртәгә сине калдырып китәсе булганга, миңа гына шулай тоеламы? Хәерлегә булсын! Дөнья хәлен белеп булмый инде… Иртән юлга чыгасы. Свердлау ягына вербовать итәләр. Карьер, җир, урман эшләренә. Срогы өч айдан алып алты айга кадәр, ди. Нишлисең бит, ул кушкач… барасың инде. Үҗәтләнде, якларга тырышмады. «Балам бар…» диюем белән исәпләшмәде… Барыннан да бигрәк миңа син кызганыч, улым… Яшь шул әле син. Синең өчен йөрәкләрем телгәләнә, елыйсыларым килә… Ичмасам, юатыр кешем дә юк… Белмим инде, бәхетле итә алырмынмы үзеңне? Әлегә син берни белмисең. Менә үсәрсең, күп нәрсәләрне үзеңчә аңлый башларсың… Исән-сау бул, улым! Мин тиздән әйләнеп кайтырмын. Әбиеңне тыңла! Елама, яме?.. Әниең Мәрвия».

Билгиз (паузадан соң, гасабиланып). «Кушкач», «кушкач»… Кем кушкан соң аны? Кем? (Дәфтәрдән укып.) Монысы кемгә багышланган соң моның?

Шул ук күренеш.

Мәрвия (тавышы тасма язмасында бирелә). «Җәләй! Бу минутта сиңа әрнүләрем йөрәк түремнән дулкын-дулкын булып бәреп чыга. Әнисеннән үз баласын аерып, шултикле ерак җирләргә җибәртмәсәң, бүтән кеше таба алмас идеңмени? Берсендә, ярым шаяртып, «Байлар нәселеннән булган кызлар эрерәк була инде» дигәнең дә юкка гына булмагандыр. Безме инде байлар? Гомер буе балта чапкан әтием баймы? Мине яклый дип әйтүләреннән, кеше сүзеннән курыккансың инде. Кызганычка каршы, кеше сүзенә тиз ышанучан булдың шул син… 28 июль».

Мәрвияне яктырткан ут сүнә, ул сәхнәдән чыга. Билгиз, блокнотын ябып, урыныннан тора, йөренә.

Билгиз (әрнү кичереп). Их, әнкәй, әнкәй! Үзеңне сагалап торган фаҗигане күңелең сизенгән икән… Сине кызганудан йөрәгем сыкрап елый. Исән-сау әйләнеп кайткан булсаң, мин сине хәзер ничекләр итеп чәчләреңнән сыйпап юатмас идем… Минем өчен күпме газаплы уйлар кичермәгәнсең?.. Их, Җәләй! Җәләй Хисамов! Әни исемеңне күрсәтмичә, күп нокталар куеп үтсә дә, мин ул кешенең син булуына инде шикләнмим. Әнием дөрес сизенгән: син куркак та булгансың икән, кара эшләреңне яшереп эшләгәнсең… Син үзгәрмәгән, ничек бар, шулай булып калгансың. Гәрчә сине онытырга теләсәм дә, исемең дә, күләгәң дә артымнан калмый ияреп йөри… (Чыгып китә.)

Ут сүнә.

Сигезенче күренеш

Авылда Сабан туе, бәйрәмчә күтәренкелек. Урамнан тау, болын ягына – мәйданга чыгучылар уза. Гармун, җыр тавышлары ишетелә. Кайдадыр яшьләр «Тамчы гөл» җырын җырлый. Мәйданга чыгарга әзерләнгән Билгиз юл чатында туктап калган. Аның артына Рафис килеп туктый.

Рафис (иңенә кулын салып). Исәнме, Билгиз? Сабан туйлары белән!

Билгиз. Сине дә!..

Рафис. Әйдә, киттек!..

Билгиз. Кая?

Рафис (болын ягына ишарәләп). Әнә тегеләрне күрәсеңме? Тауга җитәкләшеп менеп баралар.

Билгиз (карап). Кемнәр ул?

Рафис. Берсе – Гөлүсә, икенчесе – Зәбидә.

Билгиз. Зәбидә?

Рафис. Әйе, Зәбидә. Сирень чәчәге төсендә күлмәк кигәне. Киттек артларыннан…

Билгиз (уңайсызланып). Көпә-көндез парлашып йөрү килешеп бетмәс.

Рафис. Әй, булмаганны. Безнең тау – менә дигән аулак җир, анда куаклар арасында сине кем күреп, кем тикшереп тора.

Китәләр. Зәбидә белән Гөлүсәне куып җитәләр.

Рафис (ачык йөз күрсәтеп). Кызлар! Бәйрәм белән котлыйм үзегезне. (Артына яшергән кыр чәчәкләрен күрсәтә.) Мин бу чәчәкләрне махсус сезнең өчен үз бакчамда су сибеп үстердем. (Чәчәкләрен Гөлүсәгә бирә.)

Гөлүсә (көлеп). Әй такылдык та инде син, Рафис. Шул телең булмаса, күптән карга күтәреп алып китәр иде үзеңне.

Рафис. Тилгән, диген. Бәбкә саклаганда, тилгән дә алып китә алмады мине. Бәбкәне алып китте.

Көлешәләр.

Гөлүсә. Бәбкә сакламыйча җебеп утыргансың.

Рафис. Җебеп түгел, сине уйлап утырган идем, Гөлүсә.

Гөлүсә. Мине? (Көлә.)

Рафис. Сине шул…

Гөлүсә. Алайса, дөньяда миннән дә бәхетле кеше булмаячак икән.

Рафис. Әйе шул. Мин сине иң бәхетле кеше итәм.

Гөлүсә (көлеп). И-и, такылдадың инде…

Рафис. Бәйрәм бит… Шушы Сабан туе булмаса, мин үзем дә, Гөлүсә белән таныша алмый, ялгыз ата каздай каңгырып йөрер идем, билләһи…

Гөлүсә шаяртып, кит әле моннан дигәндәй, Рафисның җилкәсенә шапылдатып ала.

Нишлисең син, әй… Калак сөяген сындыра яздың бит.

Гөлүсә. Сынса… Киләсе Сабан туена кадәр төзәлер әле.

Рафис. Йә, йә, бетте… Тәртипле генә булам…

Тауга күтәрелгәч, борылып, Үзәнле авылын күзәтәләр.

Гөлүсә. Матур да инде безнең авыл.

Рафис. Тау астыннан чишмәләре агып чыга… Тау астына түбәнгәрәк төшкәч, анда тагын ниләр бар икән?

Гөлүсә. Таштан башка чуртым булсынмыни? Әнә ташыннан дуңгыз фермасы салдырдылар ич…

Рафис. Алай димә, Гөлүсә. Әнә Шөгер дигән якта нефть тапканнар бит.

Гөлүсә. Булса, бездә дә табарлар иде.

Рафис. Ярар, синеңчә булсын… (Сүзне икенчегә бора.) Беләсезме, узган ел Торна күлендәге суның җиргә убылып агып киткән тишеге һаман йомылып бетмәгән әле. Кая киткән дип беләсез аның суы? Дөньяда җир астыннан агучы елгалар бар икән. Менә шул елгага кушылып агып киткән дә инде ул. Андый елгалар диңгез, океаннарга барып чыга. Без Торна күленең шулай агып китәсен алдан белгән булсакмы? Менә нишли ала идек.

Гөлүсә. Нәрсә эшлисең, хыялый?

Рафис. Буш шешә алып, аның эченә хат язып тыга идек. Хатны «Без нефтьле Татарстан иленнән!..» дип язып китә идек тә аннары, үзебезнең Үзәнле авылы егетләре-кызлары икәнебезне белдереп, исемнәребезне тулысы белән язып чыга идек. (Бармакларын бөгеп саный.) Билгиз Сәлахов, мин – Рафис Саттаров, Зәбидә Исламова, Гөлүсә Галләмова һәм дә Ленар Ишкәев… Тукта, ул кабартма битне, абыйларына таянып әтәчләнгән хәчтерүшне, исемлеккә кертми торсак та була…

Гөлүсә. Нигә Ленарны исемлеккә кертмибез?..

Рафис. Нигәме?.. Анысын соңрак әйтермен… (Хыялга бирелеп.) Татарчалап күптин-күп сәламнәр белдергәч, хатны шешәгә тыгып, шешә авызын капрон бөке белән ябып, аны Торна күленә ташлый идек. Һәм ул шешә, күл суы белән җир асты елгасына кушылып, еракка, бик еракка агып китә, океаннарга барып чыга. Нигә чыкмасын, чыга, билгеле. Бәлки, Америка ярларына да барып җитәр иде. (Җанланып.) Аны табып алгач, «Бу кайсы илдән икән?» дип кызыксынып карый башлыйлар инде. Билгеле, сразы гына безнең татарча язганны аңламый аптырап торырлар иде дә аннары барыбер белерләр иде. «Менә безгә ерак Татарстанның Үзәнле егетләре (колачын җәеп) сәлам җибәргән!» дип шатланырлар иде. Дөньяда безнең Татарстанны белә һәм татарча өйрәнергә дә тели башларлар иде. Кызык бит, әй?!

Билгиз. Хыяллан, хыяллан! Рафис! Синең башың бераз кайнарланып китмәдеме?

Көлешәләр.

Гөлүсә. Рафис! Нигә Ленар Ишкәевнең исемен хатка кертмибез?

Рафис (көттереп). Нигәме?.. Нигә дисез инде, алайса? Беркөнне ул тәнәфестә Зәбидәнең чәчен тартып китте. Кабахәт. Класста бер дигән кызыбызның!.. (Билгизгә.) Синең урында булсам, мин Зәбидәне Ленардан кыерсыттырыр идемме?..

Билгиз. Мин аны белмәдем… (Пауза.) Хәер, ул инде бер «сдачасын» алды…

Гөлүсә. Әйдәгез, тау эчләрен әйләнеп киләбез…

Сөйләшә-сөйләшә узып китәләр. Икенче яктан әйләнеп чыкканда, Зәбидә белән Билгиз кулга-кул тотынып басып тора. Зәбидә кулындагы ромашка чәчәген бөтергәли. Билгиз, кесәсеннән биноклен чыгарып, Зәбидә белән тигезләшә дә Сабан туе барган болынны күзәтә башлый.

Билгиз (бинокльдән күзәтеп). Сабан туена халык күп җыелган. Яшел болын уртасындагы мәйдан – төрле-төрле чәчәкләрдән үрелгән зур такыя сыман. Һәрбер чәчәге үзенчә матур елмая. Синең кебек, Зәбидә…

Зәбидә (үпкәләгәндәй). Көлмә әле, Билгиз…

Билгиз. Көлмим, дөресен генә әйтәм… (Бинокльдән күзәтүен дәвам итә.) Бүген туган авыл «чәчәкләре» барысы да мәйданга җыелган… Батырга дигән тәкә янына Сөббух бабай бүрек колакчыннарын тырпайтып утырган… Ә Тинкәй абый яланаяктан, кызыл эчле галошларын кулларына күтәреп, төрле-төрле хәрәкәтләр ясап, хатын-кызлар әйләнәсендә кылана-кылана бии.

Зәбидә. Кая, мин дә карыйм әле? (Билгиздән бинокльне ала.) Биюләрне күрми калабыз инде… Мәйданда малайлар да көрәшә башлаган. Бер кырыйда чүлмәк ватышалар… Әйдә, без дә киттек шунда. Гөлүсәләр төшеп җиткәндер инде..

Билгиз. Әй, өлгерербез әле. Монда икәүдән-икәү рәхәт ич… (Зәбидәне кочагына алырга тели, ул кыенсына, тартына.)

Зәбидә. Ярар инде, Билгиз, җибәр…

Кочышалар. Аннан ни әйтергә белми тынып калалар.

Билгиз (яратып). Зә-би-дә!

Зәбидә. Нәр-сә?

Билгиз. Син бит минем бердәнберем! Миңа син шундый якын…

Зәбидә (уйга калып). Билгиз!.. Син, Казанга киткәч, шәһәрнеке буласың инде. Анда сиңа чибәрләр дә бетмәс…

Билгиз. Юкны сөйләмә, Зәбидә. Мин сине беркемгә дә алыштырмыйм. Көн дә хат язып торачакмын. Аннары…

Зәбидә. Нәрсә «аннары»?

Билгиз. Без бергә булырбыз…

Зәбидә (көрсенә төшеп көлә). Юк, Билгиз, без бергә була алмыйбыз…

Билгиз. Нигә?

Зәбидә (көттереп). Арабызда киртәләр бар…

Билгиз. Нинди киртәләр?

Пауза. Зәбидә эндәшми.

Аңлатып бир?

Зәбидә (карашын җиргә төбәп). Минем әти, үги әтием, сезнекеләргә үчле булган…

Билгиз. Ибәт үз әтиең түгелмени?

Зәбидә. Юк…

Билгиз. Әтиең кемгә үчле булган?

Зәбидә. Синең Фәйзулла бабаңа. Ул аңа берсендә эчәргә сорап кергән булган, аннары аның инструментларын да сорап торган. Инструментларын биреп тормагач, үч итеп, сарайларына ут төрткән… Моны миңа әнием әйтте.

Билгиз (үзалдына). Менә ничек, ул вакытта ут төртүченең кемлеген берәү дә белмәгән иде… (Зәбидәгә.) Аңа бит инде бишбылтыр. Онытылган, беткән…

Зәбидә. Шулай да кешеләр ни уйламас? Әни дә каршы килсә…

Билгиз. Син үз-үзеңә хуҗа бул! Һәм бетте-китте…

Зәбидә. Әйтергә җиңел ул…

Билгиз. Зәбидә! Калдырыйк әле без боларны, онытыйк… (Болын ягына ишарәләп.) Әнә Рафис белән Гөлүсә таудан төшеп баралар. Куып җитик әле үзләрен. (Китәләр.)

Пәрдә.

Икенче пәрдә

Беренче күренеш

Сәхнә читендә ак халат, ак калфак киеп басып торган хирург Билгизнең йөзенә яктылык төшкән.Ул хәтерендә яңарган хатирәләрне – күңел монологын бәян итә. (Монологны магнитофон язмасында да бирергә мөмкин.)

Билгиз. Әбием! Син минем әниемне дә, әтиемне дә алыштырдың… Шәһәргә киткәч тә, бик еш сагынам, юксынам сине. Изге рухың йөрәгемә сеңгән, миндә сиңа карата матур хисләр генә яши, тормышыма дәрт, ышаныч бирә… Үсеп җитүемне, кеше булуымны бик тә көткән идең, әбием… Беренче хезмәт хакымнан сиңа матур күлмәклек сатып алган идем дә… Нишлим соң, син юк шул. Һәм мин аны Кәримә апага бүләк иттем, син яраткан сәйлүн чәйләре белән. Ул да безнең изгеләр чишмәсе суы белән тәмләп чәй эчсен әле дип.

Шәһәрдә ипи кибетләренә кергәч, йомшак булкаларны кулыма алган саен, мин синең «Кала күмәчләрен кабып карыйсым килә» дигән сүзләреңне искә төшерәм. Базарда җимеш сайлаучы әбиләргә карап узганда, кайсындыр сиңа охшатып, «Әбием, синме әллә бу?» дип ымсынып та куям. Кыеп дәшә генә алмыйм. Аннары сиңа аласы килгән күчтәнәчләремне алмый ямансулап китеп барам. Мине йөрәгемдә мәңге уелып калган сүзләрең озата бара: «Син врач булсаң… син врач булсаң терелер идем…» Теләкләрең кабул булды, әбием, мин чыннан да врач булдым, әмма сиңа ярдәм итә генә алмыйм. Инде бәхил була күр!.. Күрәчәкне алдан күреп булмый икән. Бүген күзләрем дөньяга башкача карый башлады. Күп нәрсәләрне үземчә аңлый башладым. Сине һәм әниемне юксыну хисләре генә үзгәрми калды. Өстәл әйләнәсендә сез генә җитешмисез… Яшьли күңел түремә кереп оялаган кара болытлардан әле дә арына алмыйм. Андый вакытларымда күңелемә яктылык җитми. Ятимлек читен икән… Синең белән узган кадерле, нурлы көннәр, әбием, күңелемдә энҗе-мәрҗәннәрдәй тезелгән…

Ут сүнә. Сәхнә яктырганда, Билгиз ишек төбендәге эскәмиядә китап тотып утыра. Цехта – төшке аш вакыты. Тынлык. Янәшәдә өстәл-верстак, аның өстендә төрле инструментлар – чүкеч, игәү, маузер, линейка һәм калай деталь кисәкләре. Ул утырган эскәмиягә, идән себеркесен тотып, җыештыручы Саҗидә апа килеп утыра.

Саҗидә (үз-үзенә). Бераз утырып ял итим әле. Бу чүп-чарны җыештырып бетерә торган түгел. Теләсә кая ташлыйлар, сөт пакетлары да ауный, йомычкасын әйтмим дә инде. (Билгизгә.) Төшке ашка бармадыңмы әллә?

Билгиз. Бардым. Якындагы тимерчеләр цехы ашханәсенә генә кердем. Анда чират юк.

Саҗидә. Алай икән… (Билгизгә карап-карап.) Һаман укып торган көнең. Кайда укыйсың соң син?

Билгиз. Мин укырга керергә җыенам гына әле.

Саҗидә. Укырга керүләре дә авыр шул хәзер. Узган ел минем сеңлемнең кызы керә алмады. Бухгалтерлыкка укымакчы иде. Елап кайткан…

Билгиз. Узган ел мин дә конкурстан узмадым. Кичке мәктәпне тәмамлагач та кереп караган идем. Быел ничек булыр инде…

Саҗидә (үзалдына). Уздырмыйлар шул… Кирәкле кешеләренеке уза… Бар да биргәнне көтә булыр… Монда слесарь булып эшләп, син аларга күпме бирә аласың? Аларга күп кирәк шул, күп… Идән себереп эшләгән акчага мин дә бирә аламмы? (Пауза.) Син соң укырга кая кермәкче буласың?

Билгиз. Медицинскийга.

Саҗидә. Врачлыкка барыргамыни исәбең?

Билгиз. Әйе, шулайрак…

Саҗидә. Ярый шул, монда тимер-томыр арасында тузан йотып йөргәнче. Тырышсаң булыр, боерган булса… Үзең кайсы якныкы? Бик яшьли заводка килеп кергәнсең, дим.

Билгиз. Сабадан мин.

Саҗидә. Ә, шулаймыни?.. Кайтканым бар ул якларга. Бер сеңлем шул районга тормышка чыкты. Өйләре Мишә буенда гына. Ике ел элек аякларым авыртып киткән ие. Гүпчим йөрмәс булдылар. Бүлнис юлын таптый-таптый җаным чыкты. Даруларының бер генә файдасы да тими генә бит. Әллә алдап та саталар инде. Аптырагач, ялымны июнь аенда алдым да киттем сеңлем авылына кайтып. Көн дә иртә-кич яңа сауган кәҗә сөте эчәм. Аннары иртә таңнан көннәр буе елга комында яланаяк йөрим… Әйтмәгәнем булсын, файдасы тиде шуның, Ходайның рәхмәте, менә пенсиягә чыксам да, бер көйгә эшләп йөрим әле. Акчасын да ару гына түлиләр. Бәйрәмнәрдә бүләкләреннән дә калдырмыйлар, шөкер анысы. Эшләсәң ярый, йөреп торгач, аяклар да язылып китә.

Билгиз. Хәрәкәттә – бәрәкәт, диләр бит.

Саҗидә. Шулай шул… Мин әйтәм, авыл балалары ялкау түгел, эшкә тырышлар. Барысы да димим. Бар шундыйлар, шәһәрдә үсәләр дә, озын чәчләрен туздырып, цехтан цехка әрле-бирле газировка суы эзләп йөрүдән башлары чыкмый. Тәмле яраталар, үзләре эштән бизгәннәр. Эштә гамьнәре юк, безнең вакытта йөреп кара идең шулай… Нәчәлствоның күзенә генә карап тора идек, хәзергеләрне тыңлата алмый гаҗиз буласың. Үзләре, эш рәте белмәсәләр дә, акча сорый беләләр…

Билгиз. Акчаны кем яратмый?..

Саҗидә. Аны нәчәлство күбрәк ярата төшә инде… Дөньяның кендеге акчага бөрешкән, диләр. Без дә шул, акча булмасмы дия-дия, тураймас санны өстерәп йөргән көн… (Кузгалып.) Ай Алла, теге почмакны гына себереп бетерим инде. (Себеркесен алып китә.)

Билгиз (үзалдына). Чандыр гына булса да, гел кыймыл-кыймыл эшләп йөргән көне Саҗидә апаның. Кыйммәтчелек булгач, аның да акчасы җитмидер шул… (Китабын ачып укый башлый.)

Шулвакыт, Саҗидә себеренгән почмактагы тимер-томыр арасына кереп адашкан бер мәче баласы, рәнҗүле аваз салып, кычкырып-кычкырып куя.

(Билгиз китабын укый алмый кире яба. Үзалдына.) Шул соры мәче баласын цехка кем китереп адаштырды икән? Бүген тимер-томыр арасыннан да чыга алмый. Әллә кысылган инде? Әллә берәрсе тибеп җибәргән? Куркуыннан чыкмыймы? Башка көнне йончыган кыяфәттә килеп чыга иде дә, гүя адаштырган кешесенә рәнҗү белдергәндәй, йөрәк өзгеч аваз сала иде. Сөт сорап йөгереп килә. Контролёр кыз Әнисә слесарь егетләрдән калган сөт белән туендыра. Бүген ул да ял алган… Эх, мәче, мәчекәй! Монда син агач идәннәрдә әбиләр йомгагын тәгәрәтеп үскәндәй шаярып уйный алмыйсың шул. Завод һавасына, тимер чыңнарына ияләшмәгәнсең. Тычканнар да монда койрык күрсәтми. Ялгызың гына булгач, үзеңне нәүмиз итеп сизәсең… (Мәче тавышы тына төшкәч, китабын янә ачып укый башлый.)

Билгиз янына ашханәдән тукланып кайтучы, татарчаны шәп кенә белгән Миша абый килеп утыра, тәмәкесен көйрәтеп җибәрә. Кырын-кырын гына Билгизгә карап ала.

Миша. Билгиз! Син быел институтка обязательно керәсең.

Билгиз (гаҗәпләнеп). Каян беләсез?..

Миша. Беләм. Мин сизеп торам шулай буласын.

Билгиз. Сез бит күрәзәче түгел.

Миша. Булсын. Күрәзәче дә минем кебек кеше. Минем тоемлавым шәп, уйлаганым рас килә…

Билгиз. Белмим, белмим…

Миша. Менә мин әйтте диярсең. Имтиханда сиңа шәп кеше туры киләчәк, намуслы. Акча өмет итми торган…

Билгиз. Минем бәхеткә насыйп итсен иде дә…

Миша. Итә, итә. Өметеңне өзмә. Бездә «Мир без добрых людей не бывает» диләр.

Билгиз. Бирсен Ходай, кабул булсын теләкләрең!

Миша, тәмәкесен сүндереп, комлы чиләккә ата, аннары нәрсәнедер исенә төшерә.

Миша. Син Сабаның кайсы авылыннан әле?

Билгиз. Үзәнледән.

Миша. Беләм мин сезнең авылны, елга буена, үзәнсу җиргә урнашкан ул.

Билгиз (кызыксынып). Каян беләсез? Ничек?

Миша (тынып, иркен сулап). Сугыштан соңгы еллар иде. Без, әти белән, авылдан авылга йөреп, һөнәрчелек иттек. Әти чанага салган инструментларын кар өстеннән тартып бара, мин арттан таяк белән этәм. Авыл урамында туктап-туктап кычкырабыз: «Самавыр төзәтергә кирәкмиме? Самавыр төзәтергә кирәкмиме?..» Кемнең нәрсәсе ватык, шул безне каршы чыгып ала… Әтинең биш малае бар. Туйдырырга кирәк, нужа арттан куа, җил дә дими, буран да дими. Мин татарчаны да әти белән татар авылларында йөргәндә өйрәндем.

Билгиз. Безнең авылдан кемнәрне беләсез?

Миша. Умартачы Гыймайны хәтерлим. Аларга кереп кундык, бал ашатты. Ул хәзер исәндерме-юкмы, белмим.

Билгиз. Исән, исән!.. Әле һаман да чүнниктә эшләп йөри.

Миша. Ул әйбәт кеше, эшчән…

Билгиз. Тагын кемнәрне беләсез?

Миша. Тагынмы? Председатель Җәләйне.

Билгиз (сорау биргәненә үкенеп). Тагын Җәләй…

Миша. Җәләй – саран кеше. Безне, район үзәгенә кайтканда, атына да утыртмады. Кешелексез… Ә Гыймай – бөтенләй икенче кеше. Тәртип ярата… Мин үзем дә тәртипсез кешене хөрмәт итә алмыйм. Менә мондагы слесарь Зайцевны гына алыйк, ул бүген тагын эшкә соңга калган. Яшь кенә башы белән ничек шулай булырга кирәк инде?

Билгиз. Яшьләрнең йокылары туймыйдыр.

Миша. Иртәрәк ятсын. Мин утыз ел эшләп тә соңга калуның нәрсә икәнен белмәдем. Хәер, бер мәртәбә калдым. (Үзалдына көлемсери.) Урманга гөмбә җыярга киттем. Йөрим тегендә-монда сөйрәлеп. Кәрзин һаман да буш. Урманның түренә үк кердем. Берзаман килеп чыктым зур гына алан кырыена. Карыйм: агач төбе саен гөмбәләр, прәме мыжлаган. Гаҗәп инде. Әй җыям, әй җыям. Шулвакыт, кылт итеп, эшкә барасы искә төште. Ах, мәйтәм, соңга калдым бит. Ничә ел эшләп, гомердә булмаганны, дим. Курка калдым. Шул куркуымнан уянып китсәм, моның төш кенә икәненә сөенеп куйдым. (Көлә.)

Билгиз. Төштә эшкә соңару исәпкә керми инде ул.

Миша. Нишләтәсең, бу чыннан да булган хәл… (Сәгатенә карый.) Ярар, мин китим, бераз теге почмактагы егетләр белән домино сугып алыйм. (Китә.)

Билгиз китабын ача, укырга күңеле тартмый, кире яба.

Билгиз (нәтиҗә ясап). Миша абый – әйбәт кеше шул ул. Бүтән кеше, Җәләй кебек түгел… Аның әтисе биш малай үстергән, берсен дә, мәче баласыдай, цехка китереп адаштырмаган… (Урыныннан торып китә.)

Бу вакыт, төш вакыты тәмамлануын белдереп, цех эче җанлана. Тук-тук чүкеч тавышлары ишетелә. Аннары тавышлар әкренәя барып, сәхнә караңгыланып кала.

Икенче күренеш

Юл чите, урман почмагы. Утын әзерләргә менгән Билгиз бер агач төбенә килеп утырган. Балтасы янәшәдәге төпкә чабылган.

Билгиз (үз-үзенә). Их, дөньясы, дөньясы… Кемнәргәдер бу тормыш бик җиңел бирелә, аларга утынын да китереп бирәләр, сиңа үзеңә чиләнергә кала… Кышлыкка утынсыз калсам, Каравайда сатып алган «сыпушка»мда җилләр уйнаячак. Кечкенә кызым Сөмбелне туңдырырга ярамый. Ул сау-сәламәт үсәргә тиеш!.. Минем кебек ятимлекне сизми, нужаларсыз, кимсенүләрсез… Кеше алдында ким-хур булмасын!.. Хәер, байларга тиңләшеп, хан сарайлары корып булмаса да… Аларның үз мәнфәгатьләре, кирәксә, урмандагы соңгы агачны да кистертергә мөмкиннәр… Мунчалары да синең «сыпушка»ңнан яхшырак… Байларга тиңләшеп булмый. Хәер, безгә артыгы кирәкми дә. Юкса яшәүнең кызыгы калмас… Болай да үз-үзебезгә гаҗәпләнәбез, кайдадыр урман янып беткән, кайдадыр нәрсәнедер шартлатканнар, кемгәдер һөҗүм ясаганнар… Боларның күбесе шул гаделсезлекләрдән килә, байлыкларын бүлешә алмаудан, төрле низаглардан… Юкса һәркемнең кешечә яшисе килә килүен. Әмма кемдер югары кәнәфидә утыра, кемдер менә шушылай имән төбендә… Байларның максаты бер: «Миңа гына булсын!..» Нәфесләре чиксез, нәфес чирләрен дәвалармын димә… Ә минем кебек хәерче студентка утын кирәк. (Ул торып китә, агач төбенә чабылган балта сабына таяна, киселгән агачның буен чамалагандай өскә карый.) Бик зур булгансың син имән. Кемнәр кисте икән сине?.. (Төпкә карый.) Күпме сырлар синдә? Йөз ел яшәгәнсең, мөгаен. Түгәрәк сырларың әбием маңгаендагы эзләр сымак. Һәрбер сырың – бер гомер, кайгы-хәсрәтләрне кичергәндә, яфракларыңнан яшь тамчылары да тамгандыр, мөгаен.

Уйга калган Билгиз артына урманчы-десятник Үтәй килеп баса. Ул күн фуражкасын каш өстенә батырып кигән, күн сумкасын җилкәсенә аскан. Салмыш. Билгиз аны күрми тора.

Үтәй. Сәлам, студент!..

Билгиз (борылып). Исәнмесез!..

Үтәй. Нәрсә уйга баттың, имән төбе күргәнең юкмы әллә?

Билгиз. Бар барын… «Бу имән агачы кемнәрнең идәненә паркет булып җәелде икән?» – дип уйлап тора идем.

Үтәй (шаркылдап көлеп). Хыялый. Акчаң гына булсын, сиңа да табабыз… Юк шул синең акчаң, хәерче… Әле әзерләгән алты кубометр утыныңа да акчаң түләнмәгән.

Билгиз. Биш кубометр, диген…

Үтәй (бугазын бүрттереп). Бөгештермә!.. (Кесәсеннән метрын чыгарып суза.) Менә әле генә үлчәп килдем. Алтыга чыга… Ярар, сиңа биш дип исәплик. Чүтеки студент кеше, аңлыйм… (Пауза.) Рәтең бармы?

Билгиз аптыраганнан шофёрга дип хәстәрләгән аракысын, кабымлыкларын төп өстенә куя.

(Сөенеп). Баш бүген үтереп чатный иде. Кичә артыгын җибәрелгән… Ярар, син кысмырланма инде, егет була бел. Барысы да тәртип тә булыр… (Шешәгә ишарәләп.) Ач!..

Билгиз (шешәне ачып, стаканга аракы сала). Әйдә, җитеш…

Үтәй (аракыны сөзеп-сөзеп эчә). Ах-х!.. (Кыярны иснәп каба.) Сразу рәхәт булып китте. Әйдә, үзең дә тот бераз…

Билгиз. Мин эчмим. Институтта практика узабыз. Операция ясыйсы бар…

Үтәй. Хирурглыкка укыйсыңмыни?

Билгиз. Әйе…

Үтәй (ризыгын чәйни-чәйни). Син үз өең белән торасыңмыни?

Билгиз. Өй дип әйтерлек җире юк инде аның, бер «сыпушка».

Үтәй. Безнең Каравайдамы?

Билгиз. Әйе.

Үтәй. Квартира алырга чама килмәдеме?

Билгиз. Акча җитмәде. Заводта берничә ел гына эшләп калдым. Директорга квартира сорап кергән идем керүен…

Үтәй. Бирмәдеме?

Билгиз. Юк. Менә мин синең кебек вакытта, ди, хатын белән икәү баракта унике квадрат метрлы бүлмәдә яшәдем, анысы да ике семьяга бүленгән иде, ди. Язган гаризамны профком рәисенә адреслады. Шуның белән вәссәлам…

Үтәй. Тагын сал әле!.. Ярар, бик тутырма. Булды… (Аракыны эчеп куя, кабымлык каба.) Аннары профком рәисенә кердеңме соң?

Билгиз. Кергән идем…

Үтәй. Ул ничек ди?

Билгиз. Мине тыңлап-тыңлап утырды да, изге киңәш биргәндәй: «Менә шушы гаризагыз белән ЖКО нәчәлнигына барып карагыз әле, бушаган бүлмәләре булмасмы?» – ди.

Үтәй. Бардыңмы соң?

Билгиз. Бардым да… Эт авызыннан сөякне тиз генә алырсың, бар!..

Үтәй. Таба майламыйча купмый шул ул… Эт авызыннан сөякне алыр өчен дә аңа икенче, майлырак калҗаны ыргытырга кирәк.

Билгиз. Булмаган «калҗа»ны каян аласың?

Үтәй. Шул шул, безнең ишегә – шымытыр… (Кыярын чәйни.) Дальше ничек булып бетте?

Билгиз. ЖКО нәчәлнигы гаризаны укып чыкты, салынган имзаларны «һм» дә «һм» дип җентекләп карады. Тырпаеп торган кашларын җыерды-җыерды да «Юк бит!..» ди. Шулай итеп, мине культурны гына чыгарып җибәрде. Ә миннән алда гына чыккан егетнең гаризасына бүлмә бирергә дип язган. Карасам, аның гаризасына профком рәисе зәңгәр башлы каләме белән имза салган, минекендә кызыл белән язылган. Кызыл төс, боларның шартлы килешүе буенча, «отказать» дигән тамгалары икән. Менә бит ниләр генә кыландырмыйлар.

Үтәй (рәхәтләнеп көлеп). Сүз берләшкәннәрме? Профком рәисе, кызыл башлы каләме белән имзасын салып, сиңа «изгелек» эшләгән икән… (Көлүдән чак туктап.) Шулай итәләр ул безнең ише халыкны, «эт – эткә, эт – беткә…» диләрме әле, юри аңгырайтып йөртәләр… (Кулын кулга ышкып.) Кайда да «майлау» кирәк, егетем… Әйдә, тагын бераз сал әле… (Салган аракыны эчә, акчага ишарәләп, бармагын бармакка ышкый.) Алар һаман да шушы тити-митине көтә, «Господин рублеңне», күбрәк кенә булсын! Булмаса, өметең акланмый инде… Талауга корылган психология әле дә яши бирә. Моны син аңларга тиеш инде… (Кыза төшеп, йөреп китә, урман аланлыгын колачларга теләгәндәй, кулларын җәя, урманга ишарәли.) Менә монда нинди генә агачлар үсми иде. Һәммәсенең кирәге чыкты. Кызны институтта укытырга да, малайны өйләндерергә дә җитте… (Ул куанычыннан биегәндәй сикереп-сикереп ала, аннан Билгизгә якыная һәм, башыннан күн фуражкасын салып, кулы белән маңгаена суга.) Аның өчен менә бу башны эшләтә белергә кирәк. Аңлыйсыңмы, студент?.. (Фуражкасын батырып кия, чайкалып, төптә утырып торган шешәгә карый.) Ни, мин бу шешәне үзем белән алыйм әле? Кирәге чыгар… (Яртылаш калган аракы шешәсен, алып, кесәсенә тыга, китәргә җыена.) Утыныңны бүген алып кайтырга тырыш, әзер утынны чәлдереп китүләре бар. Безнең урманда да ике аяклы «бүреләргә» бик ышанып булмый… (Китә.)

Билгиз (аптырап). Кемгә генә ышанырга соң? Бу дөнья гел ялганга гына корылмагандыр бит? Иманлылар да юк түгелдер югыйсә. Ышанмый яшәү өметсез яшәү инде ул. Бар булган хыялларыңны чикли. Юкса бу тормыш Үтәйләр уйлаганча гына булырга тиеш түгел бит, түгел!.. (Пауза. Имән төбе «өстәлен» җыештыра, кирәк әйберләрен сумкасына сала һәм, балтасын алып, як-ягына каранып китәргә җыена.) Бу машина нигә килеп җитми икән инде? Әллә юлда ватылып ятамы? (Балта чапкан тавышлар ишетелә, ул шул тавышлар килгән якка таба атлый.) Киләсе булгач килер инде ул машина, көтәргә кирәк, көтәргә… (Китә.)

Өченче күренеш

Билгиз – институтны тәмамлаган яшь хирург. Ул өе каршындагы бакчада, өстәл артына утырып, медицина журналлары караштыра. Кыска җиңле күлмәктән. Көн аяз. Бакча тирәсендә уйнап, үзенә шөгыль табып йөргән кызы Сөмбел тавышы ишетелә.

Сөмбел. Әти, әти! Мин чәчәкләргә су сибәм…

Билгиз (укуыннан туктап). Сип, кызым, сип! Чәчәкләрең матур булып үссеннәр!.. (Үзалдына.) Әй кечкенә Зәбидәм! «Әти!» дип эндәшүләрең йөрәгемә бәлзәм булып ята, җаным эреп китә… (Шатлана.) Син бәхетле, кызым, шулай «әти» дип эндәшер кешең булгач… (Уйга кала, аннан укуын дәвам итә.)

Сөмбел әтисе янына йөгереп килә, кечкенә лейкасын читкә ташлый.

Сөмбел. Әти, әти! Син мине яратасыңмы?

Билгиз. Бик яратам, кызым!.. (Сөмбелнең башыннан сыйпый.) Мин яраткан саен, син тагын да зур булып үсәсең…

Сөмбел (куанып). Әйдә, мине үчтеки-үчтеки иттер әле.

Билгиз. Син зур үскән ич инде.

Сөмбел. Минем тагын да үсәсем килә.

Билгиз, Сөмбелнең кулларыннан алып, аны аякларына бастырып тибрәтә. Сөмбел шатлана-шатлана көлә, «тагын, тагын» дип кабатлый.

Билгиз (туктап). Булды, җитәр, кызым!.. Мин арыдым.

Сөмбел. Ә син арыма!.. Көчле бул!

Билгиз. Ярар, ярар. Иртә белән торгач, синең белән менә болай иттереп күнегүләр ясарбыз да (кулларын җәеп, хәрәкәтләр ясап күрсәтә) көч җыярбыз. (Сөмбелне күтәреп ала, күккә чөйгәндәй кочагына кысып әйләнә.)

Сөмбел (көлүеннән туктап). Әти, әти! (Күзләренә карап.) Синең әтиең дә шулай көчле булганмы?

Билгиз, тукталып, кызын җиргә төшерә.

Билгиз (теләр-теләмәс). Булган, булган…

Сөмбел. Кайда ул хәзер? Нигә безгә килми?

Билгиз. Белмим…

Сөмбел. Нигә белмисең? Минем бабаемны күрәсем килә.

Билгиз. Күрерсең әле, күрерсең…

Сөмбел. Кайчан?.. (Пауза.) Минем хәзер күрәсем килә… (Пауза.) Ул сиңа охшаганмы?

Билгиз. Аптыратма әле, кызым. Минем укыйсым бар, син әниең кайтканчы, өйләрне җыештырып куй, идәннәрне себер, яме.

Сөмбел. Ярар-р… (Өйгә йөгереп кереп китә.)

Билгиз журнал битләрен кайта-кайта укый. Аерым юлларын билгеләп, сызып куя. Бераздан Сөмбел янә әтисе янына йөгереп килә.

Сөмбел. Әти, әти!

Билгиз. Нәрсә бар, кызым?

Сөмбел. Сине телефонга чакыралар.

Билгиз. Кем?

Сөмбел. Теге, больнистагы апа.

Билгиз (кем икәненә төшенеп). Сиңа чәчәк биргән Тәкыя апаңмы?

Сөмбел. Әй-йе. «Үскәнем! Әтиеңне чакыр әле?» – диде.

Билгиз (үзалдына). Больницадан булгач, тагын берәр ашыгыч операциягәдер инде. (Сөмбелгә.) Кызым! Телефон трубкасын гына монда алып чыгасың бар иде.

Сөмбел (аңышып). Хәзер… Тәкыя апага әйтәм, трубканы бирәм, дип…

Сөмбел йөгереп кереп китә, трубканы, алып чыгып, әтисенә тоттыра.

Билгиз. Алло! Тыңлыйм сезне! Исәнмесез, Тәкыя! Ничек, ничек? Машина авариясенә эләккәннәр? Ике кеше? Берсе аңында түгел? Башы бәрелгән?.. Мине алырга машина җибәрдегез дәмени? Яхшы, хәзер килеп җитәрмен… (Телефоннан сөйләшү өзелә.)

Сөмбел. Әти! Син тагын больниска барасыңмы?

Билгиз. Барам шул, кызым. Бармыйча булмый… Син, әниең кайтып җиткәнче, өйдә торып тор, яме. Урамга чыгып йөрмә.

Сөмбел. Син тиз кайтасыңмы?

Билгиз. Тиз, кызым, тиз. Эш бетүгә кайтып җитәм…

Билгиз белән Сөмбел өйгә кереп китәләр.Урамда машина кычкырткан тавыш ишетелә. Өс-башын алыштырган Билгиз ашыга-ашыга чыга, капкадан уза. Машина кузгалып киткән тавыш ишетелеп кала.

Дүртенче күренеш

Билгизне больница коридорында, операция бүлмәсе каршында, медсестра Тәкыя каршылый.

Тәкыя. Исәнмесез, Билгиз Сәлахович!

Билгиз (шаяртып). Исән, исән! Исән булмасам, каршыгызда басып торыр идеммени?

Тәкыя. Алайса, саумысыз?

Билгиз. Мин сау! Авыруларның хәле ничек?

Тәкыя (борчыла төшеп). Берсе һаман аңына килә алмый… Шофёр егеткә Камил Зарипович операция ясый башлады. Икенчесенә сездән башка булмый, анысының баш сөяге яньчелгән, аңында түгел…

Билгиз. Аңлашылды. Беренче ярдәмне күрсәттегезме?

Тәкыя. Әйе.

Билгиз. Кирәк-яраклар әзерме?

Тәкыя. Әзер, Билгиз Сәлахович, әзер…

Билгиз. Нинди машинада бәрелгәннәр?

Тәкыя. «Жигули» белән УАЗ машинасы, ди. Берсенең – шофёры, икенчесенең җиңел машинада утырып баручысы имгәнгән.

Билгиз. Кай тирәдә булган бу хәл?

Тәкыя. КамАЗ юлында диме. Казанга җитәрәк…

Алар операциянең ал бүлмәсенә узалар. Бүлмәнең пыяла стенасы залга карый. Билгиз кием-салымнарын кия, һәм алар операция бүлмәсенә узалар. Озак та тормый кире әйләнеп чыгалар. Билгиз нигәдер бик дулкынланган.

(Аптырап). Билгиз Сәлахович! Сезгә ни булды? (Пауза.)

Билгиз (дулкынлануын сиздермәскә тырышып). Юк, берни булмады…

Тәкыя. Авыру кеше әллә танышыгызмы?

Билгиз. Юк, мин болай гына, нәрсәнедер искә төшергән идем… (Пауза. Ул, үз-үзен кулга алырга тырышып, бераз читкәрәк китә.)

Тәкыя сәгатенә күз төшерә, кулындагы авыру юлламасы кәгазьләренә күз сала.

(Үз-үзенә.) Ул – Җәләй!.. Миңа әти тиешле кеше. Мин аңа ничек итеп операция ясыйм? Үз әтиеңә операция ясау дөрес булып чыгамы? Нишләргә?.. Моны ничек итеп аңлатырга соң? Дөрес аңларлармы? Әгәр… Әгәр операция уңышсыз чыга калса, ни уйламаслар? Бу хәлне кем ничек аңлый бит? Үз әтисенә үч иткән дип, исемеңә яман тамга да тагулары бар? Юк, юк, болай уйларга кирәкми. Операция көттерми…

Тәкыя (Билгизгә якынаеп). Билгиз Сәлахович! Нишлибез?

Билгиз (бер карарга килеп). Операциягә керешәбез!..

Алар операция бүлмәсенә узалар. Бүлмә эчендә инструментлар чыңлап китә, «скальпель», «кыскыч», «канны туктат», «тегәргә!» дигән сүзләр ишетелеп тора… Сәхнә караңгылана. Билгиз операциядән талчыгып, перчаткаларын сала-сала чыга һәм тәрәзә кырыена килеп сөялә.

(Ул үз-үзенә.) (Бу монологны магнитофон язмасында бирергә мөмкин.)

Тау белән тау гына очрашмый» дигәннәре хактыр, мөгаен. Кем уйлаган, кем көткән иде мондый очрашуны?.. Авылдан киткәннән бирле, минем аны күргәнем дә булмады. Инде ул исемә еш төшми, онытылып та бара иде кебек. Эх, Җәләй, Җәләй! Бар иде вакытлар, ялгыз калган чакларымда «әти» сүзен авыз эченнән генә кабатлап карый идем. Сәер, бик тә сәер тоела иде ул сүз миңа… Әйе, минем дә, башкалар кебек үк, ике канатлы – әтиле дә, әниле дә буласым килде. Йә, бу дөньяда кемнең шул бәхетләрдән мәхрүм каласы килсен?.. Синең дә миңа кирәк чакларың күп булды. Әтиле председатель малайлары институтка да җиңел генә кереп киттеләр. Колхоз сыеры аларга «бишле» куйдыртты. Колхоз сарыгы исә шашлыкка тотылды… Янәсе, заманасы шундый… Акчалыга – ачык йөз, һәм син, әйдә, рәхим ит! Ә мине имтиханнарны беренче тапкыр биргәндә уздырмадылар, кимсенеп кайтып китәргә туры килде. Аннары мин барыбер завод цехындагы тимер-томыр арасында адаштырылган мәче баласыдай адашып, югалып калмадым. Шөкер, әбиемнең «Син врач булсаң…» дигән изге теләкләре кабул булды. Һәм мин, Җәләй, бүген син исән калсын өчен дә, бар көчемне куйдым. Син яшәргә тиеш!.. (Пауза.) Бу минем вөҗдан бурычым, намус эшем. Син миңа, яхшымы-яманмы, барыбер әти! Әнием сине яраткан… Яратмаса, ул мине бу дөньяга тудырмас иде. Шулай булмаса, бар булган хәсрәтләрен, үпкәләрен, эченә йотып, үзе белән алып та китмәс иде… (Пауза.) Бәлки, әниемнең әнә шул әрнү-кичерешләре җан иңгән баласына – миңа да күчкәндер… Бәлки, шуңадыр да, күңелгә ата-ана җылысы җитеп бетмәгәнлектән, йөрәк бәхилли дә алмагандыр…

Палатадан Тәкыя чыга, Билгиз янына килә.

Тәкыя (куанып). Билгиз Сәлахович! Авыру аңына килде… Ул «Мин исәнме?» ди. Аннары үзенең кайсы больницада икәнлеген сорады. Әйткәч, «Миңа операцияне кем ясады?» ди. Сезнең исем-фамилиягезне атагач, ул нигәдер әллә ничек кенә үзгәреп китте. Бүтән дәшмәде, тагын күзләрен йомды…

Билгиз (үз-үзенә). Димәк, ул, минем кайсы больницада эшләвемне белгән… (Тәкыяга.) Авыруга минем исемне атау кирәкмәс иде…

Тәкыя. Ник? Кызыксына бит… (Җавап булмагач, ул, сагая төшеп.) Аннары авыру тагын аңын җуйгандай булды.

Билгиз. Ничек?

Тәкыя. Шулай. Ул саташа ук башлады. Бер «Билгиз!» ди, бер «улым!» ди, «кичер…» дип тә өстәп куя. Тагын ниләрдер әйтергә тели, сүзләрен бик аңлап бетереп булмый… (Кыенсынып, иңбашларын җыера.)

Билгиз. Саташу төрлечә була инде ул… (Пауза.) Иң мөһиме, аңына килүе яхшы… Тәкыя! Сез хәзер аны игътибарсыз калдырмагыз, яме. Әйтелгән тиешле ярдәмне күрсәтә күрегез. Ул яшәргә тиеш!..

Тәкыя. Яхшы!..

Тәкыя кире палатага керә. Билгиз шулвакыт коридор өстәлендә шалтыраган телефон трубкасын ала.

Билгиз. Алло! Әйе мин, Зәбидә… Кайтыргамы? Мин бераз соңарам әле. Көтелмәгән, ашыгыч операция килеп чыкты. Безнең авылның председателе Җәләй авариягә очраган. Әйе, операцияне миңа ясарга туры килде. Ник дип? Нишлим соң? Нейрохирургия минем эшем булгач… «Ул минем әти» дип сәбәп таба алмыйм бит инде. Аннары… Ярар, ярар. Болай операция әйбәт узды. Авыру аңына килде килүен, миңа әле монда булырга кирәк. Ярар, ярар… (Ул, телефоннан сөйләшеп бетергәч, баскан урынында уйланып тора.) Нишләргә?.. Җәләй күзен ачканда янында мин басып торганны күргәч, ни дияр икән?.. Бәлки, гомер буе көткән сорауларыма җавап табылыр?.. Бәлки, ул, ниһаять, үз улын таныр?.. Хәер, анысы аның вөҗдан эше… (Юлын дәвам итә.)

Ут сүнә.

Пәрдә.

Бишенче күренеш

Башы марля белән бәйләнгән авыру Җәләй больница бакчасындагы агач төбенә куелган эскәмия янында йөренә, үз-үзенә сөйләнә.

Җәләй (сөйләмен язмада ирештерергә мөмкин). «Шушы көнемдә дә миңа җан газаплары кичерергә язган икән… Әйтерсең йөрәгемдәге төзәлмәс ярам мине утлы күмердәй өтәли. Әйе, мин бик нык хаталандым, акланып булмастай ялгышлык эшләдем. Кешеләр күзенә күтәрелеп карарга оят, шушындый малаең әтиле ятим булып үссен дә… Хәзер мин аның күзләренә карарга кыенсынам, куркак җанымны яшерәм сыман… Нигә дип Мәрвиямне рәнҗеттем? Ул мине чын күңеленнән яратты, ә мин аның саф мәхәббәтен аңламадым… Райком алдында акланып, кеше сүзеннән куркып, аны, яшь баласыннан аерып, Урал, Себер якларына торф отрядлары белән мәҗбүри эшкә җибәрттем. (Пауза.) Ул шул китүдән кайта алмады… Юкса ул чибәр дә, сөйкемле дә иде… Ялгыштым… Бүген шуның мең газапларны кичермәгән дә булыр идем. Миңа Мәрвиямнең каргышлары төшкәндер… (Пауза.) Хатыным Наҗия бала таба алмады. Ә аның Билгиземне кабул итәсе килмәде, гомер буе аның эчен көнләшү корты кимерде… Хәзер кем мин, мине кем кичерер, кем? Гомеремне саклап калган улым Билгизме? (Пауза.) Эх, дөнья, нинди генә сынаулар китермәдең син миңа?! Улым Билгиз күзләренә тыныч кына карый алма инде. Оят! Нинди түбәнчелек!.. Рәхмәт, улым, кеше булып кала белдең!..» (Эскәмиягә килеп утыра.)

Узып барышлый, Тәкыя Җәләй янында тукталып кала.

Тәкыя. Исәнмесез, Җәләй Һашимович!

Җәләй. Исәнмесез!

Тәкыя. Кәефләрегез ничек? Сәламәтләнеп буламы?

Җәләй. Болай аякка баскач ярый инде… Мине кайчанрак чыгарырлар икән?

Тәкыя. Иртәрәк әле, башта терелергә кирәк. Кайчан чыгу турында Билгиз Сәлаховичтан сорарсыз. (Китә.)

Җәләй (аптырашта калып). Әйе, Билгиз белән сөйләшергә кирәк шул. Болай булмый, булмый… Аңардан барысы өчен дә гафу үтенергә кирәк… (Ул кайту юлына чыккан Билгизне күреп ала, аның белән сөйләшергә тели.)

Билгиз! Мөмкинме сезне?

Билгиз туктый, бераз каушый төшә.

Билгиз. Тыңлыйм сезне!

Җәләй. Минем сезгә рәхмәтләрем зур. Үткәндәгеләрнең барысы өчен дә мин гаепле. Кичерә алсаң кичер мине, улым!.. (Пауза.)

Билгиз (үз-үзенә, читкә). Мин бу «улым» сүзен күптән көткән идем, әти…

Җәләй. Әйе, барысына да мин гаепле, мин… Әниеңнең исән-сау әйләнеп кайта алмавында да, синең ятим тормышка дучар булуыңда да гаебем зур. Яшьлек җүләрлегем белән бик нык хаталандым…

Билгиз. Бу кадәресе өчен дә сезгә рәхмәт. Гәрчә инде үткәннәрне кире кайтарып булмаса да… Күрәсең, язмыштыр… Сезгә сәламәтлек телим. Гафу итегез, мин ашыга идем…

Билгиз китеп барганда, урам ягыннан аның каршына Зәбидә белән кызы Сөмбел килеп чыга.

Сөмбел (әтисе каршына йөгереп килеп). Әти, әти! Без әни белән сине алмага килдек. Әни циркка билетлар алган. Барабызмы?

Билгиз. Барабыз, үскәнем, барабыз. (Кызын күтәреп ала.)

Сөмбел. Әти, әти!.. Үсеп җиткәч, мин дә синең кебек врач булам. (Кулларын җәеп.) Мин кош кебек очам. Бер канатым – әнием, икенче канатым син буласың. Аннары без күктәге йолдызларга кадәр барып җитәбез, һәм мин бәхетле булам. Әйеме, әтием?!

Билгиз. Син бәхетле, кызым, бәхетле!.. Нәни канатларың каерылмасын!.. (Кызын кочып әйләнгәч, аны җиргә төшерә.)

Сөмбел (эскәмиядә утырып торган Җәләйгә ишарәләп). Әти! Синең белән сөйләшеп торган теге бабай кем ул?

Билгиз (кыенсынып). Авыру бабай.

Сөмбел. Аңа операцияне син ясадыңмы?

Билгиз. Әйе, мин.

Сөмбел. Ул тереләчәкме?

Билгиз. Тереләчәк…

Сөмбел (сөенеп). Аның исеме ничек?

Зәбидә (Җәләй ягына карап). Аптыратма инде атаңны…

Сөмбел. Ә минем беләсем килә.

Билгиз (авыр сулап, бер карарга килеп). Кызым! Аның исеме – Җәләй. Ул синең бабаң була инде.

Сөмбел (шатланып). Минем бабаймы?

Билгиз. Әйе. Синең күрергә теләгән бабаң шул инде.

Сөмбел (шатланып). Ул моңарчы кайда булган?

Билгиз. Читтә. Читтән кайтып җитмәгән иде.

Сөмбел бабасы янына йөгереп килә.

Сөмбел (кулын сузып). Исәнме, бабай!

Җәләй (күрешеп). Исәнме, кызым!

Сөмбел. Син, бабай, читтә бик озак югалып йөрмә, больнистан чыккач, безгә кунакка кил, яме.

Җәләй. Ярар, ярар! (Кызны кочагына алып сөя.)

Зәбидә. Кызым! Әйдә, китәбез инде. Циркка барырга соңга калмыйк…

Китәләр. Алар артыннан Җәләй елмаеп, кул изәп кала.

Пәрдә.

2008

Язмышлар уены

Драма

Ике пәрдәдә, унбер күренештә

КАТНАШАЛАР:

Нәфис Хаков – район газетасы редакторы, 50 яшьтә.

Сәрия – Нәфиснең хатыны.

Көләч – Нәфиснең кызы, 18 яшьтә.

Тукбаев Рәсим Юлаевич – район хакимияте башлыгы, 43 яшьтә.

Иркә – Рәсимнең хатыны.

Фаил Сибгатуллин – Тукбаевның икенче урынбасары, 39 яшьтә.

Ишкәев Динар Хамаевич – Тукбаевның урынбасары, соңыннан район башлыгы.

Сәлимә – Динарның хатыны, 40 яшьтә.

Хәтирә – Ишкәевләрнең килене, 25 яшьтә.

Хамай – Динарның әтисе, 95 яшьтә.

Ләмига –Хәтирәнең әнисе, Динарлар кодагые, 65 яшьтә.

Сәет Әскәрович Әскәров – матбугат министры, 40 яшьтә.

Шәех – авыл карты, 79 яшьтә.

Чумзариф – автохуҗалык башлыгы, 59 яшьтә.

Хәйбул – сугыш ветераны.

Аждаһа (елан сурәтендә).

Редакция бухгалтеры Фәнүзә.

Хәбәрче Фәкил.

Әсгать – «Инеш» колхозы рәисе.

Һашим – элеккеге колхоз рәисе.

Алия – авыл Советы рәисе.

Пролог

Урман буендагы юл чите. Нәфиснең барган юлына кинәт Аждаһа елан башын калкытып килеп чыга. Нәфис, куркып, тораташ булып катып кала.

Нәфис (үз-үзенә). Бу нинди гөнаһ шомлыгы? (Аждаһага.) Якын килмә!..

Елан башын калкыта төшә, ысылдый, телен сузгалый.

(Нәфис артка чигенмәк була, аяклары тартыша.) Әҗәлем шушында микәнни?

Елан тәнендәге күз-күз тәңкәләр ялтырап ала.

Аждаһа (телгә килеп). Ха-ха-ха!.. Син кем?

Нәфис. Адәми зат!

Аждаһа. Анысын күрәм. Эш-калебең нидән гыйбарәт?

Нәфис. Мин – мөхәррир…

Аждаһа. Мөхәррир?! Кайсы газетаныкы?

Нәфис. «Байтирәк хәбәрләре»неке.

Аждаһа. Шушы яңа оешкан Байтирәк районыныкымы?

Нәфис. Әйе.

Аждаһа. Каян килдең?

Нәфис. Казаннан.

Аждаһа. Үзең кайсы яктан?

Нәфис. Шушы Байтирәк районыннан, Акъяр авылыннан.

Аждаһа. Һе, туган якларыңа хезмәт итәм дип кайттыңмы?

Нәфис. Әйе.

Аждаһа. Шәһәрдә кем булып эшләгән идең?

Нәфис. Заводта инженер.

Аждаһа. Инженер?! Инженер журналист та буламыни?

Нәфис. Журналистлык минем хобби. Яшьтән кызыксынган бер шөгыль.

Аждаһа. Казанда кайсы заводта эшләдең?

Нәфис. Казан Моторлар төзү заводында.

Аждаһа. Сәер… Исемең ничек?

Нәфис. Нәфис!

Аждаһа. Фамилияң?

Нәфис. Хаков.

Аждаһа. Җәмәгатең бармы?

Нәфис. Бар.

Аждаһа. Балаларың?

Нәфис. Кызым бар. Ул әнисе белән шәһәрдә яши.

Аждаһа. Ник аларны ташлап монда кайттың?

Нәфис. Ташламадым. Мин кайта-килә йөрим.

Аждаһа. Бу шәп эш түгел. Хәзер ялгыз яшисеңме?

Нәфис. Әйе. Вакытлыча.

Аждаһа. Алай булмый. Син үзеңә дөрес юл сайламагансың. (Телләрен ялтыратып калкынып ала.)

Нәфис (үз-үзенә). Нигә ул хөкемдар кебек сорау ала? Аңа миннән ни кирәк? (Кыюлана төшеп.) Сез кем? Кем вазифасын башкарасыз?

Аждаһа. Күрмисеңмени? Аждаһа елан! Бер акыл иясе! Мин үземнең биотокларымны, пульттан юнәлткән кебек, тел очыннан очырам-очырам да җан ияләренең миләре белән идарә итәм. Мине тыңлыйлар, каршы килмиләр. Һәммәсе минем авызга гына карап тора. Нәрсә әйтер икән бу дип. Теләсәм, сине дә буйсындыра алам, кол итә алам. Ха-ха-ха!..

Нәфис. Юк, кирәкми!.. Мин кол булып яшәргә тумадым. Минем үземчә, кешечә яшисем килә.

Аждаһа. Кешечә?.. Бу дөньяда кешечә яшәү бик авыр. Һәммәсе дә кешечә яшәсә, дөнья болай ук катлаулы да булмас иде. Ызгыш-талашлар, үтерешләр, сугышлар чыкмас иде. Кешегә кешечә яшәр өчен күп нәрсәләр җитешми… Адәмнәргә акыл камиллегенә ирешү җиңел генә бирелми ул, күп вакытлар кирәк… Нишлисең, табигатьтә бер чүп үләне урынына икенчесе үсә тора… (Нәфискә текәлә.)

Нәфис. Нигә сез миңа текәлеп карыйсыз? Сезгә миннән ни кирәк?

Аждаһа (мыскыллап көлеп). Ха-ха-ха!.. Син – корбан!.. Әйе, әйе, сәясәт корбаны.

Нәфис. Ник алай?

Аждаһа. Чөнки монда Байтирәк районына Тукбаев, Ишкәевләр, Чуртан Әсгатьләр хуҗа. Белеп торам, алар сине үз итмәячәк…

Нәфис. Нигә?

Аждаһа. Чөнки син тормышта Чуртаннар рәтендә йөзеп бара алмыйсың. Чуртаннар сине, вак балыкны кабып йоткандай, тиз йотачак. Ха-ха-ха!..

Нәфис. Ник? Кемгә зыяным тигәне бар? Ә сез ул Чуртаннарны каян беләсез?

Аждаһа. Каян беләмме? Алар – минем йомышчы малайлар… Синең кебек гаделлек эзләүчене яратып бетермиләр. Аеруча журналист халкын…

Нәфис. Ник?

Аждаһа. Чөнки алар дөресен генә язмыйлар, чама белми күпертеп тә җибәрәләр.

Нәфис. Нәрсә, сезнеңчә, журналист бар нәрсәгә битараф калырга тиешме? Күпне күрмәскә?.. Мин акны – ак, караны кара дияргә ияләшкән. Каракның карак икәнен күрә торып, аны әүлия итеп, мактап язаргамы? Минем моңа кулым бармый…

Аждаһа. Әйтәм бит, син бу Байтирәк районына ялгыш аяк баскансың. Кызганам үзеңне, корбан син, сәясәт корбаны… Тормышка яраклаша белмәгәннәрне Байтирәк Чуртаннары тиз кабып йота…

Нәфис. Алдагысын Алла белгән…

Аждаһа. Анысы синең эш, үзеңә кара. Ләкин минем әйтүем хак булсын… (Аждаһаның кесә телефоны шалтырый.) Әйе, мин тыңлыйм. Ә-ә, «Бердәм аюлар партиясе» көтә? Минеме? Хәзер килеп җитәм… (Урман ягына китеп югала.)

Нәфис тә барган юлын дәвам итеп китеп бара.

Беренче пәрдә

Беренче күренеш

Район хакимият башлыгы Тукбаев бүлмәсе. Урынбасарлары Ишкәев белән Сибгатуллин башлык янында утырып тора. Бүлмәгә мөхәррир Нәфис килеп керә.

Нәфис. Мөмкинме?

Тукбаев. Кер! Утыр!..

Нәфис бер читтәге урындыкка килеп утыра.

(Тукбаев йөреп китә, көр тавыш белән Ишкәевкә таба борыла.) Динар Хамаевич! Менә хәзер шуны уйлап торабыз, акчаны өстәгеләрдән теләнеп, сорап алганда, жәл түгел. Монда кесәгә кергәч… (кулын ботына чәпи) жәл була башлады… Ну түлке теге типография өч тиенгә дә тормый. Ул, газета чыгару өчен, төгәл өч айга әйбәт, аннан соң буявы бетә, ту нәрсәсе. Ну, өч ай газетаны гөрләтеп чыгарабыз, өч айдан соң – бетте. Абага районына кайтканы типография түгел, ксерокс ул. Аның икенче төрлесе бар, ул төсле итеп тә чыгара ала, зуррак та, программасы да күп. Анысы кыйммәт. Ну тегесе, җегетләр, өч тиенгә дә тормый. Минем киңәшем шул: типография алыйк дип әйтәсез икән, аны кая куябыз? Рәтле бинабыз юк. Ыштансыз … каеш бумыйлар. Компьютерларга дип алган акчага матур гына бер редакция бинасы салып куйсак (Нәфискә таба борыла) не лучше ли, Нәфис абый?

Нәфис. Редакция бинасы да, типографиясе дә кирәк инде аның.

Тукбаев. Тукта, бер фикергә килик. Типография җиһазлары алабызмы, әллә яңа бина төзибезме? Типография җиһазларын алсак, кая куябыз? Не лучше ли башта бер бина төзеп куйсак. Бинасы төзелгәч, теге министрлыктагы Хәниф Хәйриевичка тагын чыгарга була, «бина эченә тегесен, монысын куярга кирәк инде» дип. Шулаймы, Нәфис абый?

Нәфис. Әлбәттә.

Тукбаев. Сез ничек уйлыйсыз? (Дәшүче юк.) Мин болай уйлыйм: төзелеш начальнигы Хәбиб Хәевичны чакыртырга да: «Менә сиңа өч миллион акча, миллионы зарплатага, калганы материалларга. Син безгә матур гына бер бина төзеп бир», – дияргә.

Ишкәев. Монда Рәсим Юлаевичны аңларга була. (Нәфискә карый.) Үзегез ышанасызмы соң, йә Абага районында, йә бүтән җирдә – күрше районнарның берсендә – газетагызны чыгара алачаксызмы? Әгәр дә бина төзесәк.

Тукбаев. Бу мәсьәләдә проблема юк. Газетаны бүтән районда да, шәһәрдә басарга да көтеп кенә торалар. Акчаң гына булсын… Бер фикергә килик. Нәфис абый, нишлик?

Нәфис. Бина кирәк…

Тукбаев. Булды, шулай хәл иттек…

Нәфис. Рәсим Юлаевич! Миңа китсәм ярыймы?

Тукбаев (кискен). Утыр!.. Менә нәрсә, Нәфис абый, теләсә нәрсә әйтегез, башымны кисәргә бирәм, властьны җиңеп булмый! Неужели син шуны аңламыйсың? Аңгыра булма!..

Нәфис (гаҗәпсенеп). Нишләгән?

Тукбаев. Ник газетаңда Шәмсиев фельетонын бастырдың? Аның яңа сайланачак президентның ничек булырга тиешлеген өйрәткән язмасы нигә кирәк иде. Мин сине кисәттем…

Нәфис. Минемчә, анда бернинди сәяси хата юк, сайлаучы үз фикерен белдерергә тырышкан.

Тукбаев. Син тик кенә тор!.. (Кыза.) Абага районы ник бастырмый андый кабахәт нәрсәне?

Нәфис (уңайсызланып). Тегесен язарга ярамый, монысын, тагын ничек язаргадыр, белмим…

Тукбаев. Юк, юк, Нәфис абый, бөтен әйберне язарга ярый. Ну түлке иртәгә-бүген сайлау дигән көнне шундый әйберне бастыралармы? Хотя безнең политикабыз демократия өчен булса да. Нигә кирегә сукаларга?

Нәфис. Нинди кирегә сукалау? Мин демократиягә каршымыни?

Тукбаев. Нәфис абый! Бу бит Елесевка каршы бару. Синеңчә, Юганов килсенме? Укыдык, белдек без аның кем икәнлеген. Анда намуслы бер кешене дә куймыйлар. Политика – пычрак нәрсә ул. Елесевтан алып алар бөтенесе бер шайка… Ә без демократия өчен, без Елесев белән контактта эшлибез… Без генә түгел бит, башка районнар да бар, өстәгеләрдән гел акча соранып йөреп булмас… Чебен дулап тәрәзәнең ватылганын күргәнең бармы? (Тәрәзәгә карап, йодрыкларын күтәрә һәм Нәфискә ишарәли.) Син – чебен! Минем белән бергә, «без-з-з» килеп, шунда бәрелеп үләргә можем… Что вы доказываете? Что мы докажем? (Ишкәевкә.) Динар Хамаевич! Кичә бер шәһәр башлыгы – Алла Максимовна – аппараттан елап чыкты. Үз күзләрем белән күрдем. «Все идите туда…» гына дигәннәр. Кем сайламаган, аңа акча юк. Власть – непобедима! Аларда корал… Гомер ике килми бит…

Нәфис. Шәмсиевнең ул мәкаләсендә баш китәрлек әллә нәрсә юк бит инде, Рәсим Юлаевич. Сайланачак президентның, һәрьяклап лаеклы булуын теләп, акыллы теләктәшлек белдерү генә бар. Мәкалә сездә шундый реакция тудырыр дип уйламаган идем.

Сибгатуллин (чыраен сытып, Нәфискә чекерәя). Шул мәкаләне бастырып, как будто в мировом масштабе проблема чишәсез инде… Сезнең ул карт корреспондентыгызга хәзер ничә яшь?

Нәфис. Җитмештән узган. Сугыш ветераны…

Сибгатуллин. Беләм мин аны, газетага күптәннән языша. Шизофреник бит ул, аңа ничек тә ярый…

Нәфис. Мин белмим, кемгә ничек ярыйдыр…

Тукбаев. Тукта әле, Фаил Минһаҗевич, мин аңлыйм, рас Шәмсиев язган икән начар дип, язсын. Редактор аңа җавап бирсен. Газетаның бер битендә яманласа, икенче битендә яхшылыкны язарга тиеш ул. Фәлән-фәлән дип, безнең районда үзгәртеп кору бара, дип. Җитмеш ел яшәп, «Калач» колхозында асфальт юк иде, шуны төзедек. «Калач» колхозында газ юк иде, газ керттек, дип язарга тиеш иде. Җитмеш ел коммунистлар партиясендә яшәдек, «Калач» колхозы җирләреннән кырык центнер икмәк алганыбыз юк иде, үзгәртеп кору башлангач алдык, терлекләрнең баш санын арттырдык, дип…

Ишкәев (мәкерләнеп). Нәфис абый ниндидер агымга бирелгән ул. Аның районда ниндидер киңәшчесе бар. Алар шуның белән эш итәләр. Кемнәрдер котырта… Ике-өч кеше алар.

Нәфис. Монысы гайбәт. Коткы таратмыйк инде…

Тукбаев (кабынып китеп). Менә мин хәзер убедился… Була чиста күңелле кешеләр, әйеме, була кара эчле кешеләр. Ул – закон. Моны миңа бер райондаш әйткән иде. Менә бала туа, анда әле ак көч тә, кара көч тә булмый. Бер көн яши, ике көн… Теле чыга. Әшәке сүзне отып әйттеме, бу ягына (кулын бер иңбашына куя) кара көч җыелды… Ак көч тә шулай. Менә бер кеше агач утыртып яхшылык эшләдеме (икенче иңбашына суга) бу ягына ак көч җыелды. Кайбер кешене ак көч җиңә, кайсын кара көч җиңә икән… (Тәрәзәгә карый. Пауза.) Менә ике гөлме? Син әшәке булсаң, ул да әшәке, Нәфис абый… Балалар бар бит. Неужели тагын шул теге, искелеккә, коммунизм чорына кайтыйк. Коммунизм чагында джипларга утырып йөрдекме?

Нәфис (үз-үзенә). Сез үзегез ата коммунистлар идегез ич, битлекне салгач, коммунистлар начар…

Тукбаев. Коммунистлар вакытында сиңа кем биргән иде фатир?

Нәфис (үз-үзенә). Күпсендең инде шул фенол исләре белән тынчыган ДСП плиталарыннан салынган өеңне. Эчендә чебен тәгәрәп үлә… Сезнеке – өчәү, һәрберсе ничәшәр миллионлык, халык акчасына салынган.

Тукбаев. Неужели синең менә монда (башын тукып) грамм да ми юк… Эшләгәнең миңа түгел!.. Мин бүген монда, иртәгә тегендә. Мин үземә кирәген эшләгән. Минем дәрәҗәм кем алдында да җитәрлек…

Нәфис (үз-үзенә). Анысына шикләнмим. Алдата торган сәүдәгәрләрдән түгел.

Тукбаев. «Байтирәк хәбәрләре» редакциясе миңа каршы эшләргә тиеш түгел. Газетаның акчасын мин биргәч, ул минем сәясәтне алып барырга тиеш. Әйтегез «сезнең сәясәтегез дөрес түгел» дип. Үзгәрәм.

Нәфис (үз-үзенә). Үзгәргән ди!

Тукбаев. Әмма ләкин исбатлагыз! Что «да», что «нет». Мин беләм Елесевның да кем икәнен… Юк бит альтернатива. Һәрберсе титул өчен көрәшә. Шул ук бизнесменнар… Без «социализм акыллы» дибез. Акыллы булгач, нигә әйбәт яшәмибез соң? Ялгышмагыз, Нәфис абый. Ярамый. За всё обидно, череп беткән, эшләмәгән председательләр өчен обидно… Акча биргәндә – бергә, сайлауларга барганда Нәфис абый каршы. Алай булмый, или до смерти, или война тек война. Мин алай тоже эшли алам. Этлеккә чисталык кирәкми. Әллә нинди нахал юлларны эшләп була… Эшләмим бит. Кто не с нами, аны чорнап, болгап атмыйбыз. Әнә Абага районында андый кешене юк итәләр. Шуңа күрә аларның редакциясендә тәртип. Нәфис абый кирегә сукаласа да, без аңа яхшылык эшлибез.

Ишкәев (өстерә төшеп). Чөнки газетага тәнкыйть язар дип куркабыз.

Тукбаев. Курыкмыйм, Динар Хамаевич, мин аны теләсәм… теләсә нәрсә эшләтә алам… тик…

Нәфис. Куркабыз…

Тукбаев. Курыкмыйм…

Ишкәев. Куркабыз, менә шул курыкканга күрә тимибез. Яңадан язар дип куркабыз, икенче нәрсә язар дип. Шуңа күрә шулай эшлибез.

Тукбаев. Юк, мин курыкмыйм. (Йодрыкларын төйнәп.) Мин аңа әйттем… Минем икенче кулым да бар, ещё один шаг, менә үзенә карап әйтәм, әйттем дә мин аңа, «Объявляю войну» дидем. Пусть егерме процент район будет страдать, ә ул – йөз процентка… (Кызганнан-кыза бара.) Мин аны җир белән тигезлим. Бер редакторны ничек тә җиңәрбез… Минем дәрәҗәм зуррак. Мин аны бөтенесенә каршы куям. Мин аны…

Ишкәев (Тукбаевның тынычланганын көтеп алып, ялагайлана төшеп). Сез, Нәфис абый, монда урынсыз, «кеше үз фикерен белдерергә хокуклы» дип барасыз. Рәсим Юлаевичның әйткәнен дә аңлагыз. Сезгә аңларга вакыт. «Инеш» кооперативы турында язганга бернәрсә дә әйтмәдек. Дөрес, Миң Миңнуллович, Республика семинарын уздырганда, урманнан яшел чыршыларны кисеп алып төшкән дә фермалар арасына кадап куйган. Янәсе, аның фермалары арасында яшел чыршылар гына үсеп утыра.

Тукбаев. Юк, Миң Миңнулловичның бу кыек эшен язып дөрес эшләде ул. Анысы поправляет… Монда бит күпкә китте. Менә хәзер, Динар Хамаевич, ике миллиард акчаны алып булмый. Ничәнче көн калага барам инде. Кичә районыбыздан сайланган депутат Фәрзи Морзаевичка кердем. Әйтәсе сүземне әйтә алмадым. Шулкадәр проблемалар күп анда. Утырдым-утырдым да чыгып китә башладым. Ул миңа: «Син нәрсәгә кергән идең соң?» – ди. Мин: «Хәлегезне белергә кергән идем», – дидем дә чыгып киттем. Хәзер бит шушы безнең газетаны Абага районы башлыгы Гыйльфанов тегендә алып бара да бирә. «Нәрсә соң сез безне генә ачуланасыз? Сайлауларда Байтирәктә дә кире эшләделәр бит, бөтен җирдә кире эшләделәр», – дип, газетаны әкрен генә референтка кертә. Кәшиф Галиевич белән дус алар. Кәшиф Галиевич, кош тоткан кеше шикелле, аппарат җитәкчесенә керә дә: «Фәрзи Морзаевич! Монда Байтирәк башлыгы әйбәт булып йөри, үзе безгә каршы эшли. Менә нинди газета чыгарып яталар алар», – дип, Шәмсиев мәкаләсен өстәленә китереп сала. Шул сүз җитә кала. Миңа да ишекләр бикләнә. Мин үзем өчен Фәрзи Морзаевичтан бернәрсә сораганым юк. «Әйдә тегеңә, әйдә моңа шалтыратыгыз инде» дип кенә үтенәм. Аны тыңлыйлар… Ә синең бернигә дә ярамаган газетаң районга күпме зыян эшләргә мөмкин. Үзең дә, газетаң да файда китерми. Без синнән файда көтмибез…

Нәфис. Алайса, ярар, мин – начар редактор. Гел мактап кына язучы журналистны табарсыз. Мин бүген үк китәргә әзер…

Сибгатуллин. Юк, сиңа бүтән язарга әйбер беткәнмени? Шәмсиев мәкаләсен бастырып, проблема чишәсеңме?

Тукбаев. Язсын. Аның җаваплы секретаре бар бит. Нәрсәне чыгарырга, нәрсәне чыгармаса икәнен әйтергә… (Нәфискә.) Ярар, аңласаң аңларлык булды. Исеңдә тот, миндә көч бар. Миңа министрың сине бик яманларга маташа. «Алай түгел, аның «ский»лары бар инде, әмма ул үзе яхшы белгеч» дим. Шулай дибез, яманламыйбыз. Син мине мактап йөрергә тиеш. Минем авторитет район өчен кирәк. Менә районга ике миллиард акча алып кайтып булмый, икесен алдым, тагын икесен аласы калды. Давай редакция төзибез, урынын ачыклагыз…

Нәфис. Аңлашылды. (Чыгып китә.)

Сибгатуллин. Рәсим Юлаевич! Миңа бүтән сүзегез юктыр бит?

Тукбаев. Фаил Минһаҗевич! Булачак сайлауларга әзерлек эшләрен ныклап барлап чыгыгыз. Бу – җитди эш! Халык белән эшләүне, агитацияне онытмагыз…

Сибгатуллин. Яхшы… (Китә.)

Өстәлдә телефон шалтырый.

Тукбаев. Алло! Исәнмесез, Фәрһад Акаевич!.. Кем килә? «Россельмаш» заводының генераль директоры Пётр Анатольевич Савельев? Тәк. Әйе, кирәкле кеше. Кунак итәргәме? Бездәме? Тәк, тәк… Кайчан? Бүген үкмени? Кичкә? Вакыт аз калды, өлгереп булыр микән? Тәк, тәк… Ярар, Фәрһад Акаевич, тырышырбыз… (Трубканы куя.) Динар Хамаевич! Авыл хуҗалыгы министрлыгыннан Сөнгатов шалтыратты…

Ишкәев. Аңладым, Рәсим Юлаевич!

Тукбаев. Бүгенге планнарны үзгәртми булмый инде. Безгә «Россельмаш» директоры Пётр Анатольевичны табигать кочагына алып чыгып, әйбәт кенә кунак итәргә кирәк. Мунчалар ягып, татарча күңелен күреп… Калганнарын уйлашып бетерербез. Мин хәзер вертолётка заказ бирәм… Динар Хамаевич! Ничек яхшырак булыр, мунчаның Аксай урманы аланлыгындагысын сайлыйбызмы?

Ишкәев. Иң кулай урын шул булыр, Рәсим Юлаевич!…

Тукбаев. Аннары олы кунактан безгә дә файда тиярлек булсын инде. Безгә бит яңа «Дон» комбайннары җитми. Алар шул Пётр Анатольевич карамагында… (Учын учка уып шапылдата.) Аңа кул куйдырасы хатларны да әзерләп куярга кирәк. Мунчада бераз «җеби» төшкәч, әкрен генә хатларны төртәбез үзенә… Аның бер имзасы ничә миллионнарны хәл итә дә куя… Бу күрешүгә яхшы итеп әзерләнергә кирәк. Күчтәнәчләрен дә онытмаска! Райпо рәисе Әхәт Хәбирович белән һәммәсен килешеп бетерегез…

Ишкәев. Мин сезне аңладым, Рәсим Юлаевич!

Тукбаев. Минем әбәткә кадәр тиз генә каладан әйләнеп кайтасым бар. Без төшлектә кабат очрашырбыз…

Ишкәев чыга.

(Телефон номерын җыя.) Алло, аэропорт!.. Морат, синме? Сәлам, сәлам. Ярдәм ит, важный эш бар. Министр поручениесе. Вертолёт кирәк, безнең районга «Россельмаш» генераль директоры килергә тиеш. Әйе, әйе. Күрсәтмәне үтәми булмый. Планлаштыра тор. Мин сәгать ярымнан синең янда булырмын. Очрашкач, калганын сөйләшеп бетерербез. Ә? Яхшы!.. (Телефон трубкасын куя, ашыга-ашыга китеп бара.)

Пәрдә.

Икенче күренеш

Шимбә көн. Нәфис өендә газетага мәкалә язып утыра. Бераз талчыгу сизеп, тәрәзә янына килеп баса. Тәрәзә артына ияләнгән гадәте буенча урам эте Сарбай килеп баскан. Тәрәзәне ачып, Нәфис Сарбай белән сөйләшә башлый. Эт үзе күренми.

Нәфис. Нәрсә, ачыктыңмы, Сарбай? Һайт сине… Телеңне ялый-ялый, миңа койрык болгыйсыңмы? Шулай ул, тамак һәркемне биетә, бер өйдән икенче өйгә дә йөртә. Синең ише җан иясен кызгана белгәннәрдән сөяк, ит калҗасы да эләгә. Ә сараннар сине ишегалдыннан ук куып чыгаралар. Аннары син, дөньясын каргагандай, тагын ары чабасың, бире чабасың… Мондый эт тормышына калырга язмасын инде!.. Син, Сарбай, кайчандыр болай урамда калырмын дип уйламагансыңдыр инде. Байтирәккә сине Австралиядән игезәк туганың Барс белән Тукбаев алып кайткан, диделәр. Нәселле эт буларак, «Барс»ны ул үзендә калдырган, сине, Сарбай, урынбасары Ишкәевкә бүләк иткән. Нигәдер син аларда яшәп китә алмагансың. Күрәсең, ул «бүләк»не чын күңелдән кабул итә алмаган… Мөгаен, Ишкәев Тукбаевның үзен дә бик кабул итә алмый кебек, хәйләкәрләнеп түзә генә. Максаты башлык булыргадыр, күрәсең… (Нәфис, кухня ягына чыгып, колбаса кискәләп алып килә һәм бер кисәкне, чөеп, эткә ыргыта.) Мә, тот! Туганың Барс Тукбаевларда ничек кенә сыйланмыйдыр. Аңа райпо каравылчысы Кәрим абый ярты ашханә ризыгын төяп килә. Шуңа да симергән ул. Ашатмый гына карасыннар Барсны, райпо рәисе Чуртан Әхәткә Тукбаев йодрык исен тиз иснәтер… Син, Сарбай, Барс янында кечерәеп, кәрлә булып калгансың. Игезәк туганың бозау кадәр үскән, усалланган. Аңа ит калҗаларын тимер рәшәткә аша гына ыргыталар, ди. Ул үз ризыгын бүтәннәр белән һич бүлешми, ди. Мөгаен, хуҗасына охшап килгәндер. Хәер, ярлы хәлен бай беләмени хәзер… «Брат братның көтү көткәненә рад» дип, тикмәгә генә әйтмәгәннәрдер… Сине, Сарбай, хәзер Барс танымый да торгандыр инде. Бер кан югыйсә, иснәп тә сизәргә тиеш. Нишлисең, «дөнья иркен» дисәләр дә, ул кемнәргәдер тар булып тоела. Чөнки комсызлар туймый. Аларга гына булсын, өлешкә кермә! Бер шагыйрь абыең әйтмешли:

Хәйләкәрләр һәм көчлеләр җиңә,
Көчсезләргә җитми итле кисәк!..
Көчле этләр калҗа кимергәндә,
Көчсезләре тора исен иснәп.

Тәпиеңне сузсаң да, ач хәлен тук белми шул, Сарбай. Син тәпиеңне сузарга ашыкма инде. Мә тагын бер кисәкне һап иттер… (Колбаса кисәге ыргыта.) Менә шулай, ризык кадерен белмәсәң, син болай койрык болгап өтәләнмәс идең. Кар-бураннарда, җан өшеткеч салкыннарда калтырана-калтырана, ачтан төн уздырулар җиңел түгелдер сиңа. Элекке хуҗаң Ишкәев, синең типке хәлендә йөрүеңне аңласа, куып та чыгармаган булыр иде. Юктыр шул. Ул үзеннән акыллырак адәмнәрне дә яныннан тизрәк куарга тырыша. Эх, Сарбай, Сарбай, бәлки, шушы аяныч тормышың Ишкәевнең Тукбаевны өнәмәвеннән килгәндер дә. Асрамаган, үчен синнән – эттән алган… (Авыр сулап куя.) Ишкәев «корбаны» булырга гына язмасын инде. Ул «глава» була калса, үчен миннән башлаячак. Хәер, ни булса да, минем кендегем Байтирәккә берекмәгән. Мә, Сарбай, аша!.. (Бер кисәк колбаса ыргыта.) Күзләреңне мөлдерәтеп, тагын көтәсеңме? Юк шул бүтән, бетте, туганкай… Киттеңме? Бар, бар. (Кинәт эт читкә тайпыла.) Чү! Син кемнәрнедер күреп өркедең бугай, Сарбай?

Шулвакыт ишегалды капкасыннан ике хатын-кыз сөйләшә-сөйләшә килеп керә.

Ләмига (Нәфискә эндәшеп). Исәнмесез! Редактор йорты шушы буламы?

Нәфис. Әйе.

Ләмига. Сез Нәфис Хаков буласызмы?

Нәфис. Әйе, мин булам. Әллә миңа йомышыгыз бармы?

Ләмига. Бар иде шул…

Нәфис. Әйдәгез, өйгә кереп сөйләшсәк тә була.

Бүлмәгә керәләр, утырышалар.

Тыңлыйм сезне. Башта танышыйк әле, сез кем буласыз?

Ләмига. Мин Ләмига апаң булам, бу – минем кызым Хәтирә. Динар Ишкәевләр килене. Мин – кодагыйлары. Алар шушы Байтирәктә яшиләр. Мин үзем Курбаш авылыннан, шунда яшим. (Кызына ишарәли.) Менә карагыз инде бу балага, коры сөяккә калган, чыкмаган җаны гына бар…

Нәфис. Нәрсә булды соң?

Ләмига (борчылып). Ул хатны кем язган икән?

Нәфис. Нинди хатны?

Ләмига. Менә сезнең «Байтирәк хәбәрләре» газетасында басылган бит. (Газетаны чыгарып күрсәтә.)

Хәтирә. «Байлыкка табынмагыз!» дигән хат.

Нәфис. Әйе, бар иде андый язма, басылды. Шуннан, ул хатка ни булган соң?

Ләмига. Тегеләр, кодаларны әйтәм, «ул мәкалә безнең турыда» дип баралар. Менә шушы баланы нахакка рәнҗетәләр, «син үзең язгансың» дип…

Нәфис (аңлап). Мәхәббәт турындагы андый хатлар безнең редакциягә дә еш килә. Күбесе исемнәрен, адресларын күрсәтми. Күрсәтмәскә махсус та кушалар. Кияүгә чыгып, уңышсыз мәхәббәткә юлыкканнар үкенүләрен, йөрәк серләрен әнә шундый хатларда ачып салалар, бүтәннәргә гыйбрәт йөзеннән киңәш язалар. Монда кемнедер рәнҗетеп гаепләргә урын юк.

Ләмига (Хәтирәне кызганып). Моны шулай иткәннәр шул… «Байтирәктә андый бүтән кеше юк, ул син генә» дип әйтәләр, ди.

Хәтирә (кабаланып). Әти әйтә: «Байтирәктә төзелеш начальнигы Шәйхелисламның да андый малае юк, энем Ибәтнең дә юк», ди. Байтирәк авылындагыларны бөтенесен санап чыкты. Бер кеше дә юк бит андый, ди. Бер мин генә, ди.

Нәфис (үзалдына). Каракның бүреге янган күк була инде бу.

Ләмига (борчылып). Хәзер бу бала ни кылырга да белми. Кода минем үземә әйтте, «Аклансын!..» ди.

Нәфис. Динармы?

Ләмига. Әйе, үземә әйтте. Редакцияне бик әйбәтләп судка бирсен, диде. (Пауза.) Кода хәзер ул хатны «килен үзе язган» дип бара…

Хәтирә. Шулай диләр инде…

Ләмига. Кызым бит ул вакытта Казанда сессиядә укып йөри иде, бернәрсә белми. Шулай булгач, аның гаебе кайда? Нахак сүзне кызым кайткан төшенә чыгарганнар гына… Кода тора да «Судка бирегез…» ди.

Нәфис (торып китә, үз-үзенә). Вәт тешләк! Чыгырыннан чыккан, үчен кемнән алырга белми. Тукбаев кабинетында да, чүмәлә астыннан ут йөртеп, миңа теш кайраган иде. Хәзер киленен, кодагыен утлы табага бастырган. Хөсетлеге әтисе Хамайдан күчкәндер шул. «Редакцияне судка бирегез» диме?

Хәтирә. Әйе, шулай ди.

Нәфис. Судка биргәнче, тагын бер кат уйлашыгыз. Билгеле, бу эш сезнең ихтыярда. Әле судка гаризагызны алырлармы? Андый хатны бастырган өчен редакциягә ташлама ясап булмый. Сезгә «бу хат безнең турыда икән» дип әйтү дә урынсыз. Хат ахырында имза урынында «Х» хәрефе генә, исем-фамилия юк… Судта да сезгә «юкка баш катырып йөрмәгез» дип әйтергә мөмкиннәр.

Ләмига. Кода әйтә, редакция табып бирсен язган кешесен, ди. Аннары үзен аклый ул, ди. Киленне әйтә…

Нәфис. Килен язмаса дамы?

Ләмига. Шулай ди шул… Кияү үзе ул хатны редакциягә барып сораган, аңа әллә кемнең хатын биргәннәр, ул хатны «язган кешенеке белән туры килми» ди.

Нәфис. Ул хатны минем рөхсәттән башка кем бирер икән? Ул редакция сере булырга тиеш.

Ләмига. Атнакич барган кияү, бер иптәш милиционеры белән. Сез инде киткән булгансыз. Анда бер егет кенә утырган.

Нәфис. Хат киленнең үз кулы белән язылганмы соң?

Ләмига. Юк шул… Аны безнең авылда Раилә язган дип тә чыгарганнар, хакмы, нахакмы?

Нәфис. Раилә?! Безгә хәбәрләр язышып торучы кызмы?

Ләмига. Әйе, «шул гына язган диләр, бер дә бүтән кеше түгел» дип әйтәләр.

Нәфис. Бу мөмкин түгел. Мин Раиләне беләм, ул андый әшәкелеккә бара алмый…

Хәтирә. Ул түгел лә…

Ләмига. Алай димә, кызым, кырык төрле итеп язалар аны… Әллә кемнәр җибәрә…

Нәфис. Алайга китсә, миңа да әйтергә мөмкиннәр «махсус эшләгән бу моны» дип. Әйтәм ич, хат конкрет шәхес турында түгел. Монда «фәлән итәм, төгән итәм» дип борчылып йөрисе юк.

Хәтирә (гасабиланып). Каенатам, сезне судка биреп, язган кешене эзләтеп табарга куша…

Нәфис (үз-үзенә). Мине судка бирергә?! Вәт бәдбәхет! Серкәсе су күтәрә алмас икән.

Ләмига (кызы сүзен хуплап). Әйе, кода «язган кешене тапсыннар» ди.

Нәфис. Анысы тикшерүчеләр эше…

Ләмига. Кода бит кызга ышанмый, «Ник судка биреп булмасын?!» дип бара. Алар, ирле-хатынлы икесе дә, «килен язган» дип уйлыйлар.

Хәтирә. Ирем Габит та шулай ди. «Син язгансың аны, башка кеше түгел» ди… (Чарасызлыктан ярдәм көткәндәй, Нәфискә төбәлә.) Нәрсә булса да эшләп карыйк инде, кул кушырып утырып булмый бит. Милициягә тикшертергә мәллә?

Нәфис. Анысы сезнең ихтыярда. «Ник андый хат бастырдыгыз?» дип, редакциягә дәгъва белдерә аласыз. «Мине рәнҗеттегез, мин сезне судка бирәм» дип. Бу очракта без сезгә газета аша җавап бирергә тиеш булабыз.

Ләмига. Менә шундый нәрсә кирәк ди кода. «Син түгел» дигән әйбер кирәк ди.

Нәфис. Болай эшләгәндә, бу үзегезне-үзегез фаш итү була. Гаепне тану. Аннары әйтерләр, «чыннан да үзе язган икән, җитешле тормышы да туры килеп тора» диярләр.

Ләмига. Шул шул, тормышы белән туры килә. Юкса мәкалә эчтәлеге аның үзенә туры килми. Минем кызым беренче курста кияүгә чыкмады. Хатта «Беренче курста кияүгә чыктым» дип язылган. Бу бала өченче курста кияүгә чыкты.

Нәфис. Соң, шулай булгач?

Ләмига. Аңламыйлар бит менә, аңламыйлар…

Нәфис (үз-үзенә). Аңласалар, кеше дә була ул… Бик аңлыйлар, шулай кеше каһәрләүдән тәм табалар.

Ләмига. Газетада безне мактаганнар, ди, язган кеше безне яманламаган, ди. Без, ди, тормыш җиткергән, ди.

Нәфис. Кем әйтә алай дип?

Ләмига. Кодагый. Ике-өч машина да булгач, шуңа мактаулы без, ди. Язган кеше безне түгел, үзен генә хурлаган ул, ди.

Хәтирә. Аларга шулай булып чыга да инде… Тик бу хатны язган кешене кем дә булса беләме? Кем икән ул? Аны кем дә булса язган бит инде, үчлек белән… Ничек менә шулай язарга мөмкин… Бу бәндәне миңа табарга язмасын!.. Әгәр дә тапсам, мин аны тапсам…

Ләмига. Кияү шул кешене таба да кызга: «Син яздырдың, хәзер балаңны күтәр дә чыгып китәсең», – дип әйтергә тиеш икән.

Нәфис. Әгәр тапмаса? Әгәр ул кеше юк икән?..

Ләмига. Әгәр юк икән, белмим. Ул күрәзәчегә дә барган инде.

Нәфис. Кем?

Ләмига. Кияү.

Нәфис. Нәрсә дигәннәр?

Ләмига. Киленнең гаебе юк, дигәннәр.

Нәфис. Һәм юк та инде.

Ләмига. Мин дә әйттем инде аңа шулай дип.

Хәтирә. Минем гаебем юк та юк инде. Булмаган нәрсә сөйлиләр.

Нәфис. Булмаган нәрсә өчен баш катырып йөрисе дә түгел. Бу сөйләшүгә нокта куярга кирәк. Бетте-китте…

Ләмига белән Хәтирә китәргә кузгалалар. Нәфис озатып кала. Аннан, кире бүлмәсенә кереп, мәкалә язарга утыра. Язылмагач, диктофонны кушып, семинарда Тукбаев сөйләгәнне тыңлый.

Тукбаев (эфир язмасы). …Иптәшләр! Күрсәткечләр ташка үлчим! Бер күрсәткеч плюс дип сөенгән идем, анысы да үлем булып чыкты. Зоотехник хайваннарны бетерергә булыша, агроном, самолёттан агу чәчтереп, басуларны боза, бал кортларын үтерә… Зоотехник күселәрне агуламый, фермада дуңгызлар үлә, чир тарала… Сез дә, чиновник рәисләр, күселәр агуга ияләнгән кебек, тыңламаска ияләндегез. Нишләсәгез дә ярый. Җавап бирүче юк. УАЗның коробкасы ватылды дип тә сыерны базарга алып чык, кунакка брат кайтса да, сват кайтса да, сыер сат… Үзебез өчәр машина иметь итәбез, күн курткадан, норка бүректән йөрибез, любой председательнең корсагы көнгерәнеке кебек. Хезмәт хакы гына түли алмыйбыз. Итне колхозныкын түгел, үзегезнекен ашагыз! Миңа баш санын киметә торган рәисләр, зоотехниклар кирәкми. Сез нинди кешеләр? Мансур! Йөз килограммлы гәүдәмне күтәреп йөрмим дә мин, колхозчыларга хезмәт хакы түли алмагач. Әнә чык та көнбагыш сат яки шешә җыеп булса да түлә… Узган елга караганда алтмыш сыерың ким, өч йөз баш сарыгың. Фермаң җимерелгән, ә яңа йортыңны төзеп куярга өлгергәнсең. Сезгә өстәл белән туалет арасында гына йөрергәмени? Алланың кашка тәкәсе мәллә сез! Таратырга булдырасыз. Синең, Мансур, бернинди күрсәткечең дә юк. Шуның өчен орден бирергәме сиңа?.. Нигә рәис постын алып торасың? Фермаңда бозауларың бишәү туган, бишәү үлгән. Моны ничек аңларга? Үзең мәче кебек йокларга яратасың, ә телең чабата буе… Китегез эштән, мин тотмыйм… Туктатып буламы бу нәрсәне? Сез мине тыңлыйсызмы? Әллә мин кул күтәреп чыгып китимме? Башаровка барам да әйтәм: «Я – бессилен, дим, я не могу подчинять своих подчинённых, я не могу остановить эти беспорядки, пишу заявление», – дим. Барам да язам, аннары белерсез…

Нәфис (тасманы өзеп). Яздырырсың сиңа заявление… Мондый чыгышны газетага бастырып буламыни инде? Мактарга кирәк булса да мактап булмый… (Ул бер фикергә килеп яза башлый.)

Шулвакыт Казаннан кайткан кызы Көләч ишекне ачып аваз бирә. Ул киенгән-ясанган, шат.

Көләч. Әти! Син өйдәме?

Нәфис. Өйдә, кызым, өйдә…

Каршына йөгереп килә, кочаклап ала.

Әйдә, уз, мин сине бик сагындым.

Көләч. Мин дә… Менә кайттым әле.

Нәфис. Бик әйбәт булган.

Көләч (өй эчен күзәтеп). Йортың ярый, түбәсе тишек түгел, яшәргә була. (Сумкасын урындыкка куя.) Иркен. Ишегалдың да иркен икән, ямь-яшел чирәм. Койма да коргансың…

Нәфис. Тырыштым инде, күрше кәҗәләре кермәсен дидем, утырткан агачларны кимерәләр, җиләк-җимешләрне таптыйлар… Менә хәзер кура җиләге белән чәй эчәрбез.

Көләч. Кура җиләкләреңне үзем җыеп ашармын, әнигә дә алып кайтырмын. Йөрәгенә дәва булыр. «Кура җиләге канны сыеклата» ди ул.

Нәфис. Ярар, ярар, кызым, бергәләп җыярбыз. Син яраткан алмалар да өлгерде.

Көләч. «Июльский»мы?

Нәфис. Әйе. (Чәй әзерли. Өстәл хәстәрен күрә.)

Чәй эчәргә утыралар.

Әйдә, җитеш, кызым, тамагың ачкандыр.

Көләч (чәен эчеп). Минем, әти, синең туган авылыңа – Акъярга кайтасым килә. Анда табигать матур…

Нәфис. Кайтырбыз, кызым, кайтырбыз… Менә тиздән редакциягә йөрер өчен машина да бирсәләр…

Көләч. Әле һаман бирмәделәрмени?

Нәфис. Бирәчәкләр…

Көләч (куанып). Ярый. Син башлыкларың белән дус бул, әти. Машина алгач, әнине дә авылга утыртып алып кайтырбыз.

Нәфис. Ярар, ярар…

Көләч. Ул шәһәрдә төтен сулап ятмасын, аның йөрәгенә саф һава, кислород кирәк. Ул да бераз табигатькә чыксын, күңеле ачылып китәр.

Нәфис. Дөрес, кызым, дөрес… Әниеңнең сине шәһәрдә ялгызы калдырасы килмәде инде. Ул үзе дә шәһәр кызы, шәһәргә ияләнгән. Заводында кайнашуын белә.

Көләч. Әти! Минем заводка кереп эшлисем килми. Анда әни белән синең интеккәнең дә җиткән.

Нәфис. Нишләргә уйлыйсың соң?

Көләч. Син мине укырга керт, университетка.

Нәфис. Кем булырга телисең?

Көләч (әтисенә карап). Журналист!..

Нәфис. Журналист?! Әллә әтиең юлыннан китмәкче буласыңмы?

Көләч. Нигә? Әллә начармы? Син инженер килеш тә журналистикада эшләп йөрисең ич әле.

Нәфис. Журналистлык – ул минем хобби… Йә, ярар, урыс факультетына керәсеңме?

Көләч. Юк, татарныкына.

Нәфис. Урыс мәктәбен тәмамлагач, татарча уку авыр булмасмы соң?

Көләч. Аермасы юк. Белмәгәнне өйрәтерсең…

Нәфис (җитдиләнеп). Университетка имтиханнар тапшыру өчен газетада басылган мәкаләләрең булу шарт.

Көләч. Язарбыз. Өйрәнермен. Кайттым бит менә. Редакцияңә вакытлыча эшкә ал, килешү төзеп… (Әтисенә төбәлә.) Нәрсә, булмый мәллә? (Пауза.) Әти! Нигә син тәвәккәл түгел? Кешеләр эшли ала бит. Якын туганнарын да үз янына алдыралар… Өйрәнермен, мин кемнән ким?

Нәфис. Юк, кызым, син беркемнән ким түгел. Син – сәламәт рухлы, сәләтле бала… Мин әле рәтләп яза белмәүчеләрне дә язарга өйрәтеп, алар өчен күбрәк үзем эшләп йөрим… Ярар, бергә эшләрбез…

Көләч, сикереп торып, әтисен кочаклый, аннары канатланып биеп китә, «Тамчы гөл!» җырын җырлый башлый. Музыка уйнап ала.

Көләч (биюен дәвам итеп). Мин – бәхетле! Минем ике канатым бар: әнием белән әтием! Өйгә кайткач, әниемне дә сөендерәм, «әти эшкә алды» дим. Мин эшлим, мин укырга керәчәкмен… Это классно!

Нәфис. Теләгең булгач, укырсың, кызым, укырсың… Ярар, әйдә, минем бакчаны карап чыгыйк.

Кузгалалар.

Сиңа дигән чәчәкләр дә үсеп җитте инде…

Көләч сөенә-сөенә әтисе артыннан иярә.

Пәрдә төшә.

Өченче күренеш

Ләмига кызы Хәтирә белән урам чатында туктап калганнар, эскәмиягә ял итәргә утырганнар. Күңелсезләр.

Хәтирә. Әни! Син нәрсә уйлап утырасың?

Ләмига. Һаман да шул коданы уйлыйм әле. Гомергә үчле булдылар. Кешене гафу итә белү юк, шайтан коткысына бирелгәннәр. Аларныкы гына дөрес. Редакторга никтер этлек эшлиселәре килә. Исе китәр, әллә ул миллионнарны урлаганмы? Ул андый кешегә охшамаган, хәерче кебек яшәмәс иде… (Пауза.) Сиңа, кызым, кодалар белән бер түбә астында яшәгәч түзүләре кыендыр инде…

Хәтирә. Ирем «башка чыгабыз» дип әйтә әйтүен…

Ләмига. Аңарчы яшәргә кирәк бит әле.

Хәтирә (уйланып). Әни, хат язган кешене табып булмас микән?

Ләмига. Әйтә алмыйм…

Хәтирә. Тапсак…

Ләмига (кызының халәтен аңлап). Кирәкми, кызым. Тыныч, сабыр була бел. Үч саклау – чир саклау ул. Үчнең чиге яман… Кичерә, оныта белсәң, уңарсың…

Хәтирә. Мондый хәлне ничек онытасың, әни? Ул сине эчтән борчып, талап тора бит. Өстәвенә алар сине ыскытып та торсыннар әле.

Ләмига. Барысын да аңлыйм, балам… Үземнең дә йөрәгем кага башлагач, утырып сулу алыйм дидем… (Пауза. Ләмига читкә карап үз-үзенә.) Әй кызым, эчтән җаның көя булыр, аларның яман сүзләрен кабул итәрлек түгелдер шул, ул чир булып йога, үзенекен эшли…

Хәтирә. Нишләргә соң миңа, әни?

Ләмига. Үзеңне кулга алырга тырыш, болай да коры сөяккә калып барасың. Авырып-нитеп китә калсаң, мантый да алмассың. Балаң бар, борчуларың аңа да чир булып күчәр. Син тыныч булсаң, ул да сау-сәламәт үсәр… Син аларны үзгәртә алмыйсың, нәсел-нәсәбе, бар булмышлары шул – тешләкләр. Кода, минемчә, редакторга үч саклый булыр.

Хәтирә. Ник?

Ләмига. Ник дип, теге вакытта газетада бер мәзәк нәрсә бастырган иде ич ул. Ни, бер колхоз рәисенең көзге каршында үз-үзенә юанып сөйләнүе турында. Шул көлке нәрсәне укыгач, ул аны үзе дип кабул иткән дә, нишләргә белмәгән. «Мине мыскыллап язган, – дигән, – мин аны редакторлыктан барыбер кудыртам», – дип җикеренгән. Моны миңа кодагый үзе әйтте. Ул чакта редакторны башлык кына яклап калган. Тукбаев эшеннән китсә, коданың аның урынына бик каласы килә инде, редакторга районда көн бетәчәк, диләр.

Хәтирә. Бетсә. Газетада андый хатлар бастырып ятмас…

Ләмига. И-и кызым, бу дөньяда берсе китсә, икенчесе табыла ул. Редактор китеп, кода үзгәрәме? Икенче берәүгә бәйләнә башлый. Бер бәйләнчек – гел бәйләнчек ул, сәбәпләре табылып кына тора. Үзен хөрмәт итә белмәгән башканы да хөрмәт итә аламыни?.. (Кызына кызганып карый.) Бер сөйкемсез гел сөйкемсез була инде…

Хәтирә. Хәзер өйгә кайткач нәрсә дип әйтәбез инде?

Ләмига. Нәрсә дисең? Редактор, юкка баш катырып йөрмәгез әле, дип әйтте диярбез.

Хәтирә. Әтинең тагын ачуы кабарыр инде.

Ләмига. Кабарса кабарыр…

Хәтирә. Олы башымны кече итеп сөйләшмим, дияр.

Ләмига. Дисә дияр… Олы баш әйтә дип үлеп булмый бит инде. Патшамыни! Әллә кем булганнар!..

Хәтирә (нәрсәдер исенә төшереп). Әни! Син утырып тор әле. Мин бу чаттагы кибеткә кереп, бер шоколад кына алып чыгыйм.

Ләмига. Бар, бар.

Хәтирә китә. Ләмига ялгыз кала.

И Алла, шушындый көннәргә калып, Байтирәк урамнарында ыстырам булып йөр инде… Башта ук тормышлары кызымны өнәп бетермәүдән башланган иде, ахыры ничек булыр тагын? Янәсе, алар абруйлы, дәрәҗәле кешеләр. Имеш, килен акыллы, бар яктан булган булсын… Минем кызым әрәм әле аларга. Кай төшләре мактаулы Хамайныкыларның? Ул дәҗҗал, егерменче елларда авыл старостасы чагында ук, гомер буе кеше каргышы җыйган. Шабай гаиләсен җәберләп, тереләй күмдерткән… И Алла, андый яманлыклардан Ходай үзе сакласын… Сугышка да бармады, авыл Советына кереп оялады да… Күпме кешене каһәрләп налог, заём җыйдыртып, тол хатыннарны мыскыл итеп йөрде. Җир бит! Хәзер туксанга җитеп үлә алмый ята. Әле үзе кызым хәстәрендә тора. Кимсетерлекмени ул!..

Хәтирә әйләнеп килеп җитә, кулында – шоколад.

Хәтирә. Әйдә, кайтабыз, әни…

Китәләр. Сәхнә алышынганда, алар кодалар йортына кайтып керәләр. Аларны кодагыйлары Сәлимә каршылый.

Сәлимә. Кайтып та җиттегезме, әйдәгез, әйдә, чәй әзер.

Ләмига. Көчкә, арып-талып… Җәяү күп йөрелде. (Түргә уза.)

Сәлимә. Хәзер Байтирәк зурайды шул… Әйдә, утырышыгыз әле.

Өстәл артына утырышалар.

(Чәй ясый). Кайларда булдыгыз соң? Редакторны күрә алдыгызмы?

Ләмига. Күрүен күрдек…

Сәлимә. Нәрсә ди соң?

Ләмига. Нәрсә дисен, юкка баш катырып йөрмәгез, ди.

Сәлимә. Ничек юкка? Безне шулай мыскыл итеп язсыннар да…

Ләмига (борчылып). Кодагый! Редактор әйтә, ни, ди, монда беркемне дә мыскыл итү юк, ул хатта бернинди кәнкрит кеше турында исем-фамилиясе әйтеп язылмаган, ди, андый хатларны без газетада еш бастырабыз, нигә сез гаепне үз өстегезгә аласыз, ди. Бер ялгансыз менә.

Сәлимә. Соң, ирем Динар шулай дип бара бит, безнең турыда язганнар, ди. Әле кичә генә пәри кебек котырынды.

Ләмига (уфтанып). Белмим инде, нигә дип котырынырга кирәктер. Баш ярылмаган, күз чыкмаган… (Пауза.) Кодагый! Коданың редакторга берәр үче бардыр аның.

Сәлимә. Бар, бар. Булмыйча. Ул аны мыскыллап бер юмор да язган иде.

Ләмига. Шул шул менә! Алар арасындагыны белеп тә бетерә алмыйсың. Монда, кодагый, кызымның бер гаебе дә юк. Редактор үзе дә шулай дип бара. Судлашып йөрү кирәкми, ди. Һәм дөрес тә инде.

Хәтирә. Монда судлашып йөрергә минем ни гаебем бар? Әйтәм бит, мин язган хат түгел ул.

Ләмига. Баланы нахакка рәнҗетү булмасын инде.

Сәлимә (бераз йомшаргандай). Анысы шулаен шулайдыр да… Әйдә, чәйләрегезне эчегез әле. (Ләмигага.) Тагын ясыйммы?

Ләмига. Булды, җитәр… (Дога кылып урыныннан тора.) Килгән килгән Хамай бабайның да хәлен белеп чыгыйм инде.

Ләмига сүтелми калган иске йорт ягына чыгып китә. Сәлимә, Хәтирә өстәл җыештырып кухня ягына – сәхнә артына узалар. Ләмига Хамай янына кергәндә, Хамай карт караватында утырып тора, утырып торыр өчен, карават башына бау бәйләгән. Ул Ләмига кергәнен искәрми. Янәшәдәге тумбочка өстендә – дарулар, ризыктан калган савыт-сабалар. Өй эчендә шомлы тынлык.

Хамай (саташып). Әнә ул, Хәйбул, тагын килгән… Шамайның сугыштан кайткан бандит энесе. Исереп килә дә безнең рәшәткә башларын сындыра башлый, тәрәзәләргә таш ыргыта. Үзе «Яшәсен, Сталин…» дип сөйләнүен белә, җыр җырлый… Миңа һаман да: «Абыем Шамайны, аның гаиләсен нигә җиргә тереләй күмдерттең?» – дип бәйләнә. «Әҗәлең миннән булыр, хаин!..» – дип яный. Миңа Суширмә авылыннан китеп югалырга куша… Ул бандитны тагын төрмәгә утыртырга кирәк… Тотыгыз аны, ул мине үтерәчәк…

Ләмига. Хамай бабай!.. Син болай кем белән сөйләшәсең? Яныңда беркем дә юк бит. Сиңа беркем дә тими. Курыкма!..

Хамай (сагаеп). Син кем?..

Ләмига. Мин Ләмига булам.

Хамай. Ләмига?

Ләмига. Әйе, Ләмига кодагый.

Хамай. Син каян килеп чыктың?

Ләмига. Үзебезнең Курбаш авылыннан.

Хамай. Ә-ә, мин күчеп килгән авылдан икән. Анда безнекеләр исән-саумы?

Ләмига. Кемнәр ул?

Хамай. Мәрьям…

Ләмига (үз-үзенә аптырап). «Ай Аллам, ун ел элек бу фани дөньядан киткән хатынын да хәтерләми…» Саулыкларың ничек, Хамай бабай?

Хамай. Үлеп булмый бит…

Ләмига. Үләргә ашыкма әле…

Хамай (мөкиббән калып тынып тора, аннан хәтерләп). Ләмига, хәл белеп керүеңә рәхмәт… Миңа инде күп калмады… Мине Курбашка, Мәрьям янына алып кайтып җирләсеннәр, яме.

Ләмига. И-и Хамай бабай, үләргә ашыкма әле…

Хамай җавап бирми. Ләмига аңа сәер генә карап тора. Хамай урын өстендә талпына-калкына утыра. Аптырашта калган Ләмига читенсенеп чыгып китә. Ялгызы калган Хамай, калтыранып, бер ноктага текәлеп, үз-үзенә сөйләнә башлый.

Хамай (колак салып). Әнә атым кешнәде. Димәк, «Карлыгачым» исән икән… Болынга тышаулап җибәрелгән җиреннән Байтирәк кырына барып чыккан булган… Сез мине Шабай, Сәрмәния, зинһар, кичерегез инде. Гомерләрегезне кыеп, үземә күпме гөнаһ алдым. Мин гаепле, мин… (Шулвакыт Хамай янында кара киемнән өрәк сурәтендә Хәйбул шәүләсе пәйда була, Хамай куркып кала.) Син кем?..

Хәйбул (өрәк-шәүлә телгә килеп). Йә, җавап бир, бәдбәхет?! Абыем Шамай башына син җиттеңме? Син, син… Аның яраткан хатыны Сәрмәния апа гомерен син кыйдыңмы? Син, син. Дәшмә, кирәкми. Аларның нарасый баласы Шәйхулла гомерен син өздеңме? Син, син…

Хамай (калтыранып). Син кем? Хәйбулмы?

Хәйбул. Дәшмә, хаин!.. (Чыбыркысын шартлата.) Син абыемның икенче малае Шәехне дә тереләй күммәкче идең, әгәр ул Аксай елгасы буендагы арыш басуы арасына качып өлгермәгән булса… Ник абыема атымны урладың дип яла яктың, хәсис?.. Ат кирәк булдымы сиңа? Әнә минем атымны ал, тик син миңа туганнарымны кайтарып бир…

Хамай. Юк, миңа хәзер ат та, берни дә кирәкми… Зинһар, тимәгез миңа?

Хәйбул. Мин сиңа тимим, кагылырга җирәнәм. Син, хәсис, үз-үзеңне хөкем кыл…

Хамай (көттереп). Ничек?

Хәйбул. Анысы синең эш… Синең ише кабахәт җанны ничек җир күтәреп йөрергә тиеш? Юк, юк! Син – корбан! Намусың корбаны…

Хамай. Мин… мин… Гөнаһыннан куркам…

Хәйбул. Син – ерткыч… Җинаятьләр кылганда ник гөнаһыннан курыкмадың? 1924 елны абыем гаиләсен тереләй күмдергәндә дә, сугыштан кайткач, мине гаепсезгә төрмәгә утыртканда да…

Хамай (пауза). Ялгышлык булган…

Хәйбул. Ялгышлык?! Мондый ялгышлыкны кичереп булмый…

Хамай. Миңа нишләргә соң? (Пауза.)

Хәйбул. Шәһит кит… (Чыбыркысын шартлата һәм китеп бара.)

Хамай (тынып калып). Ул явыз Хәйбул тагын монда ничек килеп чыккан? Мин аны, янап, куркытып йөргәне өчен, ун елга төрмәгә утырткан идем. Әллә ул төрмәдән качканмы? Аны тагын төрмәгә утыртырга кирәк. Ул мине… үтерәчәк…

Саташкан Хамай бүлмәсенә Хәтирә килеп керә. Аның өстәленә чәй, ризыклар куеп, сүзсез генә чыгып китә. Аны сагышлы моң озатып кала

Пәрдә.

Дүртенче күренеш

Нәфис туган авылына кайтып бара. Ул, «Казна күле» турына килеп җиткәч, анда кемнеңдер кармак салып утырганын күреп, янына бара.

Нәфис (танып). Һашим абый ич бу. Әйе, әйе. Гомер буе колхоз рәисе булып эшләгән Һашим абый. (Янына килеп туктый.) Исәнмесез, Һашим абый!

Һашим. Исәнмесез. Кунакка кайтып киләсеңме?

Нәфис. Әйе. Авылны күреп китим, дигән идем.

Һашим. Ярый, ярый… Акъяр әлегә үз урынында, таралып бетмәгән.

Нәфис. Таралмасын инде.

Һашим. Без эшләгәндә таралмады. Хәзер кулдан кулга күчеп, инвесторларга сатыла башлагач, тотрыклыгын җуйды. (Пауза.) Авыл хәзер, без эшләгәндәге кебек, миллионер колхоз түгел. (Кармагын тартып карый.) Дөньялар үзгәрде.

Нәфис. Шулайрак шул… Ярар, үзегез ни хәлләрдә яшисез? Балык эләгәме?

Һашим. Безнең хәлләр күл буенда кармак салып утырырга гына калды инде. Күпмегә барыр… Әлегә шушы чиста калган күлдә бераз балык эләккәнгә сөенәбез. Бер ике табалык булды.

Нәфис. Алай эләккәч, ярый инде ул.

Һашим. Булганы җитә… (Нәфискә борылып.) Газетада эшләп буламы соң?

Нәфис. Була.

Һашим. Байтирәкне мактый-мактый алга чыгарасың инде.

Нәфис. Кем белә инде… Мактасаң тимиләр, тәнкыйтьләсәң сүгәләр…

Һашим. Һе-е. Заманасы шулай…

Нәфис. Һашим абый! Менә сез күп еллар колхозда рәис булып эшләгән кеше. Хәзерге көндә иген күрсәткечләрен арттырып күрсәтергә тырышучылар бар. Сез шушы нәрсәгә ничек карыйсыз?

Һашим. Бик начар карыйм. Элек без һәр гектардан бер-ике центнер уңышны киметеп күрсәтергә тырыша идек. Дөресен күрсәткәч, бездән ул ипине дәүләткә саттыралар иде, мәҗбүри итеп… Хәзер кемнәрдер кемгә булса да ярарга тырыша.

Нәфис. Югары күрсәткеч, ялган дан, премия алыр өчен дә кирәктер инде?

Һашим. Шулай инде… Имеш, эшем кешесе, эшлеклелек күрсәтә. Контроль юк. Менә узган ел безнең Байтирәк районында гектарыннан кырык җиде центнер уңыш алганнар, диделәр. Шулкадәр уңыш булгач, нигә соң читкә чыгарга, терлек санын киметергә? Үзебезнеке артып калырга тиеш ләбаса. Бу минем башка сыймый…

Нәфис. Сөйлисе юк.

Һашим. Гаҗәпләнерлек бит, алтышар ай хезмәт хакы бирмиләр, ә алдынгыларны машина, мотоцикл биреп бүләклиләр… Тагын икенче нәрсә бар. Кайбер председательләрнең юбилеена, туган көннәренә машина бирәләр.

Нәфис. Шулай инде…

Һашим. Юкса ул машина колхозның ярты айлык хезмәт хакы. Машина алган председатель биш ай, бер ел хезмәт хакы түләмәгән, моның өчен аны судить итәргә кирәк… (Көттереп.) Тагын шул бар: беренче урынга чыккан җырчыга, көрәшчегә машина биргәндә, үзеңне ярлы дип әйтә аласыңмы? Шунысы гаҗәп: без ярлыланабыз, бүләк арта… Түрә үз-үзенә хезмәт хакы билгели. Шар каккан спортчыларныкын әйткән дә юк… Дөньяны алга җибәрүче интеллектуаллар, галимнәрмени..

Нәфис. Чамасыз кыланабыз шул… Байтирәк Сабантуйларына вертолёт чакыртабыз, парашютчылар очыртабыз, акча түләп җырчылар чакырабыз. Зуррак түрә киләсе булса тагын да арттырып җибәрәбез. Янәсе, акчаны спонсорлар түли.

Һашим. Әгәр район җитәкчесе алай итеп акча таба икән, кайсыдыр ки хуҗалыкны торгызсын, предприятие ачып җибәрсен. Байтирәк районы оешканга ничә ел? Бишме? Район администрациясе бинасын да корып керә алмый.

Нәфис. Аның каравы район җитәкчесе өченче йортын сала…

Һашим. Анысын булдыралар… Районның эшсез калган халкы шәһәргә йөгерә.

Нәфис. Шулай да без районда мәчетләрне шактый төзедек.

Һашим. Ул мәчетләрнең күпме файда китергәнен санап карарга кирәк әле. Ярар, мәчетләрне төзегәннән соң, кешеләр арасында әдәплелек, тыйнаклык арттымы соң? Җинаятьчелек күпмегә кимеде? Эчүчелек, наркомания беттеме? Дини кешеләр арттымы? Алар гаделлек, әхлак, намус хакында пропаганда алып барамы? Хәзер боларны белергә, нәтиҗә ясап карарга вакыттыр инде… Мәчетләр дә кирәк, ләкин алар да үз эшен эшләргә, рухи сафлыкны сакларга тиеш. Кемдер мәчеткә җыелган сәдака акчаларын үз хисабына салып тотмаска тиеш.

Нәфис. Нишлисең, нәфес дигәнең акчага котырынгач. Без барып җитәчәк якты киләчәк әлегә артка чигә төшә. Күп нәрсә шул акчага корылган. Акча ишекләрне ачтыра да, яптыра да. Хокук саклау органнарында эшләүчеләр дә кеше хәсрәтеннән, хәерченең күз яшеннән бизнес ясамакчы. Аларның отчёты буенча барысы да яхшы барса да чынлыкта наркомания, уен автоматларында уйнау чәчәк ата. Төрмәләр вак җинаятьчеләр, вак караклар белән тулган.

Һашим. Ата карак, акчалы наркобизнес төрмәгә бик эләкми дә ул. Сатылганнарны сатып ала. Ә кем акчага сатылмый?.. Ул кадәресен ачыклау кыен… Юкса илдә, җәмгыятьтәге чирләр азынмас өчен, әхлак проблемаларына, тәрбия мәсьәләләренә кыйблабызны тотарга кирәк… (Кармагын күтәреп карый.)

Нәфис. Һашим абый! Менә сез ничек уйлыйсыз, теге, илленче елларда Байтирәк районын бетерү дөрес булдымы?

Һашим. Дөрес иде. Административ команда системасын киметергә кирәк иде. Нәрсәгә артык чиновниклар, әрәмтамаклар?.. Патша вакытында Лаеш өязе булган. Ул моннан туксан чакрым гына. Без, хәзергесен әйтсәк, бер вакладык, бер бетердек, бер оештырган булдык. Районнарны эреләндерергә кирәк. Ә без ваклыйбыз. Ни өчен?

Нәфис. Нәрсә, Байтирәк районын оештыру чиновникларны арттыруга гына корылганмыни?

Һашим. Әйе, шулай дип саныйм.

Нәфис. Район булгач, ул дәүләттән аерым финанслана, мөстәкыйль эш итә, тегесен-монысын кора ала.

Һашим. Бу барыбер дөрес түгел. Байтирәктә элек тә больница бар идеме? Бар иде. Нигә шул больницаны бар булган кешеләрне кабул итәрлек итмәскә?! Хәзер акчасына килик. Акчаны районга каян алып бирделәр соң? Байтирәк районы эшләдемени ул акчаларны? Аны бит яңадан да шул республика бюджетыннан алып бирделәр. Бюджетта кем? Кем акчалары? Халык байлыгы, салымнары. Ни өчен аны Байтирәккә бирергә кирәк иде?

Нәфис (үзалдына). Түрәләрне баетырга.

Һашим (дәвам итеп). Мин шулай уйлыйм. Теге инвесторга, монысына җирне сатып, тупланган материал байлыкларны таратсак, авыл хуҗалыгы продукцияләре күпкә кимеячәк.

Нәфис. Ник?

Һашим. Инвестор, салымнан качып, үз байлыгын арттыру өчен генә тырышачак, эшсезлек артачак.

Нәфис. Бер оешкан районны бетерү килешерме соң?

Һашим. Мин районны бетерергә кирәк дип әйтмим. Әгәр дә без хуҗалыкларны таратып акча гына кайгырткан фермерларга бирәбез икән, ул үзеннән-үзе бетәчәк. Ул вакытта фермерларга, арендаторларга, корпорация вәкилләренә бернинди чикләү булмаячак. Менә эш кая бара! Ярар, районның роле нәрсәдә соң? Толкач булуда. Ул кем артта калганны карап торырга, аңа ярдәм итәргә тиеш. Начар эшлиләр икән, аларны кыздыру һәм башкалар. Ә инде җир башка милеккә – фермерларга күчсә, ул аңа әйтә: «Синең ни эшең бар миндә? – ди. – Күл – минеке, чишмә, урман – минеке. Мин – хуҗа! Мин теләсә нишләрмен, монда килеп нәрсәгә тыгыласың?» Хәзер районның роле кими. Аннары җир хуҗалары депутатлыкка да үз кандидатурасын гына сайлый, өстән кушып сайланган курчак депутатлар белән исәпләшми. Ул: «Миңа үз мәнфәгатьләремне яклый ала торган юрист, экономист депутат кирәк», – ди. (Пауза.) Менә сез аңлатып бирегез миңа, районны бүлү нигә кирәк иде?

Нәфис. Минемчә, ГКЧПдан соң, эшсез калган аерым партократларга, район оештырып, янәдән түрә кәнәфиен биләү өчен. Алар, халык исеменнән дигән булып, республика җитәкчеләренә хатлар язып мөрәҗәгать иттеләр. Район оештыру форсатыннан файдаланып, властька ия булу һәм баеп калу ниятеннән.

Һашим. Шул шул менә. Социализм, Совет власте вакытында кирәк иде толкач, өреп торучы. Партия кушканны эшләргә! Аны тормышка ашыру өчен кирәк иде райком. Хәзер фермерларга толкач кирәкми. Мин – аерым хуҗалык, ди ул. Район хуҗасы миңа нәрсә дип әйтә ала? Аның минем бакчамда ни эше бар? Димәк, без моңа кереп китәбез икән, район нинди хәлдә калып бетә… Элекке земство, өяз күләмендәге белгечләр авыл халкына ярдәм иткәннәр. Районнарның вазифасы җитәкче түгел, ярдәмче генә булып калачак. Мәсәлән, губерна земствосында тору өчен, кимендә аның ун мең акчасы, байлыгы булырга тиеш булган. Акчалыны сайлаганнар, сине, мине түгел…

Нәфис (елмаеп). Бүген дә акчасызларга депутатлыкка узу кыен. Ул кемгә кирәк? Акчага, байлыкка ирешү өчен, революция дә ясала… Акча – төп инструмент…

Һашим. Безнең заманда җиде кат тирен түгеп эшләүчегә, мул уңыш алучыга орден да, атказанган исеме дә тәтеми иде.

Нәфис. Сезгә тәтегән бит, Ленин орденын биргәннәр.

Һашим. Миңа ул Ленин орденын оятларына көч килгәч кенә бирделәр… Мин колхоз милкен үзләштермәгәч, турысын әйтә алдым. Ә менә райкомга ярарга тырышкан җитәкчеләр, гаепле булганнары дәшмәделәр. Тормышта шулай бит ул: әгәр кешенең гаебе бар икән, ул ялагайлана, гаебен төртеп әйттерәселәре килми. Ялагайлар – барысы да гаепле. Алар нәрсәнедер үзләштергәннәр. Кемнәндер нәрсәдер алганнар… Әйтик, берәүнең колхозы муеннан бурычта утыра, ә ул прокурор малаен күмәк хуҗалык җилкәсенә атландырып укырга җибәрә.

Нәфис. Сезнең чорда да булдымы шундый хәлләр?

Һашим. Булды.

Нәфис. Ул вакытта сезнең «миллионер» хуҗалык кассасындагы акчаларга «һөҗүм» ясарга тырышмадылармы соң? Акчаларны башка максатларга куллану өчен.

Һашим. Булды. Бирмәдем.

Нәфис. Ә сез рәислектән киткәч?..

Һашим. Районның авыл хуҗалыгы идарәсе начальнигы Идрис Юнысовка, хәзер ул – «Үзән» совхозында директор, районда йорт җиткерергә дип, өч йөз мең алдылар, кире түләү шарты белән. Тик бер тиен дә түләмәделәр.

Нәфис. Талау ысулы башланган инде. Сездән соң килгән колхоз рәисе акчаларны барыбер таратып бетерде, хет, үзегез эшләгәндә, бер тиенгә тир түккәннәргә тиешле хезмәт хакы түлисегез калган. Сезгә артык кысмырланмаска да кирәк булгандыр.

Һашим. Булгандыр инде. Аның чоры шундый иде… (Кармагын алып читкә куя.) Бүтән эләкми. Әйдә, бер чәй эчеп алыйк, тамаклар да кипте. (Сумкасыннан термос ала, пәрәмәчләр чыгара, Нәфискә дә суза.)

Нәфис. Рәхмәт. Ризыктан баш тартып булмас…

Һашим (чәен эчеп). Шушы күлгә килгәч, суга карап, тынычланып калгандай буласың. Үткәннәр искә төшә дә күңелдән сугыш зилзиләләре узып китә. Мине миналы кырлар ничек саклап калгандыр инде…

Нәфис. Әллә сез сугышта сапёр идегезме?

Һашим. Әйе. Анда күргәннәр һич онытылмый. Барысы да, шушы урман чишмәләреннән агып чыккан сулардай, «хәтер күленә» җыелган… (Пауза.)

Нәфис. Балыкка күптәннән йөрисезме?

Һашим. Байтактан. Бер юаныч бит ул кармак салу. Балыгы да ярап куя, җиңел ризык…

Нәфис. Юанычын юанычтыр да, хәзер бу җирләргә, чишмә-күлләргә чит хуҗалар табылырга мөмкин.

Һашим. Мөмкин генә түгел, Акъярны күрше район эшмәкәре, каладагы корпорация җитәкчесенә саттылар, халыкның пайга бирелгән җирләре белән.

Нәфис. Ничек соң, эшләр худка киттеме?

Һашим (көлеп). Талап бетерә яздылар инде. Элек булган техникаларны шәхси милкенә әйләндергәннәр. Берсе очсызга гына умарталыкны сатып алган, икенчесе икенче нәрсәне. Нишлисең, алдау, талау бара…

Нәфис. Сезнең чорда хет җаваплылык, контроль булгандыр ул.

Һашим. Мин хәзер контроль барын-югын әйтә алмыйм. Юктыр да инде ул. Хәзер бөтенесе нормадан артык тота. Хуҗалык рәисе бер сыерны дәүләткә сатса, икенчесен читкә озата. Сөтне дә карап тормыйлар. Саткан өчен беркемнең дә җәза алганы юк.

Нәфис. Ил буенча да башбаштаклык китте инде.

Һашим. Башбаштаклыкка да бер чик булырга тиеш бит. Турысын гына әйткәндә, кайбер җитәкчеләрнең намусларына көч килми, намуслары чирле…

Нәфис. Авыру җәмгыятьнең чире тиз тарала, диләр. Күрәсең, вөҗдансызлык, шайтан коткысына бирелгән туймас нәфес үзенекен эшли.

Һашим. Анысы да бар. Илдә чимал сатып кына ерак барып булмыйдыр ул…

Нәфис. Һашим абый! Миңа калса, әхлак, тәрбия, аң үсеше җитешмидер инде… Менә сез акчалы чиновникларның властька, депутатлыкка омтылуларына ничек карыйсыз? Гәрчә аларның теге яки бу гөнаһларына карамастан…

Һашим. Начар дип уйлыйм. Гомумән, мондый яман чир халыкта, байлар белән ярлылар арасында ризасызлык тудыра. Минемчә, депутатлыкка кандидат кешене регистрациягә алганчы, иң башта медкомиссия аша аның психикасын, акыл камиллеген, сәләтен белергә кирәк. Мандат тикшерүен җентекләп уздырырга. Ул нинди кеше? Үткәне ничек? Ул депутат булып эшли аламы? Криминаль группаларда булмаганмы?

Нәфис. Аның өчен махсус закон кирәк бит.

Һашим. Думада шул законны алар үзләре чыгарырга тиеш. Президент чыгарырга.

Нәфис. Шулай булмаганда?

Һашим. Аннары дәүләт җитәкчелегендә дә үз мафиясе чәчәк атачак.

Нәфис (үз-үзенә). Инде атмый микән ул?.. (Пауза.) Һашим абый! Менә без, кайчан да булса, үз дәүләтебезгә ирешә алырбызмы икән?

Һашим. Мөстәкыйльлеккә омтылыш, аңа әзерлек эшләре алып бару киләчәк өчен кирәктер дип уйлыйм. Шулай да… Ярар, суверенитетка карап хезмәт хаклары вакытында түләндеме? Пенсияләр вакытында бирелдеме? Юк. Суверенитетка карап караклык, бандитизм кимедеме? Эчүчелек, наркомания кимедеме? Юк. Чикләнгән телебез үстеме? Без барыбер кемгә булса да сатылабыз…

Нәфис. Бу сатылудан, яраклашудан котылып булмыймы? Кайчан да кайчан без кулыбызга эләккән балыкны кире җибәрүдән туктарбыз?!

Һашим. Өстән әмерне кем ничек бирә бит? Милләтләргә тигез караш тудырылса, бәлки… Вакыт күпме инде?

Нәфис. Унберенче ярты.

Һашим. Миңа да кайтыр вакыт җиткән. Хәзер бергә китәрбез, машинаны тегендәрәк, яр читендә калдырган идем…

Һашим белән Нәфис җыенып китәләр, пәрдә ябыла.

Бишенче күренеш

Район хакимияте башлыгы үз бүлмәсендә сайлау алды уңаеннан хуҗалык җитәкчеләренә күрсәтмәләрен җиткерә. Рәсим Юлаевич өстәл артында урынбасары Сибгатуллин белән янәшә утырган. Сәхнә читендәге урындыкларда хуҗалык рәисләре дә бар. Бер читтәрәк район газетасы мөхәррире Нәфис тә кулына блокнотын тотып утырган.

Тукбаев (басып). Җәмәгать! Мин бу чыгышка өч көн әзерләндем, репетиция ясадым… Әгәр дә кем дә кем бу сайлауларда Эльс Елесевка каршы тавыш бирә, димәк, ул кеше безнең Байтирәк районын яратмый. Безнең район – ил масштабында бер бөртек кенә. Шуңа да карамастан безгә йөзебезне кызартырга ярамый, әйткәнне үтәргә кирәк. Өстә безнең район өчен тырышалармы? Тырышалар. Акчасын бирәләрме? Бирәләр. Министрлыклардан да, экология фондыннан да, тегеннән дә, моннан да. Безне бер җирдән дә борып кайтармыйлар. Моны сезгә аңларга кирәк. Минем берегезгә дә каршы килгәнем булмады. Ә сез узган сайлауларда миңа каршы килдегез. Моңарчы булган аракы чиратларын, бер кап чәйне икегә бүлгән көннәрне онытсагыз, коммунистлардан Югановны сайлагыз… Үзгәртеп кору вакытында кем начар яши башлады? Аңлагыз… Чәчәк апа тик ятмый, ул – коммунистлар партиясенең ышанычлы вәкиле. Узган сайлауларда монда утырган кешеләрнең барысын да сыртына салды. Юкса ул хаклы да түгел… Эльс Елесевка альтернатива юк! Исемлектә ике кандидатура бара: Юганов һәм Елесев. Сүз Елесевны сайлау турында гына бармый, демократияне сайлыйбыз!.. Кем коммунистлар яклы, рәхим итеп, Югановны сайлагыз! Ләкин миңа кыю итеп әйтегез. Чәчәк апа әйтте бит. «Я – за Юганова!» – диде. Басыгыз да әйтегез. Ул чагында сез минем командада була алмыйсыз… Мин кистереп әйтәм: «Мин – демократия өчен!»

Нәфис (үз-үзенә). Димәк, Тукбаев өстән катгый күрсәтмә алган. Ул Хан Баевич йөкләмәсен ничек үтәргә тырышмасын инде?

Тукбаев (тавышын күтәрә төшеп). Йокласагыз булмый. Узган сайлауларда милиционерлар пистолетларын тотып йоклады. Мин аларны сәгать өчтән торып уяттым. (Пауза.) Чәчәк апа ишеләр йокламый. Алар һәр ишекне кагалар, керәләр, аңлаталар. Антипропаганда алып баралар! Алар бер кесә борчак өчен утырткан көннәрне онытканнар. Безнең авылның амбар мөдире Ширин абый бар иде. Ул: «Ашлыкны кесәләренә яшермәделәр микән?» – дип, хәтта хатын-кызларның бөтен җирләрен дә капшап карый иде. Ә безгә, амбарга керсәң, сыртыңа таяк төшә. Шуларны сагындыгызмы? Эльс Елесевны сайларга кирәк түгел чагында киресен эшләүчеләр дә булды… Хәзер сәясәт үзгәргәч, Үзәк белән мөнәсәбәтләр яхшыргач, алар безгә ярдәм итә башлагач, шул казанышларны бер көндә юкка чыгарып ташлыйкмы? Менә килер коммунистлар, табышларны урталай бүлә башларлар… Әйтерләр, Байтирәкнең «Сельхозтехника» урамындагы Горячевка: «Монда синең бер йортың бар, Суширмәдә ике катлы икенче йортың кукраеп утыра, анысын Шишкановка бирик, аныкы начар икән», – диярләр. Бу сезгә дә, миңа да кагыла..

Нәфис (үз-үзенә). Кагыла шул… Сез дә бит шул партиянең ышанычлы вәкиле, почётлы гражданины идегез. Җил авышкач, кыйблагыз үзгәрде дә куйды. Җил тагын авыша калса, партбилетыгызны кире шүрлектән эзләп табарсыз әле!..

Тукбаев. Мин күп илләрдә булдым. Америкада да, Румыниядә дә, Финляндиядә дә, Австралиядә дә. Барысын күрдем. Социализмда яшәү дөрес булса нигә без Канадага, Швейцариягә караганда яхшырак яшәмибез? Алар безнең кебек кенә эшләми, плюс бишлегә эшлиләр, плюс унлыга яшиләр. Менә сезгә дөрес юл – демократия!.. Бу сайлауларда ничек кенә кыен булмасын, мин дә үземчә «сайлау» уздырырга тиешмен… («Инеш» колхозы рәисенә мөрәҗәгать итә.) Әсгать Зәкиевич! Син аңладыңмы кем икәнеңне?

Әсгать (урыныннан торып баса). Аңладым, Рәсим Юлаевич, аңладым. Малаем туса, «Эльс» дип исем кушачакмын…

Тукбаев. Нәрсә, нәрсә? Син кушарсың… Кара аны!.. (Пауза.) Кичә безне җыйдылар. Наратлык районы башлыгы әйтте: «Өченче числода район иптәш Эльска сиксән процент тавыш җыймаса, күрсәткән хезмәтләремә карамастан, мин дүртенче числода эштән китәчәкмен», – диде. Тавыш бирмәсәк, мин дә өчесеннән соң эшкә чыкмыйм. Сәнәк тотып эшләячәкмен… (Пауза.)

Нәфис (үзалдына). Тоттырырсың Тукбаевка сәнәк! Властьның «тәмен» белеп, «Мерседес»ка менеп атлангач… Тәмле ашаудан биздерерсең байны. Сәнәк тотарга теләсәң, болай еландай өтәләнер идеңме?

Тукбаев. Димәк, мине халык хөрмәт итми, мин үземне раслый алмыйм, недостойно дип саныйм. Өченче числода сиксән процент тавыш җыймасам, мин бер минут та эшләмәячәкмен. Вәт шулай, Әсгать Зәкиевич… Кем демократиягә каршы, ул кеше монда утырып торырга тиеш түгел… Мин сезне минем партиядә дип саныйм… «Әгәр дә рәис оятсыз чиновник икән, сайлау участогына кешеләрен китерә алмаган икән, сыерларыннан егермешәр килограмм сөт сауса да, өчесенә кадәр эшендә тотмаска», – диделәр. Мин ант итеп кайттым. Миңа барысын да әйттеләр: «Акча сораганда әйбәт сорыйсың бит син», – диләр. Миллионлап акчалар алып кайтабыз. Юмалый-юмалый, юа-юа… Министр Башаров артында әйтәләр: «Акча сораганда безнең белән, ә сайлауларда икенче җыр җырлый», – дип. Аппараттагы Фәрзи Морзаевич та: «Акчаны Югановтан сорагыз», – дип әйтә, ди… Менә шулай. Бу – бик җитди эш! Әгәр бу сайлауларны лаеклы уздырсак, яшәргә өметләр зур… (Кабынып китеп.) Коммунистлар килсә «Мерседес»та йөрерсез аннары. Юк, берегез дә йөри алмас, бер кем дә! Без «Мерседес»ларны әкренләп әле беребезгә, әле икенчебезгә сатып алдык… (Кульяулыгы белән тирен сөртә.)

Нәфис (үзалдына). Алдыгыз шул, алдыгыз. Әле дә ала торасыз… Буразнага бөкресен бөккән колхозчыга хезмәт хакы түли алмасак та. Җәяү йөргән мөхәррирең яныннан да «Мерседес»та туктамый гына выжт итеп узып китәсез. Нишлисең, «демократия»…

Тукбаев. Юганов килсә, ул машиналар беркемдә дә калмаячак. Шулай бит, Алия Тутаевна?

Купшыланып утырган Байтирәк авыл Советы рәисе Алия, үзенә игътибарны зур дәрәҗә санап, торып ук баса.

Алия. Бик дөрес әйтәсез, Рәсим Юлаевич. Мин сезнең фикерләрегез белән йөз дә ун процентка килешәм… Хак сүзгә җавап юк, диләр. Сүзләрегез алтын, бик тә үтемле аңлатасыз…

Тукбаев (бераз канәгать кала төшеп). Ирешкәннәрне бетерергә калгач, бер атна җитә ул… Аннары күтәреп йөрерсез акчагызны, «бер шешә аракыга малайны өйләндерәм» дип. Атналар буе чиратта торырсыз. Тордык бит, шуларны сагынасызмы?.. Аңлагыз, тагын коммунистлар килсә, бер ун елдан мәчет тә калмаячак. Күпме татар, мөселман баласын сөннәткә утырта алмый азапланды. Болар күңелле әйбер түгел. Шул көннәрне сагынасызмы? Аңлагыз, болар миңа кирәк түгел, мин «коммунизм» чорында да начар яшәмәдем…

Нәфис (үз-үзенә). Ярашкан бай начар яшимени ул?..

Тукбаев. Аңлагыз, власть җиңелми ул!.. Власть – Елесевта! Ул җиңелмәячәк! Әгәр без аны сайламасак, безнең республика рейтингы төшәчәк. Сайлау нәтиҗәләрен карыйлар да беләләр: кем кызыл зонада, кем яшелдә? Моны өстәгеләр күрә. Кызыл зонага эләгәсегез киләме? (Пауза, дәшүче юк.) Без чак кына кызыл зонадан чыктык. Сез бүген кызыл зонада йөргән булыр идегез… «Коммунизм» чорында двигательсез УАЗлар сатып алдык. Тегесе-монысы булмады. Үзебез, тормышыбыз яхшы, дидек. Ә чынлыкта яхшы яшәдекме соң? Кем «демократия»гә каршы, ул монда утырып торырга тиеш түгел. Без монда Чәчәк апаны чакырмадык. Аларның коммунистлар партиясе бар, бүтән урында җыела торган…

Тукбаев роно мөдиренә төбәлә.

Ярми Хәмитович! Теге «атказанган» Расихыңа әйт, махмырдан айнысын. Ул сәгать тугызга кадәр йоклап, аннары дәрескә кереп чыккан булып, селкенеп йөреп кенә булмый. Аңа «глава» акча алып кайтсын, хоккейчыларга – форма. Ә ул сәясәттә уйнап, шикаять язып ятсын. Имеш, президентлыкка тегесен дә, монысын да сайламыйбыз. Забастовкага өндәп, дөнья бутап ята. Имеш, хезмәт хакына аракы биргәннәр, теге дә бу. Ну и что водку дали? Акча район бурычын түләргә китте… Ул акчага барыбер кибеттән аракы аласыз бит… Расихыңа әйт, теләсә кемне алыштырсак та, берни үзгәрмәячәк… Һәрберсенең гөнаһы муеннан… Ә без сезне дә, Ярми Хәмитович, кызганабыз… Син дә әүлия түгел. Акча сорарга гына булдырасың. Үзегез акча табарга өйрәнмәгән. Ә мин сезгә ялынам, кайда нинди мөмкинчелекләр бар икәнен аңлатам… Син соң министрыңның туган көнен беләсеңме? Әгәр дә максатыңа ирешәсең килсә, хуҗаңның вкусын, нәрсә ашарга, нәрсә кияргә яратканын да һәм, бүләк алып, хатынының да күңелен күрә бел. Бүләк – акча ул!..

Нәфис (үзалдына). Бу кадәр чын сәүдәгәр булып туарсың икән. Акча дигәндә саташыр дәрәҗәгә җитәрсең…

Тукбаев (дәвам итеп). Хуҗаларыгызны кунакка чакырыгыз. Кеше күңелен күрә белергә кирәк, күчтәнәчен тыгып җибәрергә, телевизорынмы, башкасынмы! Ә сез тычкан тотмый торган мәче кебек кенә йөрисез. Күз сукырайган, колак томаланган… Космоска менәргә кушмыйм бит?.. Базар ул кемнең нинди трусик кигәнен дә белергә тиеш. Ә акча күп ул, күп, аңа кул гына җитми… Безнең «Чишмәлек» кунакханәсенә кайтып, кунак булып киткән түрәләрдән дә аз дигәндә дә файда кала. Әле узган атнада гына бер миллион алдык. Ә син, Ярми Хәмитович, безнең «Чишмәлек»тә сыйланган кунагың турында: «Ашаган хисабын үзенә илтеп бирәм», – дигәнсең. Күрәсезме? Ну, настолько серые люди… Кунак килгән, аннан күп нәрсә тора, ә ул?.. Тәгәрмәч майламыйча гына бармый. Майлый да, юмалый да, әзрәк алдый да белергә кирәк… Ник эшләмибез, Ярми Хәмитович? Минем акырганны көтәсезме? Бик матур минем тавыш… Миңа өстәгеләрнең һәр имзасын, печатьле кәгазен алыр өчен бер пот тоз ашарга кирәк…

Нәфис (үз-үзенә). Әйе, акчасы булган кешегә бар. Миллионнар белән эш иткән монополист-чиновникларда да нәрсә генә юк. Үзара акчаларын бүлешеп туя алмыйлар…

Тукбаев. Мөмкинлекләр зур, аеруча безнең районда. Рәхмәт демократиягә!.. (Йөренә, мөхәррир Нәфискә текәлеп кала.) Нәфис абый! Син «бөек» редактор, ничек кенә акыллы булма, «коммунизм»да синең бернәрсәң дә юк иде. Не имел. Үзгәртеп кору килгәч, сиңа Байтирәктә яңа фатир бирелде. Редакциягә машинасын бирергә торабыз. Рәхәтләнеп яшисең, «глава»ны да, теләсә кемне тәнкыйтьли аласың. Менә нәрсә ул демократия! Сиңа, Нәфис абый, коммунистлар чорында хәзерге кебек яшәргә ирек бирмәсләр иде. Сине бик тиз урыныңа утыртырлар иде, нибары унике сәгать вакыт бирерләр иде. Һәм син районнан йөгерә-йөгерә чыгып китәр идең. Котылдым болардан, дип. Андыйлар күп булды. Кто против района работал, ему 12 часов времени дали, он уходил бегом из района… Син безгә каршы эшлисең. Газетаңда Шәмсиев мәкаләсен ник бастырдың? Ул мәкалә демократик сайлауларга каршы язылган. Имеш, сайланачак президент яшь, белемле, акыллы булырга тиеш. Имеш, бу президент пенсионерларның кассага салган акчаларын юкка чыгарды. Имеш, Елесев, ил экономикасын күтәрмәсәм, рельска ятам, дигән, алдашкан… Ну, шундый җаваплы чорда мондый мәкаләне кем бастыра? Кая демократияне яклаган мәкаләң?.. Мин сине кисәттем, тагын да кисәтәм. Безнең партиягә эшләмәсәң, кит бар, тотмыйм…

Сибгатуллин (Тукбаев сүзен хуплап). Нәфис абый! Шушы яшькә җитеп, сиңа акыл утыртырга вакыт инде. Синең ул өч тиенлек мәкаләң кемгә кирәк иде? Син Шәмсиев мәкаләсен газетаңда бастырып, безгә дә, үзеңә дә зыян иттең. Мин ул карт корреспондентны яхшы беләм, күптәннән языша. Аңа ничек тә ярый. Аның инде башындагы «шөрепләре» бушаган. Шизофреник бит ул…

Нәфис. Анысын белмим, Фаил Минһаҗевич, корреспондент язмасы аша авторга диагноз куярга табиблык белгечлегем юк…

Сибгатуллин. Ну син, Нәфис абый, сүзеңне йөз сиксән градуска борасың да куясың. Алай булмый бит инде, сәясәт уен түгел. Рәсим Юлаевич белеп әйтә, уйла!..

Тукбаев (Нәфискә дә ишарәләп). Фаил Минһаҗевич! Әгәр дә безнең район өчен кем эшләргә теләми, тот должен открыть другую газету. «Байтирәк хәбәрләре»н түгел, бүтән газетаны, башка исем табып чыгарсыннар. Бүтән җирдән финанслана торган. Нәфис абый безнең машинага утырып йөрергә җыенмасын. Бу – минем соңгы сүзем. Газета – безнеке, газетага без язасы килгән әйберне генә язабыз. Кем теләми, икенче газета ачыгыз. Башканы, Югановныкын, аның партиясенекен. Пусть ул «Социалистический» или «Впереди – коммунизм» булсын, яки «Юный Юганов» дип аталамы? Ләкин газета, акчаны миннән алып, безгә каршы эшләргә тиеш түгел… Газета – безнең уң кул. Нәфис абый! Сез демократиянең нәрсә икәнен газета аша аңлатырга тиеш… Дөресме, Алия Тутаевна?

Алия (торып ук басып). Бик дөрес, Рәсим Юлаевич! Сүзләрегез барысы да хак. Моннан да артыгын төшендереп берәү дә әйтә алмас… (Утыра.)

Тукбаев. Менә калганнар аңлап җиткерделәр микән? Мин шуны белергә телим. Әйе, демократия безгә иң мөһимен бирде. Әгәр без туксан биш проценттан ким тавыш бирсәк, димәк, без нормаль кешеләр түгел… Аңладыгызмы? Мин калада бер кеше белән очраштым, ул – үзе дә зур начальник. Аны әтисе ярты яшьтә чакта ук ташлап киткән. Һәм ул хәзер шул әтисенә булышып яши. Биографиясен белгәнгә, кызыксынып сорадым: «Син ул әтиеңне ничә ел күрми үскәнсең, ул сиңа булышмаган…» – дидем. Ул әйтте: «Рәсим! – диде. – Әти миңа иң кадерле нәрсәне – тормыш бүләк иткән!.. – диде. – Калганын үзем табарга тиеш» – ди. Безгә дә демократия иң кадерле нәрсәне – Байтирәк районын бирде… Әгәр без туксан биш проценттан ким тавыш бирсәк, димәк, без нормаль кешеләр түгел… Миңа түгел, егетләр, дәүләт Советына кирәк… Безне дә анда фильтр аша уздырып чистарттылар. Өченче числода индикатор күрсәтәчәк: кемнеке яшел яна да, кемнеке – кызыл!.. («Инеш» колхозы рәисенә мөрәҗәгать итә.) Әсгать Зәкиевич! Син көлмә, яхшы итеп карасаң, синең «Аудио»дан да кара еланнар чыга… Вексель, акча кирәк булганда, төнге сәгать уникедә дә килеп уята идең… Монда ничә килограмм сөт саву, процентлар мөһим түгел. Өченче числода «Инеш»леләр нинди төс алыр?

Әсгать. Яшел төс алырбыз, Рәсим Юлаевич, ышанып әйтәм…

Тукбаев. Утыр. Болар дежур сүз булмасын… Егетләр! Райондагы пенсионерлар белән дә эшләргә кирәк. Билгеле, пенсионерлар бизнесменнар кебек бай була алмый… Чем богатые бизнесмены, тем богатые будут пенсионеры…

Нәфис (үз-үзенә). Тот капчыгыңны! Бүгенге байдан, бизнесменнан шәфкать көтәрсең, бар! Аны эчтән туймас нәфесе кытыклап тора… Депутатлыкка сайлана калганда, «сәдакасын» вәгъдә итәргә мөмкин. Аннары ул үз даирәләрен генә кайгырта…

Тукбаев. Дөрес, пенсионерларны бизнесменнар белән чагыштырып булмый. Бизнесмен «Жигули»да барса, пенсионер «Запорожец»та элдертә, бизнесмен «Мерседес»та барса, тегесе ««Жигули»да тәгәри. Менә шулай, егетләр, тигезләп булмый… Халык белән сөйләшә белик!.. (Пауза.) Менә мин, Алия Тутаевна, сайлауда бюллетень кәгазен алгач, име, кабинага кермим, туры урнага ташлыйм. Нигә кирәк ул? Кем керә, я так буду думать: «Әнә моны эчендәге «еланнары» кытыклый, аларны кабинага чакырды», – дип. Аңладыңмы, Алия Тутаевна? Сез керәсезме кабинага, әллә кермисезме?

Алия, итәгенә ут капкандай, тизрәк җавабын бирергә ашыга.

Алия. Аллам сакласын! Юк, кермим, Рәсим Юлаевич. Нигә анда кереп торырга? Хаҗәте юк аның… Сез бик белеп әйтәсез, сүзләрегез алтынга тиң… Юк, мин кабинага кереп тормыйм.

Тукбаев. Менә рәхмәт… Әле син кермәү генә әйбәт түгел ул, сезнең белән бер кеше дә кермәсә, ул чагында безнең район күрсәткечләре яшел чыгар…

Тукбаев фикерләре белән килешмәгән урынбасар Фаил Минһаҗевичның чырае сытыла.

Фаил. Сайлау алай булмый бит инде ул, Рәсим Юлаевич…

Тукбаев. Юк, Фаил Минһаҗевич, менә син кара әле. Анда, өстәлләр артында, егерме кеше утыра. Әйе, менә мин кабинага кереп тормыйм. Исбатлар өчен, бюллетеньне алам да бөтен кеше алдында теге коммунистны сызып куям да урнага ташлыйм. (Карашын калганнарга күчерә.) Кем шикләнә, шул кабинага керә. Шуңа күрә өченче числода ачык уен уйнаячакбыз, телевизордан карап, күзәтеп торачакбыз. Кем керде, кем кермәде? Кергән кешегә сорау билгесе, зур тамга куела… Әнә «великий» редактор керсен…

Нәфис. Рәхмәт хөрмәтегез өчен, бу кадәрле тырышлыкларыгыз бушка китмәс инде…

Тукбаев. Наил Минһаҗевич! Сайлауларда чтобы Эльс Елесев прошёл… (Җитәкчеләргә.) Районда мы пока творим. Шулай булгач, әгәр сәяси корбаннар буласыгыз килмәсә уйлагыз… Халыкка матур итеп аңлатыгыз. Монда мин кычкырган кебек түгел. Аларны эштән алам дип тә куркытып булмый… Аңлаган кешегә аңларлык булгандыр… Аннары, Фаил Минһаҗевич, акча мәсьәләсен карап бетер. Службаларга чык. Сайлау технологиясен аңлат, информация плакатларын кара, дежур булдыр. Хокук саклау органнарына чык! Һәркем үз урынында булсын!.. (Җитәкчеләргә.) Җәмәгать! Мин сөйләгәннәр аңлаган кешегә аңларлык булгандыр. Соңгы сүзем шул: сайлауларны на уровне уздырыйк, минем сүзем бетте.

Тукбаев һәм Сибгатуллин сәхнәдән чыга, сәхнә ябыла.

Пәрдә.

Алтынчы күренеш

Нәфис шәһәр фатирында. Йокыдан торып, диванда утыра. Кәефсез. Кайтып кергән хатыны аңа гаҗәпсенеп кала.

Сәрия. Сиңа нәрсә булды? Балтасы суга төшкән кеше кебек утырасың.

Нәфис. Соңгы вакытларда начар йоклыйм. Әллә янымда син булмаганга, әллә Байтирәктәге щитовой йортның ДСП плиталарыннан аңкыган фенол исләре башны әйләндерә? Куркып-куркып уянам. Яман төшләр күрәм.

Сәрия. Төшеңә кемнәр керә? Уеңнан чыкмаган хатыннарыңмы?

Нәфис. Синең һаман шул инде. Көнләшү. Булмаганны…

Сәрия. Төшеңә нәрсә керә соң?

Нәфис. Аждаһа елан.

Сәрия. Минме инде ул?

Нәфис. Юк ла… Өндәге кебек каршыга чыга да кешечә сөйләшә башлый. Куркыныч.

Сәрия. Әй, төшкә нәрсә генә керми инде ул.

Нәфис. Берсендә шулай көчле агымлы суда агып барам. Дулкыннар мине йомычкадай әле уңга, әле сулга кага. Ярга чыга алмыйм. Ярда кешеләр. Кайберләре мине мыскыллап көлә: «Төштеңме суга, шул кирәк сиңа?» – диләр. Берсе дә кул сузмый, кире төртеп төшерергә әзерләр. Араларында Ишкәев тә шәйләнә, иярченнәре артыннан ияргән. Ул аларга ым кага. Янәсе, күрегез бу бәндәне, иңгә-җайга килмәгәч, шулай була ул. Су өстенә чыгардыммы үзеңне, инде котыла алмассың, ди. Өстемә ташлар ыргыталар… Алда – текә шарлавык. Кыядан упкынга төшеп бетәм инде дигәндә генә, каршыма, шарлавык күленнән атылып, Аждаһа чыгып басты. Мине, өреп туктаткандай, хәрәкәтсез калдырды. Хәзер кабып йотачак дип котым очты. Кинәт еланның зур авызы ачылып китте. Бугазыннан озын теле өстенә бер кеше башы туптай тәгәрәп чыкты. Әллә кеше йоткан инде дип уйлап куйдым. Баш керә-чыга тәгәри. Карыйм, Тукбаев башы! Һәм ул кинәт тулы гәүдәсенә торып басты да тел өстендә елан кубызына бии үк башлады. Аждаһа исә: «Мин барысын да булдырам, теләсә кемне биетә алам», – дип, күзләрен кыса-кыса көлә. Тукбаевка әйтерсең наркотик каптырганнар, өтәләнепме-өтәләнә: Аждаһага: «Мине мәрхәмәтеңнән ташлама!» – ди. Тегесе: «Бергә булыйк, сәүдәгәр!.. Син безгә кирәкле кеше», – ди. Шулчак Тукбаев миңа кулын суза: «Кил, якынрак кил!..» – ди. Тукбаев кесәсеннән валюталар очып чыга башлады һәм Аждаһа авызына кереп югалдылар… Шулчак мин дә елан авызына барып керәм дигәндә генә куркып уянып киттем… Кем булды ул Аждаһа? Кем сурәтендә йөри? Һич кенә дә аңламадым.

Сәрия. Сиңа, нервыңны бетереп, Байтирәктә эшләп йөрергә кирәк түгел… Минем саулыгыма да күпме зыян салдың. Болай, гасабиланып, үз-үзеңне авыруга сабыштырма. Аннары нишли аласың? Бераз безнең турыда да уйла…

Нәфис. Мин беркемнең дә юлына аркылы төшмәдем бит. Ялган язмыйм…

Сәрия. Кемгә кирәк дөреслекне язуың? Аннан нәрсә үзгәрә? «Эт өрә, бүре йөри…» – дип, тикмәгә генә әйтмәгәннәрдер.

Нәфис. Ишетергә дә теләмиләр…

Сәрия. Шулай булгач…

Нәфис. Беркөнне шулай туган авылга – Акъярга кайтып барам. Көн аяз. Казна күле турында тукталып калдым. Күл тынлыкка чумган, су өсте кояш нурларында көзгедәй чагылып уйный. Кинәт җил исеп китте. Күлнең нәкъ уртасыннан, нефть фонтаныдай, кара багана үсеп калыкты да, орчыктай бөтерелә торгач, май таплары як-якка чәчрәп, күл өстенә җәелде, аннан кара багана, теге чактагыча, Аждаһага әйләнеп калды. Авызыннан зәһәр очкыннар очыра, күл өстендә бөтерелә-бөтерелә бии. Суга чума-чума уйный. Шулчак ул күл төбеннән бер чибәр кызны койрык очына эләктереп чыкты, һәм алар икәүләп күл өстендә вальс әйләнә башладылар. Бии торгач, күл төбенә төшеп югалдылар. Күл өсте чистарып, тынып калды. Озак та тормады, Аждаһа янә күл «сәхнә»се – дулкын трибуна артында торып калды. Җир хәзинәсенә – нефтькә буялмаган, тәне ялык-йолык килеп тора. Як-ягында тагын әллә кемнәр пәйда булды. Алар арасында депутат Фәрзи Морзаевич та шәйләнә, Ишкәевнең пеләш башы да ялтырый, авыл хуҗалыгы министры Фәрһад Акаев та күренә. Аның кырыенда төптәй таза Тукбаев белән Чуртан Әхәт гәп сата. «Әллә болар Казна күле байлыгын бүлешергә җыелганнар инде?» – дим. Һәммәсе Аждаһа авызына караган. Кесәләреннән очып-очып чыккан яшел валюталар елан тәненә барып сыланалар да шунда ук «эреп» юкка чыгалар… Аждаһа авызыннан чыккан сүзләр дулкын тибрәнеше белән күл балыкларына да барып ирешкән, алар башларын өскә калкытып, авызларын ачып калганнар. Аждаһаның һәр сүзен хуплап, койрык болгыйлар… Аннары Аждаһа, ниләрдер сөйләп арыгач, кире Казна күленә чумуга барысы таралып юкка чыкты.

Сәрия (сәерсенә төшеп). Монысы да төшеңме?

Нәфис. Әллә төш, әллә нәрсә булды. Аңламадым.

Сәрия. Районда гаделлек эзләп көрәшеп йөрсәң, башың чуалып бетәр. Үзеңне сакла!.. (Нәфискә текәлеп.) Син өйгә кайчан кайткан идең?

Нәфис. Ике сәгать элек. Бераз черем итеп алдым. Нәрсә, әллә мин кайтканга шатланмыйсыңмы?

Сәрия. Янымда шатланыр кешем булмагач нишлим соң? Син читтә…

Нәфис. Менә яныңда бит.

Сәрия. Ничә сәгатькә?

Нәфис. Таң атканга кадәр.

Сәрия. Кунасыңмыни?

Нәфис. Әйе. Рөхсәт итәсеңдер бит?..

Сәрия. Уйлап карарга кирәк.

Нәфис. Уйла, уйла… Без хәзер газетаны калада бастыра башлыйбыз.

Сәрия. Ник алай?

Нәфис. Шулай карар кылдылар. Моннан соң яныңа ешрак кайтып йөрермен.

Сәрия. Белмим инде, нишләрсең. Каядыр китеп югалмасаң…

Нәфис. Моңарчы югалмаган бит. Кызым Көләч кайда соң?

Сәрия. Әле укуыннан кайтып җитмәгән. Кайтыр инде… Аш бар, ашыйсыңмы?

Нәфис. Соңрак…

Сәрия. Авыл ите алып кайтмадыңмы?

Нәфис (теләр-теләмәс). Юк. Итне базардан гына сатып алырбыз инде.

Сәрия (сагаеп). Эшеңдә берәр хәл булмагандыр бит?

Нәфис. Булды. Мине эштән куарга җыеналар.

Сәрия. Әйбәт булган… (Нәфис хатыны сүзен өнәми карап куя.) Кусалар – кайгырма, гаиләң янында булырсың. Байтирәктә интегеп йөрергә. Җиткәндер инде. «Китмә!» дип күпме әйттем, тыңламадың. Тыңлыйсың да килмәде. Хәзер куалармы үзеңне?

Нәфис. Нәрсә, миңа дәшми генә китеп барыргамы?

Сәрия. Әле син алар белән көрәшмәкче буласыңмы?

Нәфис. Синеңчә, гариза язып, «үз теләгем» белән китеп барыйммы? Көрәшмәгән үзе егыла…

Сәрия. Үзеңне көзгедән кара… Сулып беткәнсең бит. Көрәшеп егылганчы китүең хәерлерәк. Ә син көрәшеп җиңәрмен дип уйлыйсыңмы? Алар – власть кешесе… Аларныкы дөрес.

Нәфис. Матбугат та властька карыйдыр бит…

Сәрия. Хыялый… Син шуңа ышанасыңмы? Партия заманыннан килгән бер саклык битлеге генә ул. Үзеңә кое казыма… Хәзер күп нәрсәне акча хәл итә… Күрмисеңмени, журналистларны атлаган саен чүкеп торалар, үтерүчене эзләп тә азапланмыйлар, ул властька кирәкми дә.

Нәфис. Миңа нишләргә соң? Дөм сукыр, чукрак һәм телсез булып дәшми генә йөрергәме?

Сәрия. Сукыр булма, бераз алгарак, иртәгесе көнеңә карый бел. Алгарак караган булсаң, синең дә урының әнә шул депутатлар янындарак булган булыр иде.

Нәфис. Минем кебек акчасызны кем депутат итеп сайласын?

Сәрия. Әй, йөрисең шунда, корыны бушка төяп. Заводта гади инженер булып эшләгән булсаң да гаиләңә файда булган булыр иде. Шул районга кайтып күпме көч түктең, саулыгыңны югалттың… Минем саулыкны да бетердең, мине аңламадың… Миңа эш тә табып бирмәдең. Сиңа барыбер иде… Хәзер үзең шундый хәлгә төшкәч кенә…

Нәфис. Ярар, ярар инде…

Сәрия. Зыяннан башка бернәрсәгә дә ирешә алмадың. Зыяның безгә дә төште. Балалар янында булырга кирәк иде. Хәзер стенага борчак сибүдән ни файда?..

Нәфис. «Тамчы тама-тама ташны да тишә…» – диләр ич.

Сәрия (көлеп). Син тамчымы? Син тузан бөртеге генә, өрсәң очып китә торган…

Нәфис. Кимсетмә әле.

Сәрия. Кимсетмим, дөресен әйтәм. Хыялый булма, дим. Нәрсә исбатларга телисең? Син берүзең, шуның өстенә акчасыз. Хәерче. Хәерче кеше кемгә кирәк? Аңардан йөз чөерәләр… Акчалы чиновник төрмәгә дә утырмаска мөмкин. Акчага сатылмаганнар сирәк ул.

Нәфис. Бар ул. Мәсәлән, академик Сахаров… Сталин бер кителен киеп яшәде, шуңа риза булды…

Сәрия. Сахаров – илләр арасында танылган галим. Аны да ничек интектермәделәр.

Нәфис. Анысы дөрес. Беләм.

Сәрия. Белгәч?! Алар синең белән сөйләшмиләр дә. Чөнки синнән берни алырлык түгел. Гонорарың да сукыр бер тиен… Ә кайбер ишеләр гөнаһка батса да «чиста» кала. Әнә төзелештә, кран авып, ике кеше үлде, берсе түбәдән егылып төште. Йә, кемне гаепләделәр? Кран төзек булмаган диделәр дә шуның белән бетте. Янәсе, гаепләргә «дәлилләр» юк. Чөнки төзелеш, хуҗасы түрәгә эшли… Син кем? Бер бөҗәк кенә, сине сытып, изеп китү алар өчен берни дә тормый…

Нәфис. Изәргә җыеналар да инде, урлашуларын фаш иткәч…

Сәрия. Алар сиңа кирәкми, урласыннар… Күрмәвең хәерлерәк… Урлыйлар, урлаячаклар. Аларныкы күренми, ә синең бер тиенең дә күренә.

Нәфис. Нишләргә соң? Әллә мин дә шул каракларга яраклашыйммы?

Сәрия. Яшәргә кирәк булгач, кем генә бу тормышка яраклашмасын.

Нәфис. Моны һәркем дә булдыра алмый.

Сәрия. Үзләренә кирәк булгач, кешеләр кырык төрлегә үзгәрә. Дөньясы шундый…

Нәфис. Миңа эштән җиңелеп китү – гарьлек. Аннары принцип дигән нәрсә дә бар.

Сәрия. Принцип?! Син принципларыңны читкә куеп тор, алар сине теге дөньяга алып китмәсен… Машинага бәрдертеп китүләре дә бар. Гомер буена авыру булып кеше өстендә калсаң, нишләрсең? Хәзер көчленеке замана!

Нәфис. Беләм…

Сәрия. Белгәч. Аларның акчалары да эшләп тапкан түгел. Күрмисеңме, криминал һәр тишеккә үтеп керде. Түрә синең белән пычранып та тормый, ул иярченнәренә генә куша… Бар иде Нәфис, юк булды, диярләр. Юкның проблемасы да юк. Ә бар хәсрәт безгә кала. Син безне дә уйла. Йөрмә үзеңне сабакка утыртканнарын көтеп, кайт…

Нәфис. Миңа үчләнергә бер низаг та килеп чыкты әле.

Сәрия. Нинди?

Шулвакыт кызлары Көләч кайтып керә.

Көләч (ачык елмаеп). Исәнме, әти!

Нәфис. Әйбәт, кызым. Йә, студентның хәлләре ничек соң?

Көләч. Минем дә әйбәт. Миңа нәрсә алып кайттың?

Нәфис. Син яраткан алмаларны. (Көләч бер алманы өстәл өстеннән алып каба.)

Көләч. Рәхмәт!.. Байтирәктә ни хәлләр анда? Сине кыерсытмыйлармы?

Нәфис. Әлегә түзәрлек…

Көләч. Ә аннары?.. (Нәфис кыенсынып дәшми.) Нигә әйтеп бетермисең?

Сәрия. Әтиеңне Байтирәктән куарга җыеналар.

Көләч. Шулаймыни?..

Сәрия. Әйе. (Нәфискә.) Анда нинди низаг килеп чыкты соң?

Нәфис (көттереп). Безнең министрлыктан районга, типография төзергә дип, күп кенә акчалар күчерелгән. Редакция счётына түгел, райфинга. Редакциягә дигән ул акчаларны формаль рәвештә алты айдан кайтарып бирү шарты белән. Чынлыкта аларны колхоз-совхозларга бүлеп бирергә карар чыгарганнар. Ялган килешү кәгазьләре дә төзелгән, мин аларга кул куймадым, печать сукмадым.

Көләч. Дөрес эшләгәнсең, әти.

Сәрия (Көләчкә). Бүлдермә әтиеңне. Шуннан?

Нәфис. Шуннан шул, миңа ачулары чыкты, тагын да дошман күрә башладылар.

Сәрия. Дошман күрергә, ул акчаларны син урламаган ич.

Көләч. Әйтмә. Исең китмәсен, кит, дисәләр, китәрсең. Син монда үзеңә эш таба алмыйсыңмы? Һөнәрең бар. Инженер булып эшләрсең. Нәрсә дип белдең син ул район газетасы редакторлыгын. Хакимият колы булып йөрергә…

Нәфис. Шулай да… Сүзе бар, эшли алмады, диярләр.

Көләч. Сүзе?! Син нәрсә, әти, хәзер ул турыда уйлап тормыйлар, җаның ни теләсә, шуны эшлә! Син югала торган кеше түгел… Мине редакция эшеннән чыгар. Үзеңә бәйләнергә сәбәп булмасын. Язган мәкаләләремне бастыр да…

Көләч бүлмәсенә кереп китә.

Нәфис (Сәриягә төбәлеп). Күршемдәге прокурор Чутый Бараев минем өстән шикаять тә язып биргән.

Сәрия. Нәрсә дип?

Нәфис. Редакциядә эшләмәгән кызына акча түләп тора, дип. Хатыны белән икәүләп. Хакимияттән кушканнардыр инде. Минем өстән пычрак җыйганнар.

Сәрия. Менә шулай була ул, әйткәнне тыңламагач. Кермә шуларга, сөйләшмә, дидем. Кешеләрдән гаеп эзләп, гаеп табып яшәгән шул прокурорга сереңне саттың да… Ул «башлык»ларга яхшы атлы булып калды…

Көләч әйләнеп керә, кулында – кәгазь.

Көләч. Әти! Кәефең кырылмасын, баш бетмәгән, иң мөһиме – син исән-сау…

Сәрия. Әнә әтиең өстеннән күршесендәге прокурор жалоба язган.

Көләч. Нәрсә дип?

Сәрия. Редакциядә эшләмәгән кызына акча түләп тора, дигән.

Көләч. Ничек эшләмәгән? Минем язган мәкаләләрем газетада басыла бит… Менә минем гариза. (Ул аны өстәлгә куя.) Иртәгәдән мине эштән азат ит. Йөрмә алар белән вакланып.

Нәфис (гаризаны читкәрәк этеп). Укуың барамы соң?

Көләч. Бара. Минем өчен борчылма син, әти…

Сәрия. Ярар, булды. Әйдә, чәй эчик тә… Аннары кибетләргә чыгып керербез…

Кухняга узалар, пәрдә ябыла.

Җиденче күренеш

Тукбаев фатиры. Ул күчәрле кәнәфидә әйләнә-әйләнә утырып тора. Күңеле шатлыктан тантана итә.

Тукбаев (хыялга бирелеп). Мин бай яшәргә тиеш! Чөнки мин район башлыгы. Башлыкның башы да үзенә эшләргә тиеш. Менә шушы баш! (Башына ишарәли.) Абзаң бүген чит илдәге шәхси счётына миллион акча күчердеме? Күчерде. Бүгенге дәрәҗәм миңа мөмкинлекләр тудырамы? Тудыра. Быел төрек егетләренең мәчет салырга дип китергән валюталары шушы йорт җиһазларын алырга да ярап куйды. Ә мәчетне, күрше Абага районының төзелеш оешмасы белән килешү төзеп, җиңел генә хәл итеп куйдыкмы? Куйдык. Башыңны эшләтә белсәң була ул… Төзи башлаганда, «кунакханә» булачак, дидек. Аннары монда рәхәтләнеп кереп утырдык. Күпсенмәсеннәр, «башлык»ка тиеш ул! Районга акчаларны кем таба? Мин!.. (Хатынына.) Иркә, Иркә дим! (Кәнәфиеннән тора.)

Иркә чыга.

Иркә. Нәрсә булды?

Тукбаев. Әйдә, бер утырып, шампан эчик әле.

Иркә. Нәрсә уңаеннан? Нинди шатлыгың артты?

Тукбаев. Кәеф шәп, бүген көн уңышлы булды.

Иркә. Нәрсә оттың?

Тукбаев. Отмадым, просто миллион «заработал». Һәм аны чит ил чутына салып та куйдым. Акчаны миллиардка тутырачакмын.

Иркә (канәгать елмаеп). Син молодец минем…

Тукбаев. Шампан эчә-эчә, шахмат та уйнап алырбыз…

Иркә. Миңа җиңеләсең бит… (Өстәл әзерли, шахмат тактасын чыгарып куя.)

Тукбаев. Җиңелсәм җиңелермен, мин шахмат буенча синең кебек район чемпионы түгел түгелен… (Шахмат тактасына фигуралар тезә.) Шахмат миңа шушы миләрне (башына бармагы белән төртә) яхшырак эшләтергә ярдәм итә, логик йөрешләр ясый белергә өйрәтә. Ә главаның башы начар эшләргә тиеш түгел. Беләсеңме шуны?

Иркә (көлеп). Беләм, беләм… Әйдә, йөр!

Тукбаев фужерларга шампан сала.

Тукбаев. Әйдә, монысын тотып куйыйк әле.

Эчәләр.

Иркә. Синең ход.

Тукбаев. Күрәм… Бу районда минем башны бутарга теләүчеләр күп булды.

Иркә. Кемнәр инде ул?

Тукбаев. Шуларның берсе – синең авылдашың Нәфис абый. Ул һаман кирегә сукалый, эшеннән куам мин аны. Моңарчы түздем, синең сүзне тыңлап…

Иркә (иренә текәлеп). Нигә куасың?

Тукбаев. Әйткәнне аңламый. Урынбасарым Динар Хамаевич та, кабинетка кергән саен, редактор кирәкмәгән материалларны бастыра, дип яманлап тора. Әле киленнәренең ниндидер мәкаләсен бастырганмы?

Иркә. Син ул мәкаләне үзең укыдыңмы соң?

Тукбаев. Минем газета укырга вакыт бармы?

Иркә. Мин укыдым. Ул «Байлыкка табынмагыз» дигән мәкалә алар турында түгел. Бер кыз баланың мәхәббәттә ялгышудан үкенгән зары гына. Башкаларга гыйбрәт өченгә язылган адрессыз хат. Аны кем ничек кабул итә бит… Синең Динарың чит кул белән утлы күмер чүпләмәкче күрәмсең.

Тукбаев. Нәфисеңне яклап үлдең инде…

Иркә. «Нәфисеңне?» Ничек минем Нәфисем булсын ул? Әллә мин аның белән уйнашып йөргәнме?

Тукбаев. Ярар, ярар…

Иркә. Ничек ярар, ярар?.. Син мине үзең белән чагыштырма… Яшьлектә кем кем белән очрашмас..

Тукбаев. Булды, бүтән искә төшермәм…

Иркә. Башта шикләнеп йөрдең. Янәсе, ул Байтирәккә редактор эшенә мине күрер өчен генә кайткан… Имеш, ул сине оныта алмый… Һаман да көнләшергә калдымы? Мин күп нәрсәне беләм һәм сизәм. Тик… Аңа карап барыбер төзәтә алмыйм бит үзеңне. Нәфесең туймый, һаман үзең «уҗымга» чыгасың бит. Тапкан көнләшер кеше.

Тукбаев. Ярар, ярар, дим. Ялгыш ычкынган сүзгә бәйләнмә.

Иркә. Бер дә ялгыш ычкынмый… Ну, и что үбешкән, кочышкан, шуның белән беткән. Мин сиңа аның баласын ияртеп килмәгән бит.

Тукбаев. Бетте, бетте инде. Кызма. Оныт, әйдә, моны тотып куй әле. (Шампан тәкъдим итә.) Мин дә эчәм… (Иркә ачуын басарга теләгәндәй эчеп бетереп куя.) Синең йөреш…

Иркә. Минеке булса шул… Сиңа – мат!..

Тукбаев. Мат икән мат… (Тышкы яктагы тавышка колак салгандай.) Тукта әле, эт өргән күк булып китте. «Барс»ны ашаттылармы бүген? Ач түгелдер бит ул.

Иркә. Нишләп ач булсын ул. «Чуртан»ыңның каравылчысы Кәрим аны ашханәдән калган ризыклар белән туйдырып китте.

Тукбаев (ачу белән). Тукта әле, нигә син Әхәт Хәбировичны «Чуртан» да «Чуртан» дип атыйсың? Кешене шулай мыскыл итәләрмени? Ул – безнең райпо рәисе. Оныт ул гадәтеңне…

Иркә. Мин кеше әйткәнгә генә әйтәм ич.

Тукбаев. Оныт ул сүзне…

Иркә үпкәләп китеп бара. Ялгыз калган Тукбаев, кесә телефонын чыгарып, номер җыя.

Тукбаев. Алло! Динар Хамаевич! Бу мин әле. Минем яңа эт оясын шушы көннәрдә ясап бетерәсе иде бит. «Сельхозтехника» начальнигы Салих Сәләхиевич тоткарлый? Ничек? Вәгъдә биргәндер бит. Тимер уголоклар, калай табалмый? Ничек ди? «Ул эт оясына бер йорт түбәсенә җитәрлек калай кирәк булачак» ди? Ну и что? Тапсын! Аның эше шул… Тыңламый икән, чарасын күр, табылыр кеше. Ә-ә? Давай, бу мәсьәләне иртәгә ачыклап бетерик… (Канәгатьсезлек белән телефонын өзә.) Вәт тинтәкләр, «Барс»ка бер иркен генә оя да кора алмасыннар инде. Әле берсенә, әле икенчесенә ышанганнар. Минем «Барс»та кеше акыллары бар, нәселле эт ул! Мин аны Австралиядән алып кайттым. Бер елда бозау кадәрле булып үсте. Бер каптырып алса ычкынырмын димә! Шушындый йорт-дәүләтеңнең сакчысы булган эткә оя да кора алмасыннар инде. «Барс»ка аерым игътибар, яхшы шартлар кирәк… (Уйланып тора, аннан әкрен генә Иркә бүлмәсенә юнәлә.)

Ут сүнә, сәхнә үзгәрә.

Ут янганда, Тукбаев үзенең эш кабинетында утырып тора. Кәефе шәп, йөзендә куаныч. Ул кәнәфиендә бер киерелә, бер языла. Алтын кош тоткандай учын учка уа.

Тукбаев. Районда кем юктан бар ясый? Кем, бер ишектән кусалар, икенчесенә барып керә, түрәләрне җайлап, көйләп акча таба? Рәсим абзаң!.. Таптык бит, пәһлеван гәүдәле «Россельмаш» директоры Пётр Анатольевичны да, «Старый Казань» белән сыйлый торгач, мунчада җебеттек. Байтирәккә «Дон» комбайннарын кайтартырга дип кодрәтле имзасын салдымы? Салды. Бу заманда эшләп кенә баеп булмый. Акчаң булсын, акча үз эшен эшли… Һәм ул акчалар бер кемнең дә кесәсеннән төшеп калмый. Аның өчен тырмашып чабарга, һәр эшне вакытында «пешерә» белергә кирәк. Ә бу Рәсим пешерә. Ул матбугат министры Сәет Әскәровичны да «сындырды». Байтирәктә типография төзү өчен, акча бирмәскә тырышкан иде, имза хакына фәлән сум дип, авызын каплагач, пожалоста!.. Чынлыкта кирәкме соң безгә типография төзү? Хәзер газетаны калада үзәкләштерелгән типографиядә дә бастырып була… Үзеңне дә онытырга ярамый. Гомергә «баш» булып тормам… (Утырган кәнәфиендә әйләнә, аннан, телефон трубкасын алып, урынбасары Ишкәевкә шалтырата.) Алло! Динар Хамаевич! Миңа кереп чык әле…

Кызуланып, Ишкәев кереп җитә.

Ишкәев. Тыңлыйм сезне, Рәсим Юлаевич.

Тукбаев. Утыр әле… (Ишкәев утыра.) Динар Хамаевич! Мин районга шактый гына акчалар добился. Унбер миллион! Бу эшләрне ничек майтарып чыкканны берүзем генә беләм. Мин болай уйлап торам: ул акчаларны кырып-себереп, район оешмаларына таратудан файда күрмим. Биреп-биреп карадык бит инде. Йә, кинофикациягә акча бирүдән ни файда? (Бер бармагын бөгә.) Ул ике миллионны исерек Хәмзә үз кирәгенә тотып рәхәтләнәчәк. Ярар, машина алыр, фәлән-төгән итәр. Хәзер клубка кинога йөрүче юк. Кешене телевизор яныннан кузгатып булмый. Дөрес бит? (Икенче бармагын бөгә.) Йә, спорт комитетын алыйк. Сәлим ни эш кырыр? Өч тиенлек хоккей таягын биш тиенгә алдым, дип икенче йортын корып сатар. Көрәштә беренче урынга чыкмадылар. Спорт заллары бар, ни җитмәгән? Аннан килеп (өченче бармагын бөгә), редакциягә ни булган? Райпо рәисе Әхәт Хәбировичның яңа салган йортын сатып алып бирдекме? Бирдек. Артлары җылыда, яза бирсеннәр. Газетаны, акчасын күчергәч, калада да чыгарып була. Безгә ничу типография төзеп торырга. Динар Хамаевич, менә мин шундыйрак фикердә.

Ишкәев. Сезнең сүзегез дөрес, Рәсим Юлаевич… Фикерләрегез белән килешәм. Абага районы типографиясендә басылган безнең газетаны укырлык та түгел, карага тапланып беткән була…

Тукбаев. Әллә, мәйтәм, ул акчаларны башка максатларга файдаланабызмы? (Пауза.) Сезгә бер «Джип»мы, «Мерседес»мы кирәк булыр бит инде. Үземә дә машина алыштырырга кирәк. Әле минем ул өч катлы йортыма шактый җиһазлар да аласы бар… (Пауза.) Дөнья хәлен белеп булмый, без бу урынга гомерлеккә килмәгән. Шәһәрдә дә берәр торак-мазар алып кую мешать итмәс, шулай бит инде. Бушка килгән мондый акчалар тора-бара кысылыр, гел алай бармас. Власть та үзгәреп китәргә мөмкин. Анда шундый хәбәрләр дә йөри…

Ишкәев (хәйләкәрлеген сиздермичә). Дөрес, Рәсим Юлаевич, алдагысын белеп булмый…

Тукбаев. Шулай булгач, безне гел канат астына алырга теләмәсләр. Тимерне кызган чагында сугарга кирәк… Без моны уртак бер фикергә килеп эшләргә тиеш.

Ишкәев (хуплап). Сез дөресен сөйлисез, Рәсим Юлаевич. Мин ике куллап килешәм. Һәммәсе сезнең карамакта, ничек әйтәсез, шулай булыр…

Тукбаев. Акчалар кая китте дигәндә, аның формаль якларын эшлисе, документлаштырасы булыр инде.

Ишкәев. Җаен табарбыз, Рәсим Юлаевич. Без ул акчаларны формально, хуҗалыкларның бурычын капларга дип биреп торырбыз, килешүләр төзеп, алты айдан кайтарып бирү шарты белән. Кая китте дигәндә акланырлык итеп. Аннары…

Тукбаев. Яхшы. Алайса, иртәгә үк колхоз-совхоз җитәкчеләре белән сөйләш, бухгалтерлары печатьләрен ала килсеннәр. Акчалар бирелгән район оешма җитәкчеләре арасында уртак килешүләр төзик. Кайсы хуҗалыкка күпме акча бүлеп бирүне үзең хәл итеп бетерерсең.

Ишкәев. Аңлашылды, Рәсим Юлаевич, аңлашылды. Эшләрбез… (Китәргә җыена.)

Тукбаев. Тукта әле!

Ишкәев. Тыңлыйм, Рәсим Юлаевич…

Тукбаев. Мин менә нәрсә уйлап торам. Бәлки, безгә синең белән хаҗга да барып кайтырга кирәктер. Бу сиңа да саваплы эш булыр. Минем барган бар, тагын барырга исәп. Ничек уйлыйсың?

Ишкәев (хәйләле көлеп). Рәсим Юлаевич! Сөяркәләрем күп дип сөйлисең, анда барып кына гөнаһлар юылырмы соң?

Тукбаев. Ә мин алар белән никах укытып куям, никах укыткач, ярый ул, ярый… (Көлешәләр.)

Ишкәев чыга. Ялгыз калган Тукбаев янә дә, үз-үзенә куанып, учын учка уа.

Һәрнәрсәнең җае бар, бәрәңгенең мае бар, диләрме әле?.. Шул шул. Җайламасаң булмый бу дөньяда.

Рөхсәт сорап, редактор Нәфис керә.

Нәфис. Исәнмесез, Рәсим Юлаевич!

Тукбаев. Исәнмесез.

Нәфис кулына тоткан кәгазьне Тукбаевка бирә.

Тукбаев (кәгазьгә күз салып). Нәрсә бу?

Нәфис. Сезнең «паразитыгыз» гаризасы. Шулай дидегез бит. Мин эштән китәм…

Тукбаев (кабынып). Давай, ты кончай!.. За нами Байтиряк, на переправе лошадей не меняют… Минем икенче редактор эзләп йөрисем юк. Эшлә! Сәләтең бар, кирелегең генә бетми…

Нәфис. Минем өстән сезне һаман ыскытып торалар бит. Булмаганны булды дип, ул тегеләй дә, ул болай дип… Димәк, мин бу эшкә лаеклы түгел…

Тукбаев. Әйттем, эшлә! (Гаризаны ертып ташлый.) Кем нәрсә бутый?

Нәфис. Кем булсын? Динар Хамаевич… Районда «Ишкәевщина» хөкем сөрә башлады инде.

Тукбаев. Ты, кончай!.. Каян уйлап таптың син ул сәяси сүзне? Монда мин бар әле! Мин барында… Мин киткәч, карарлар… Это другое дело. Сиңа нәрсә җитми? Редакция бинасы бирдек. «Нива» машинасы да бирәбез. Бераз безнең сүзгә дә колак сал! (Тынычлана төшеп.) Менә, мәсәлән, без, «глава»лар, Гарәп Әмирлегеннән кайтканда, башка район хуҗаларының йә замнары, йә кемнәре чәчәк тотып каршы алды. Безгә, Абага районы «глава»сы белән икебезгә, килүче булмады… Менә шуннан күренә инде минем команданың дәрәҗәсе. Ярар, миңа кирәк тә булмасын, ди, теге район хуҗалары алдында әйбәт түгел. «Башлык»ка аз гына булса да хөрмәт булырга тиештер бит инде? Яңа оешкан районда җүнле кадрларны каян гына аласың? Бар булганы белән эшләргә туры килә. Син, Нәфис абый, «великий» булгач та, минем бу башта ми әзрәк, башка ат типкән, дип белдеңме әллә? Бар, эшләвеңне бел!..

Нәфис чыгып китә.

Пәрдә ябыла.

Икенче пәрдә

Сигезенче күренеш

Хакимият башлыгы урынбасары Фаил Сибгатуллин бүлмәсендә телефоннан сөйләшә. Мөхәррир Нәфис килеп керә.

Нәфис. Мөмкинме? (Сибгатуллин «рөхсәт» дип баш кага.)

Сибгатуллин (трубканы куеп). Утыр!..

Нәфис. Ярар, басып кына торам… Хәлләрегез ничек, Фаил Минһаҗевич?

Сибгатуллин (төксе). Нәрсә ул минем хәл? Менә синең хәлләр начар…

Нәфис. Ничек?

Сибгатуллин. Менә шулай. Миңа бүген яңа башлык – Динар Хамаевич – сине бер атна эчендә эштән азат итәргә кушты.

Нәфис. Сезгә?!

Сибгатуллин. Әйе… (Кеше хәленә кергәндәй.) Нигә син үзең дә нервланасың и безне дә аптыратасың?..

Нәфис. Ничек? Мин моны аңлап бетермим. (Пауза.) Ярар, сезгә мине увольнять итәргә куштылар, ди. Әлбәттә, чит кул белән күмер чүпләү яхшырак. Ләкин сез үз фикерегезне әйтә белергә тиештер бит. Сез мине яхшырак беләсез.

Сибгатуллин (кабынып). Мин әйтсәм үз фикеремне, Нәфис абый, Ишкәев сиңа Тукбаев түгел! Синең белән сөйләшеп тә булмый, бөтенесен кирегә борып куясың.

Нәфис. Нәрсәне кирегә борганым бар?

Сибгатуллин (тавышын күтәреп). Мин – урынбасар!.. Всего..

Нәфис. Беләм. Шуннан?

Сибгатуллин. Мин урынбасар, минем дә синеке шикелле гаиләм бар… Ә син монда йөрисең, туда-сюда, килеп-китеп.

Нәфис. Ничек? Туда-сюда килеп-китеп түгел, мин эшләп йөрим.

Сибгатуллин. Нәрсә эшлисең соң син? Кая соң бу атнада бастырган газетаң?

Нәфис. Газета чыккан…

Сибгатуллин. Кая ул? Кая?

Нәфис дипломатыннан яңа басылган газета номерларын чыгара, өстәлгә куя.

Нәфис. Менә алар, хәтта буяулары да кибеп җитмәгән.

Сибгатуллин. Халыкка таралдымы соң бу газеталарың?

Нәфис. Юк. Казан типографиясе складында яталар.

Сибгатуллин. Ник?

Нәфис. Районнан акча күчерелмәгәч бирмәделәр.

Сибгатуллин. Халыкка акча күчерелми дип әйтеп булмый бит, алар сезнең газетаны чыкмый дип әйтәләр.

Нәфис (иңен кагып). Мин нишли алам?! Миннән тормый. Мин дә халыкка хакимият газетаны бастыртырга акча күчерми дип кычкырып йөри алмыйм бит. Мин һәр газета номерын кулыгызга тоттырып барам.

Сибгатуллин (чыраен сытып). Мин сиңа әйттем, русским языком, булачак түгел ул…

Нәфис. Нәрсә булачак түгел?

Сибгатуллин. Әгәр редактор хакимият белән бер-берсен аңламыйлар икән, без, хакимият, синең редактор булып эшләвеңне теләмибез. Аңлыйсыңмы шуны?

Нәфис. Юк, аңламыйм. Ни өчен мин эшләмәскә тиеш?

Сибгатуллин. Сәбәпләре бик күп…

Нәфис. Юк, мин яңа башлыкка, Динар Хамаевичка ошамаган өчен генәме? Моңарчы яраган, хәзер юкмы?

Сибгатуллин (басыла төшеп). Алай түгел.

Нәфис. Алайса, кем? Нинди сәбәп?

Сибгатуллин. Әхлаксызлык бит инде…

Нәфис. Әхлаксыз? Нәрсә, мин берәрсен көчләгәнме, исереп аунап йөргәнме яки урлаганмы?

Сибгатуллин. Синең эшеңне прокуратура карады.

Нәфис. Әйе. Динар Хамаевичның «гаебен табыгыз!..» дип махсус кушуы буенча. Шуннан нинди гаеп тапкан?

Сибгатуллин (телефон шалтырый, трубканы алып). Сибгатуллин тыңлый. Ә-ә. Сәлам, сәлам. Да. Да. Сарык ите? Шашлыкка кирәк булачак. Иртәгә. Тәк, иртәгә иртә белән шалтыратам. Сөйләштек… (Трубканы куя, тынычлана төшеп.) Нәфис абый! Мин сине яхшы аңлыйм, Динар Хамаевич та хаклы түгел инде. Миңа сине бер атна эчендә эшеңнән азат итәргә кирәк. (Пауза. Фикерен үзгәртә.) Юк, ул аны эштән чыгар дип әйтмәде. Барып кайт Казанга матбугат министры янына, ди. Ачыкла хәлне, ди. Мин, дөресен әйткәндә, бардым, Сәет Әскәровичка. Мин турысын әйтәм.

Нәфис. Шуннан, шуннан…

Сибгатуллин. Он будет сейчас скрываться. Знаешь почему? Чөнки без хаклы түгел, газета редакторы урынына әле кандидат юк. Шулай бит инде? Ә бөтенесен матбугат министрына сылтыйлар… Сәет Әскәрович эштә юк. Мин кердем приёмныйга. Миңа әйттеләр: «Ул сайлаулар буенча йөри, көтмәгез», – дип. Анда кем утыра әле, урынбасары?

Нәфис. Зариповмы?

Сибгатуллин. Әйе, Зарипов. Ул авырый икән. Анда кадрлар бүлегеннән Кирам гына калган…

Нәфис. Шуннан, шуннан?

Сибгатуллин (уеннан кире кайтып). Ну, Нәфис абый, син үзеңне үзең мучить итәсең. Нәрсәгә сиңа редакторлык эше? Син бу эштән кит тә яз!.. Байтирәк районы тарихы турында, бөтенесе турында. Абагалылар чыгарганнар бит «Абага йолдызлыгы» китабын. Без дә табарбыз спонсорларны, нитербез…

Нәфис (тозак хәйләсен аңлап). Акча белән булышырбыз, дисез инде?

Сибгатуллин. Әйе, журналистика белән шөгыльлән, эшлә. Нәрсәгә шәһәр белән ике арада чабып йөрисең?

Нәфис. Редакторлыкка кемне куясыз соң? Бармы кешегез?

Сибгатуллин. Анысы синең эшең түгел, куярлар…

Нәфис (серле елмаеп). Мин киткәч, районга газета кайта башлыймы инде?

Сибгатуллин. Менә күрерсең, кайтыр…

Нәфис. Димәк, кайтачак. Ә хәзер чыккан газеталар өчен акча күчермисез инде? (Пауза. Сибгатуллин дәшми.) Фаил Минһаҗевич! Минем әле чираттагы ялга чыгасым бар бит…

Сибгатуллин (акаеп). Әле син эштән китәргә дип гариза язмыйсыңмыни? Безне тагын мучить итәсеңме?

Нәфис. Сезне берәү дә мучить итми, сез үзегез теләсә нинди коткыга бирелеп котырынасыз… Әйтерсең каракның бүрегенә ут капкан. Сезне шул нәрсә борчый булыр. Дальше от глаз!.. Ничек кенә булмасын, мин беркемнең дә юлына аркылы төшкәнем юк. Юкка эзәрлеклисез мине… (Китәргә кузгала.)

Сибгатуллин. Сез эштән китмәсәгез, редакция эшен, вашу деятельность будем обсуждать персонально на районном Совете депутатов.

Нәфис. Ихтыярыгыз… (Китә.)

Сибгатуллин (торып баса). Бу хәлне Динар Хамаевичка доложить итмичә булмый инде… (Хакимият башлыгы бүлмәсенә юнәлә.)

Ут сүнә.

Тугызынчы күренеш

Ут янганда, сәхнәдә кызыл эскәтер ябылган өстәл артында, кече залга карап, район башлыгы Ишкәев белән аның урынбасары Сибгатуллин утырып тора. Утырышлар залына редакция эшен карарга район Советы депутатлары чакырылган, алар күренмәскә дә мөмкин.

Ишкәев (урынбасарына борылып). Әйдә, башла!..

Сибгатуллин, урынынан торып, мөнбәргә баса.

Сибгатуллин. Хөрмәтле депутатлар! Сез инде беләсез, аңлатып тормыйм, бүген без обсуждаем работы районной редакции «Байтирәк хәбәрләре» и, персонально, работы редактора Нафиса Хакова.

Ишкәев (Сибгатуллинны бүлдереп). Беркөнне мин «Инеш», «Үзән» хуҗалыкларына бардым. Үзем белән каладан килгән җаваплы кешеләр дә бар иде. Шунда миңа сорау бирәләр. «Кая район газетасы? Нишләп килми ул?», диләр. Монда теге юк, бу юк, дип зарланып йөреп, һәммәсен акчага сылтап калдырып кына булмый. (Ул җитдиләнә төшеп, читтәрәк утырган Нәфискә карап.) Сезнең урында менә, завтра же, кемдер эшли башлый икән, редакциядә компьютерлар да, типография дә була һәм башкасы да… Менә без парк коймасын тотуны да, җәяүлеләр өчен күпер салуны да үзебез башкардык, бер тиен дә бирмәделәр бит. «Агрострой» начальнигы Хәбиб Хаевичтан, бик үтенеп сорагач, күперне сайлауларга кадәр өлгертте бит. Тыңлады. Сез дә эшләтегез, тыңлатыгыз.

Нәфис (үз-үзенә). «Башлык» булсам мине дә тыңларлар иде. Мөхәрриргә күпер саласы, парк коймасы тотасы гына калды инде.

Ишкәев. Мин зарланып йөрмим бит. Кемнәндер «Әйдә, фураж бир инде, акча бир инде» дип тә теләнмим. Ничек тапканыбызны үзебез генә беләбез.

Нәфис (үз-үзенә). Кая китте соң типографиягә дип бирелгән миллионнар?

Сибгатуллин. Иптәшләр! Мин район Советы депутаты, механизатор Басыйр Мәсхутшинның язма чыгышын (ул үзе монда килә алмады) укып кына китәм. «Район газетасы эчтәлеге дөреслеккә туры килми. Газетада район хуҗалыкларында булган яңалыклар сирәк яктыртыла. Газета битләрен күбрәк Нәфис Хаковның үз язмалары алып тора. Хаталар да күп китә. Мәсәлән, алдынгылар исемлегендә мине Мәсхутшин урынына «Мәхмүтшин» дип язганнар… Кыскасы, «Байтирәк хәбәрләре» газетасына яхшы җитәкче кирәк… Матбугат министры безнең сүзгә колак салса әйбәт булыр иде…»

Нәфис (үз-үзенә). Тагын кемнәр кушып чыгыш әзерләттегез икән?

Сибгатуллин. Матбугатның роле бик зур, бигрәк тә сайлауларда. Юкка гына матбугатны дүртенче власть димиләр. Кызганычка каршы, Нәфис абый җитәкчелегендәге редакция безне аңламады. Алар белән сөйләшүләргә карамастан. Нәфис абый, так что, үпкәләмәгез… Ну, товарищи, ситуация конфликтная, честно говоря, мы старались убедить его, решать вопрос по любовно, и освободить его от должности по собственному желанию…

Ишкәев (чыгышны бүлдереп). Юк, син, Фаил Минһаҗевич, болай диген. Без, район оешканнан бирле, Нәфис абыйдан куркып яшәдек, диген. Хакимият башлыгыннан алып, калганнарга хәтле курыктык, диген. Тегене язар, моны язар, дип, тагын язмасын дип, без дер калтырап яшәдек, диген. Ату син сүзеңне икенче төрле башладың… (Карашын Нәфискә юнәлтә.) Менә бүген «Чулпан» колхозы ни өчен шундый начар хәлдә? Ике йөз баш сыердан йөз баш сыер калган. Аны язарга кирәк. Ни өчен «Үзән» совхозында җитәкче алышынды? Андагы хәлләрне язарга кирәк… (Сибгатуллинга ишарәләп.) Син әйт, ничә ел куркып яшәдек инде, тагын да куркып яшәмәскә дигән фикергә килдек, диген. Фикерегезне дөресрәк итеп әйтеп бирегез. Әле әйтелгәнен дә куркып әйтәсез…

Сибгатуллин. Дәвам итәбез, иптәшләр! Без ирекле матбугат турында сөйлибез икән, Нәфис абый үзе газетаны финансласын, үзе бастырсын, үзе чыгарсын һәм үзе сатсын. Бәйсез газета булса, Нәфис абый, хөрмәт итәмме мин аны, юкмы, ул безнең рәтләрдә булырга тиеш түгел. Ә хәзергә безнең газета халык таләпләрен үтәми. Шуңа күрә…

Ишкәев (Сибгатуллинны янә бүлдереп). Шулай эшләргә кирәктер, минемчә. Ул шулай булырга тиеш тә. Булдыра алмагач, ябышып ятарга димәгәндер бит, кешене азаплап! (Нәфискә ачу белән текәлә.) Азапламагыз коллективыгызны да, безне дә. Мин бит сезгә әйтеп күрсәттем, Фаил Минһаҗевич та әйтте. «Языгыз район тарихы турында китап», – дип. Мин шул китапны чыгарырга булышам, дидем. Бүген дә шул сүзне әйтәм… Җиңелә белергә кирәк, җиңелә белү – үзе геройлык ул!.. Әгәр мин эшемдә булдыра алмыйм икән, бу Байтирәк районына ябышып ятмыйм, мин китә торган кеше…

Нәфис (үз-үзенә). Китәрсең бар?! Ни гомер көтеп алган тәхетеңне бирдең, ди! Власть синең «җим»ең ул, коттеджларың, машиналарың… Кәнәфиең сине дә ымсындырып тора. Сиңа да шул кирәк: халык байлыгын талаганыңны күрмәсеннәр генә…

Ишкәев. Бу һәрбер кешегә карата да шулай булырга тиеш: синең арт ягыңа тибеп озатканны көтәргә түгел… Илбашы Елесев та, эшли алмагач, үзе теләп китеп барды бит! Нәрсәгә тарткалашырга? (Сибгатуллинга.) Дәвам ит!

Сибгатуллин. Ну, товарищи, тут всем ясно. Печать, вообще, не терпеть критики. Монда җитешсезлекләр күп инде. Газета эшендә систематик план юк. Сыйфат начар, контроль түбән. Газета вакытында чыкмый, үз укучыларына барып ирешми. Так что, прокуратура тикшерүендә редактор эшендәге кимчелекләр дә әйтелә…

Нәфис Хаковның редакторлык вазифаларына лаеклылыгы турындагы мәсьәләне хәл итүне тәкъдим итәм.

Шулай итеп, район Советы халык депутатлары хәл итте:

1. Матбугат һәм информация министрлыгына Н. Хаковның «Байтирәк хәбәрләре» вазифаларын башкарырга лаеклылыгы мәсьәләсен хәл итәргә.

2. «Байтирәк хәбәрләре» редакциясенең журналист хезмәткәрләренә, Россия Федерациясе матбугат законнары таләпләренә туры китереп, редакциянең яңа уставын кабул итәргә һәм район Советы депутатларының тәкъдимнәрен кертергә.

Ишкәев (залга карап). Иптәшләр, бу карарны, нигездә, кабул итәргә дигән тәкъдим бар. Кемдә нинди фикерләр бар? Юк. Ул чагында кем дә кем, бу карарны кабул итәргә, ди, кулларыгызны күтәрегез? Төшерегез. Каршылар? Юк. Битарафлар? Юк. Карар бертавыштан кабул ителде…

Сибгатуллин. Утырыш шушының белән тәмам.

Ишкәев, Сибгатуллин сәхнәдән чыга.

Пәрдә.

Унынчы күренеш

«Байтирәк хәбәрләре» редакциясе. Матбугат министры Сәет Әскәров белән район хакимияте башлыгы урынбасары Сибгатуллин түр өстәл артында, ә редакция хезмәткәрләре һәм мөхәррир Нәфис бер читтәрәк утырышканнар. Министр басып сүзгә керешә.

Әскәров. Суверенитет игълан ителгәч, Республиканың административ картасына кайбер үзгәрешләр кертелде. Яңа административ бүленешләр барлыкка килде. Шул хисаптан Байтирәк районы да. Әлбәттә инде, район булгач, аның үз атрибутлары да булырга тиеш. Ул атрибутларның берсе – район газетасы. Бүгенге көндә газета начармы, яхшымы дөнья күреп килә. Кыскасы, монда эшләр ничегрәк бара? Язалармы, язмыйлармы? Менә шушы бинада без эчкерсез сөйләшү алып барырга тиешбез. Сүзне кайсыгыздан башлыйбыз? Финанс ягыннанмы? (Бухгалтер Фәнзия торып баса.) Быел сезгә күпме финанс каралган иде?

Фәнзия. Өч йөз дә илле мең.

Әскәров. Бүгенге көндә күпме финансланган?

Фәнзия. Ике йөз дә биш мең.

Әскәров. Сез ничек, сопряжениядә барасызмы?

Фәнзия (сопряжения сүзен аңламаудан каушап). Әйе… Безнең типография чыгымнары күп, шуңа кыен. Газетаны шәһәр типографиясендә бастыру кыйммәткә төшә.

Әскәров. Бу хәлдән чыгу мөмкинлеге бармы?

Фәнзия. Компьютерлар, җиһазлар алсак булыр иде.

Әскәров. Ә нигә алмыйсыз? Бездән сезгә зур акчалар бирелде. (Фәнзия башын ия, карашын читкә ала.) Узган ел гына без сезгә ике миллион тугыз йөз мең сум акча бирдек. Аңарчы да биргән идек. Моның кадәр акчаны министрлыкның бер генә районга да биргәне юк. Һәм моны бер генә министрлык та бирә алмый. Ә нигә ул акчаларны редакторыгыз белән бергәләп юлламыйсыз? (Фәнзия дәшми.)

Нәфис. Ул акчаларны безгә бирмәделәр.

Әскәров. Ни өчен бирмәделәр?

Нәфис. Акчалар редакция счётына кермәде. Райфинга кайтты һәм икенче көнне үк район кредитын капларга «Ак Барс» банкына китте…

Әскәров. Анысын белмим…

Нәфис (үзалдына). Беләсез… Белергә генә теләмисез…

Әскәров (ачу белән). Син ни өчен редактор? Әгәр дә редактор икән, син аның артыннан йөрергә тиеш… Редактор моны сессиягә куярга тиеш.

Нәфис. Тиеш нәрсәләр күп инде ул, Сәет Әскәрович…

Әскәров. Шуның хәтле акчалар керсен дә… Әгәр дә сез көн узсынга кул кушырып утырсагыз, беркем дә бирмәячәк.

Нәфис. Ул алдан ук шулай килешенгән инде…

Әскәров. Алай түгел… Гафу ит, мин монда әрепләшергә дип килмәдем… (Корреспондент Факилгә.) Сезнең исемегез ничек?

Факил. Факил.

Әскәров. Сездә җыелышлар буламы? Летучкалар? Дөресен әйтегез.

Факил. Була…

Әскәров. Сез редакция эше турында нинди фикердә? Сезгә мондагы атмосфера ошыймы?

Факил (башын аска ия төшеп). Аның объектив сәбәпләре бар инде… Компьютерлар булмау, сиксән чакрымга калага барып газета чыгару мәшәкатьләре. Анда ике көн вакыт югалтасың, оперативлык кими…

Әскәров. Компьютер үзе язмый бит. Әллә пассивлык та бармы? Һәм башка нәрсәләр?.. (Факил эндәшми. Ул эндәшмәгәч, Нәфискә мөрәҗәгать итә.) Йә, сөйлә үзең!..

Нәфис. Нәрсә сөйлим? Әйтәсен әйттем шикелле. Газета вакытында чыкмый, дигән сүз дөрес түгел.

Сибгатуллин (гаҗәпсенеп). Газета районга вакытында кайтмый бит инде…

Нәфис. Акча күчерелмәгәч ничек кайтсын ул? Акчасыз товар бирәләрме? (Министрга.) Менә сез, Сәет Әскәрович, акчаларны типография өчен ике тапкыр бирдек, дидегез. Ул акчалар безгә килмәде. Акчаларның җилгә очуын белә торып, мин хәзер башлык белән сугышырга тиешме? Мин кем аның каршында? Гади бер кеше. Болай да тырнак астыннан кер эзлиләр, Байтирәктән ничек куарга белмиләр… Минемчә, сезнең монда, безнең редакциягә килүегез дә «башлык»ка булышуга, ягъни мине матур гына эштән азат итүгә корылган…

Әскәров. Юк. Минем үз фикерем бар. Минем өчен газета – көзге. Миңа Нәфис бик яхшы эшли, дип әйтсәләр дә, газета алама чыга икән, мин турысын әйтәчәкмен.

Нәфис. Газетаның кай җире алама соң?

Әскәров (җаваптан качып). Юк, болай булмый… Без акчаны ике тапкыр бирдек, хәзер сезне коллегиягә куябыз…

Нәфис. Куегыз, мин ул акчаларны кесәгә салмадым.

Әскәров. Монда хакимият белән ике арада аңлашу юк икән… Чөнки газетаны гамәлгә куйган учредитель белән редакция арасында мөнәсәбәтләр кискенләшкән. Монда үзеңә тәнкыйть күзлегеннән карарга кирәктер… (Пауза.) Редакциядә кызың да эшләгән…

Нәфис. Эшләсә ни булган? Аның язган материаллары газетада басыла килде.

Әскәров. Бәлки… Телибезме, теләмибезме бөтенесе кеше факторына кайтып кала, позициягә, принципиальлеккә. Димәк ки, таләпчәнлек кимегән… Монда аңлашылмаучылык күп… Бәлки, монда яңарак кан, фикерлерәк кеше кирәктер. Кайнап тора торган бүтән җитәкче… (Редакция хезмәткәрләренә ишарәләп.) Редактордан башка калганнар чыгып торуыгыз сорала. (Чыгалар, министр Нәфискә.) Нишлибез?

Нәфис. Эшлибез…

Әскәров. Юк, булмый. Гариза яз!..

Нәфис. Нәрсә дип?

Әскәров. Эштән китәргә… Редактор замы булып күчәрсең, редакциядә әдәби түгәрәк оештырып җибәрерсең… Монда яңа канлы кеше кирәк.

Нәфис. Миндә бозык канмыни? Миңа ул диагнозны кем куйды?

Әскәров. Юк, эш анда түгел.

Нәфис. Нәрсәдә соң?

Әскәров (ачу белән). Аңлаштык бит… Кыскасы, нишлисең?

Нәфис. Уйларга кирәк…

Әскәров. Безнең монда уйлап торырга вакыт юк…

Нәфис. Мин хәзергесе көндә ялда бит әле.

Әскәров. Кайчан эшкә чыгасың?

Нәфис. Ун көннән.

Әскәров. Эшкә чыгасы көннән гариза яз!..

Нәфис. Юк, алай булмый, мин үлмәс борын үз-үземә ясин чыга алмыйм… (Пауза.) Мин нишләгән? Урлап тотылганмы? Ишкәевкә ошамыйм, дип китимме?

Әскәров (кызып). Яхшы! Язмыйсың икән, мин сиңа бүген ялгыш бер өтерең өчен бер кисәтү биреп китәм, киләсе атнага икенчесен, өченчесендә эштән азат итәм. Мин профессиональ журналист булган кеше, миңа синең гаебеңне табарга унбиш минут вакыт җитә… Монда әле КЗОТ дигән нәрсә дә бар. Син бөтен кануннардан читләшәсең…

Нәфис. Нишләгән? Гаепле икән, судка бирсеннәр.

Әскәров (ачуы кабарып). Мин сиңа бала-чага түгел. Мин хөкүмәт кешесе, кем белән эш итүеңне онытма… Чакырыгыз әле бухгалтерны? (Агарынып, Фәнзия кереп баса.) Миңа бүген үк бухгалтерия документларын җибәрегез… (Нәфискә.) Документларда биш сум гына чагышмаса да күрерсең аннары…

Нәфис. Мин күрәсен кеше күрмәс…

Министр Әскәров һәм хакимият башлыгы урынбасары Сибгатуллин кәефсез генә китеп баралар. Нәфис аларның тәрәзәдән яхшы машинага утырып китеп барганын карап кала.

Хәзер болар Ишкәев кабинетында, чәйләп утырып, редактордан ничек котылу ысулларын караячаклар инде… (Ишекле-түрле йөренә, аннан өстәл өстендәге кәгазьләрен карарга керешә.)

Редакциягә, тамак кыра-кыра, автохуҗалык хуҗасы Чумзариф килеп керә.

Чумзариф. Нихәлләр, иптәш редактор?

Нәфис. Түзсәң, түзәрлек…

Чумзариф (урындыкка җәелеп утырып). Түзәрлек кенәдер шул… Районда тиздән сиңа да, миңа да көн бетәргә может.

Нәфис (сагаеп). Нигә?

Чумзариф. Менә шушы җүләр әйтте, диярсең. Хәзер властька менеп атланган Ишкәев чыгырыннан чыга башлады. Кемгә ничек бәйләнергә белми. Инде күпме колхоз рәисләрен селкеп атты. Ул иң элек элекке башлык Тукбаев дусларын чүпли. «Үзән» совхозы директоры Идрис Юнысовны эшеннән шудырды, аннан «Ындыр» совхозы директоры Марсельне. Инде «Инеш» кооперативы рәисе Миң Миңнулловичка казына.

Нәфис. Миң Миңнуллович, бәлки, аңа конверт бирү тәртибен бозгандыр?

Чумзариф. Ишкәевкә җитәрлекне биреп бетереп кенә булмый. Бу бит Тукбаевны да уздыра. Әнә, беренче эше итеп икенче коттеджын салдыра башлады. Андый тамашаны кайда, кайчан күргәнең бар? Районның ничәмә миллионнары китмәгән ул беренче номерлы төзелешкә?!

Нәфис. Нишлисең, законнары үзләрендә: эт өрә тора, бүре йөри тора, соңгы сарыкны тотып ашаганчы.

Чумзариф. Безнең районда сарыклары да калмады инде. Шашлыкка суеп ашап бетерделәр. Әле монысы районын да таратыр… Нинди эшчән хуҗалыкны, синең туган авылың Акъярны, бер кала эшмәкәренә, коорпорациягә сатты. Ул инвесторга, акчадан башка, халык мәнфәгатьләре кирәкме? Андый нәрсәне белергә дә теләми ул.

Нәфис. Чиновниклар коррупциясенең шушылай чәчәк атуыдыр инде бу.

Чумзариф. Тагын җиде хуҗалыкны «сөт патшасы» инвесторына бирделәр. Кайбер район хуҗалыкларында эшләргә эш тә калмады.

Нәфис. Сүгенә күрмә тагы…

Чумзариф. Сүгенерсең дә, халык белән исәпләшмәгәч…

Нәфис. Синең белән исәпләшәләрдер бит?

Чумзариф. Исәпләшкәннәр, ди… Мин утыз сигез ел авыл хуҗалыгында эшләгән кеше. Заманында Абага районын гөрләтеп тоттык. Хәзер Байтирәк районына калгач, мине, өч Хезмәт Даны ордены белән бүләкләнгән колхоз рәисен, җиде ай эшсез тоттылар. Белдеңме? Адәм көлкесе… Мондагы хөрәсәннәр янында хурланып йөрдем.

Нәфис. Власть тукмагы синең башка да төштеме?

Чумзариф. Төшмичә… Алар мине шушы автохуҗалыкка китереп батырырга иде исәпләре. Барып чыкмады, сырт бирмәдем… Шәһәргә ОКСка барып, туры хуҗа янына кереп, торак йортлар төзү планына дип, миллион сумнарны бөтен җирдә раслатып, министрларга куллар куйдырдым. Кәгазьдә эш беткәннән соң гына, боларга әйттем. Ашыктым, дурак. Хәзер болар нишлиләр? Ун көн эчендә Ягиевны тоталар да аны Курбаш урманына, Ишкәевнең ял йортына алып кайтып, ришвәтләр биреп, миңа тиешле акчаларны бирдертмәскә күндерәләр…

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Дымарь – төтәтә торган күрек.

Артка