Янка Сіпакоў
Двое на вуліцы

* * *

© Сіпакоў І. Д., 2023

© Афармленне. ТДА «Выдавецтва „Чатыры чвэрці“», 2023

Жыві як хочацца
Аповесць

Напачатку, яшчэ спрасоння, ён ніяк не мог даўмецца, што яго разбудзіла, што халоднае і, як яму нават падалося, вострае, нібы цвік, дзеўбанулася ў шчаку – быццам уджаліла – і адразу ж скацілася за расшпілены каўнер сарочкі – на грудзі, а потым, крыху ачомаўшыся і агоўтаўшыся ад сну, зразумеў: гэта, разгайданая рухам, адарвалася ад настылага жалеза і ўпала на яго зверху вялікая дажджавая кропля.

Ён сцепануўся, узняў галаву, якая, нібы не свая, адкінулася была ў сне назад, павёў плячыма і з непрыемнасцю адчуў, як кропля пад сарочкаю пакацілася па грудзях яшчэ далей, ніжэй, і там, дзе яна прайшла, целу зрабілася мокра, холадна і няхораша.

Ад нязручнага сну ў крэсле, калі галава матлялася ва ўсе бакі, ныла шыя, балелі плечы – як мядзведзь на іх уссеў – ды і наогул усяму яму было кепскавата-няўтульна.

Ён паварушыўся, пахітаў галавою, каб размяць зацёклыя цягліцы, адным пальцам паправіў акуляры, якія з’ехалі былі з пераносіцы, і ўсеўся зручней.

Аўтобус, не спяшаючыся, прадзіраўся праз восеньскую непагадзь, аб’язджаў вялікія лужыны на дарозе, а калі гэта яму не ўдавалася – з-пад колаў далёка на ўзбочыну ляцелі густыя брудныя пырскі. Дождж са снегам сыпаў на разараныя на зіму палі, на голыя, пачарнелыя ўжо ад макрэчы кусты, што паныла праплывалі за акном.

У палях, дзе яшчэ толькі пачынала світаць, было шэра, мокра і таксама няўтульна. Тыя ж шэрань і няўтульнасць гусціліся і ў аўтобусе – у ім усё было, як і на вуліцы, і толькі, можа, адно не хапала ветру і дажджу, каб поўнасцю адчуць, як холадна і зябка зараз вось там, на палявых сцяжынах, ля голых кустоў, дзе нясвежа бялеюцца – нібы рудзеюць – невялікія лапікі мокрага снегу, праз рэдзенькі покрыў якога праступае настылая цёмна-бурая зямля.

Праўда, спачатку, калі ён з сябрамі па непагадзі, яшчэ ўпоцемках – аўтобус выпраўляўся ў дарогу дужа рана – пехатою дабраўся нарэшце да раённай аўтастанцыі і, абшкробшы аб прыступку гразь з чаравікаў, увайшоў у зырка асветлены аўтобус, там яму стала раптам цёпла і ўтульна, нібы ў ласкавай і гасціннай, сагрэтай зычлівасцю хаце.

Але потым, калі выехалі з гарадка, пасажыры папрасілі шафёра выключыць святло: «Яшчэ ж рана, давайце паспім» – і ў аўтобусе адразу стала гэтак жа панура і хмурна, як і на вуліцы.

Хмурна было і ў яго на душы.

Учора нарэшце яны пусцілі электронна-вылічальную машыну, якую набыла – можа, для моды, а можа, яна і сапраўды там трэба – невялікая мясцовая фабрыка. З іхняга завода прыязджалі сюды іншыя людзі – інжынеры, мантажнікі, – рабілі свае вузлы, правяралі іх і вярталіся дамоў, і толькі вось яны, трое, былі тут, у раённым гарадку, пры машыне, неадлучна цэлы месяц. Закончыўшы працу, адзначыўшы камандзіроўкі, яны сабраліся ў гасцініцы, у яго, Жавейкавым, нумары – збірацца да Алега ці то дома, ці то ў камандзіроўцы было даўняю і звыклаю завядзёнкаю. І на гэты раз таксама ніхто не ўсумніўся: «Чаму гэта ўсё да Жавейкі ды да Жавейкі? Хадзем да мяне!», бо ўсе былі на дзіва перакананы, што збірацца трэба толькі там. Лёша Лясун, кучаравы, валасаты волат – валасы ў яго стаялі неяк дыбка, а таму галава была падобна на буслінае гняздо – узбуджана хадзіў па пакоі, узнімаў рукі ўгору, трос у паветры, нібы пагражаючы каму, сціснутымі кулакамі і басам дэкламаваў – як спяваў усё роўна, пераймаючы оперных спевакоў: «Уздаць трэба на гарачае каменне! Чуеце – уздаць! Ды так, каб ажно зашыпела».

Узялі пару бутэлек сухога віна. Лясун, які зусім не знаходзіў смаку ў сухім віне, зморшчыўся: «Ат, кісляццё адно» і «выбіў» сабе бутэлечку «Белавежскай»: маўляў, я на спецзабеспячэнні буду.

Яны доўга «ўздавалі на гарачае каменне», шмат курылі – аж вось і зараз яго валасы пахнуць табакаю, – гулялі ў падкіднога дурня.

У карты яму зусім не шанцавала – ён увесь час прайграваў: і падкідаць яму, як назло, не было чаго, і адбівацца таксама не было чым. Хлопцы жартавалі: «Нічога, нічога, Жавейка, цярпі – каму ў карты не шанцуе, таму ў каханні ой як ручыць». Ён смяяўся разам з імі над сваім няўмельствам, а сам думаў: «От чэрці, яшчэ пацяшаюцца! Лёгка ім пацяшацца, калі самім шанцуе і там, і там – і ў карты, і ў каханні».

Аднаго, не зважаючы на тое, што ён часам можа захапіцца і лішне «ўздаць на гарачае каменне», шчыра любіць жонка – ціхая, памяркоўная і клапатлівая, крыху старэйшая за яго па гадах жанчына. Яна вельмі яго даглядае – вось тут, у камандзіроўцы, без яе ўвагі і ласкавых рук ён неяк пакамячыўся ўвесь, зацёрся, пабруднеў – сарочкі не мые, чаравікі не чысціць, – калі хочаце, нават змізарнеў і страціў той свежы выгляд, якім ён заўсёды, дзякуючы жончыным клопатам, мог пахваліцца дома.

А другі, Радзік, амаль кожны дзень бегае на мясцовую пошту і звоніць жонцы, з якою яны жывуць так ужо дружна і злагадна, што нават суседзі часам жартуюць: «Вы ўжо хоць бы калі для прыліку пасварыліся, ці што». Зараз жонка ў яго цяжарная – па ёй, праўда, гэтага яшчэ не відно, але Радзік сам так кажа, а яму ж відней, – і таму ён хвалюецца і за яе, і за дачку, – ён чамусьці ўпэўнены, што ў яго будзе дачка, – і за першага сына, які застаўся на цэлы месяц з маці.

У яго, у Жавейкі, увесь час тухла папяроска, ён часта браў са стала запалкі і прыкурваў наноў, а Лясун жартаваў і з гэтага: «Вось бачыш, папяроска таксама тухне. Значыць, нехта думае пра цябе, сумуе без цябе, чакае. Глядзі, вунь як у Радзіка папяроска ярка гарыць, бо пра яго ж ніхто не думае».

Радзік – малады інжынер, амаль яшчэ хлапчук. І наіўны, наіўны. Жаніўся ён ужо даўнавата, гадоў з пяць назад, але пакуль што, відаць, яшчэ не нацешыўся з сямейнага шчасця і таму адусюль, як на злом галавы, хутчэй бег дадому – да маладой сваёй жонкі.

«А каму пра Радзіка думаць? – сур’ёзна, знарок уважліва гледзячы ў карты, вёў сваё Лясун. – Жонка ў яго ёмкая, прыгожая, маладая. Хіба яна будзе сядзець дома і чакаць нейкага там Радзіка з камандзіроўкі? Вядома ж, не! Яна ўжо недзе даўно да другіх пабегла – туды, дзе кампанія, віно, танцулькі…»

Радзік неяк разгублена і ў той жа час дужа пільна паглядзеў на Лесуна – ці смяецца ён, ці напраўду ўсё гэта гаворыць? – а пасля, перахапіўшы ледзь улоўную ўсмешку Жавейкі, зморшчыўся: «Не вярзі ты, Лясун, абы-чаго. Ты лепей глядзі, каб твая Лясоўна куды да старэйшых не збегла».

Хоць Радзік крыху і супакоіўся, але Жавейка бачыў, што Лесуновы словы, як кажуць, зачапілі хлапца за жывое: будзе ўсё ж асцярожна распытваць жонку, дзе яна была без яго, куды хадзіла…

Радзіка Алег упершыню ўбачыў на наваселлі ў Лесуна. Тады была амаль такая ж мокрая восень, і Радзік усё баяўся, каб не наслядзіць у хаце. Скочыць на новы, разасланы па падлозе дыван, абатрэ хуценька ногі і стаіць на ім – баіцца на чыстую падлогу стаць, каб не забрудзіць яе. Пастаіць так, пастаіць, а потым на другі дыван пераскоквае і там ногі таксама выцірае. А дываны ж прыгожыя, новенькія – толькі што з крамы. Лясун глядзеў-глядзеў на малога, злаваўся моўчкі, а тады і не сцярпеў: «Радзік, ты ногі сабе аб дыван абатры. Толькі нос не ўздумай ім выціраць – гэта ж табе не насоўка, абдзярэшся…»

І другая кропля ўпала гэтак жа нечакана, як і першая, – яна гулка шпокнулася на скураную Жавейкаву кепку і разбілася на маленечкія кропелькі: ён адчуў нават, як навокал, нібы якая морась, пасыпаліся пырскі.

Жавейка зірнуў угору: там, на столі, завязвалася новая кропля. Відаць, летні люк для вентыляцыі быў зачынены не зусім добра, і таму ў шчыліны задзьмувала дождж.

Ён пасунуўся да акна, пацясніў крыху Лёшу Лесуна – той прачнуўся, лыпнуў вачыма, няўцямна паглядзеў на яго і зноў заснуў.

Жавейка, заплюшчыўшы вочы, таксама спрабаваў заснуць. Але яму не спалася. Зноў успомніў пра папяроску, пра жарты сяброў. «А яна тухла, – падумаў сам сабе, – не таму, што па мне і праўда нехта сумуе, а таму, што я зусім не ўмею курыць». Колькі ні вучыўся – нічога не атрымліваецца: ён, асабліва калі заняты чым, забывае, што папяроску, каб яна добра гарэла, трэба, як соску, увесь час смактаць.

Па акне барабаніў дакучлівы дождж. Маленькія кропелькі на шыбах хутка большалі ад дажджынак, увачавідкі цяжэлі і, нібы пабраўшыся за рукі, паволі скраналіся з месца. Спачатку яны паціху сунуліся ўніз, убіраючы ў сябе ўсё больш і больш гэткіх жа, як самі, кропелек – усё набіралі разгон, – а потым імкліва, нібы ўрэшце адважыўшыся, віхляючы, быццам тыя рухавыя галавасцікі-апалонікі, шукаючы зручнейшай, пракладзенай ужо да іх на мокрым шкле сцяжыны, паспешліва кідаліся ўніз і імчалі ўсё хутчэй і хутчэй, пакідаючы за сабою вільготныя, звілістыя пісягі.

Ён глядзеў на гэты імклівы рух – нават вока не заўсёды магло прасачыць, як дажджыны, нібы жывое што, мільгалі па шыбе, – і яму здавалася, што гэта не кроплі бягуць па шкле, а ідзе нейкае паспешлівае, хапатлівае перасяленне цэлай калоніі галавасцікаў.

Успомніў, што гэтая думка прыйшла яму не зараз, зараз яна толькі паўтарылася. Так падумалася яму неяк раней, дома, ці не ў тую яшчэ восень, калі ён, адзінокі, у кепскім настроі сумна сядзеў у пустой кватэры і бяздумна, тужліва глядзеў у мокрае ад нуднага дажджу акно, па якім, як вось і сёння, кудысьці спяшаліся хапатлівыя кроплі-галавасцікі; калі за акном, пад вялікім знадворным градуснікам, нібы пад носам, вісела, хітаючыся ад ветру, і ўсё ніяк не магла адарвацца вялікая дажджавая кропля.

Успомніў пра хату, падумаў, як там зараз пуста і не па-жылому холадна, як ходзіць, пэўна, па кватэры вецер, як дзьме ён у неагледжаныя вокны, як ад яго павеву калышуцца фіранкі і шторы – раніцою аж боязна ўставаць, – і яго зноў скаланула, нібы ад той самай кроплі, што трапіла нядаўна за каўнер. Падумаў, што і муха, якая жыла ў яго хаце і якой ён заўсёды пакідаў нешта з ежы, мусіць, таксама здохла – на гэты раз, збіраючыся ў камандзіроўку, ён забыўся на яе і нічога не пакінуў.

І нібы наяве, выразна пачуўшы, як гулка адбіваюцца ў яго кватэры крокі, ён міжволі злавіў сябе на думцы, што ехаць дадому яму не хочацца.

У аўтобусе спалі. Лёша Лясун хроп, прысланіўшыся галавою да шыбіны, – калі аўтобус падкідала, яго валасы праціралі мокрае, запацелае шкло. Радзік соладка спаў, далёка назад адкінуўшы сваю галаву, – яна матлялася як не пад самым носам у Жавейкі: ён нават чуў, што ад яго валасоў густа пахне ўчорашнім дымам, які так уеўся, што і за кароткую ноч – яны позна ляглі і рана ўсталі – не паспеў выветрыцца. Радзікава галава матлялася па плячах так бездапаможна і нежыццёва, – нібы чужая, нібы прыстаўленая, – што Жавейку нават непрыемна было на ўсё гэта глядзець, і яму міжволі муляла такая дзіўная думка: маўляў, а ці зможа ён, прачнуўшыся, падняць яе, і ці зможа шыя зноў стаць пругкаю і моцнаю, каб, як і да гэтага, трымаць на плячах галаву. Уявіў, што, відаць вось так, калі ён спаў, матлялася і яго галава, і яму стала няёмка, што нехта і пра яго мог падумаць гэтак жа, як ён толькі што думаў пра Радзіка.

У аўтобусе кожны спаў так, як яму было зручней і як дазваляла дарожная неўладкаванасць. Абвёўшы вачыма ўсіх, хто спаў, Алег успомніў, што менавіта так спяць на вакзале.

Усе навокал спалі, і толькі на пярэднім сядзенні ціха, нібы шэпчучыся, размаўлялі два дзядзькі – відаць, вясковыя, відаць, ехалі ў горад да сваіх дзяцей: праход ля іх быў застаўлены кашамі, мяшкамі, авоськамі.

Жавейка прыслухаўся – пра што яны гавораць?

– Яно, калі ты пайшла ўжо на гэтых сірот, дык і маткай старайся ім быць, а не мачахай. А калі адчуваеш, што не зможаш, дык і не рыпайся, не ідзі за ўдаўца замуж.

– Ага. А то сваіх панадзявае, прыбярэ, як лялек, – у іх і касцюмчыкі, у іх і чаравічкі, – а гэтае дзіця няшчаснае як не босае ў школу бегае: ёй хоць бы на капейку чаго з горада прывезла.

Тую, пра каго дзядзькі гаварылі, яны, відаць, добра ведалі абодва.

– Яно і бацька вінаваты. Іншы бубухнуў бы пару разоў, дык і мачаха была б як мачаха – шаўковаю б зрабілася. А гэты ж маўчыць.

– Ага, не кажы ты, маўчыць…

З суседняга сядзення павярнуўся да іх, сеў якраз тварам на праход зусім старэнькі дзядок:

– Вось вы тут, чую я, усё «мачаха» ды «мачаха» гаворыце. А іншая мачаха, каб вы ведалі, часам лепей за родную матку дзяцей глядзіць. Матка вунь спілася, прыйшла, чаравікі ў роднай дачкі ўкрала і ўцякла. А мачаха сядзіць ля дзяўчынкі, слёзы ёй выцірае дый супакойвае: «Не плач, дачушка, мы табе новыя справім». А вы кажаце – мачаха…

– Дык што вы раўняеце? Якая ж гэта матка, калі яна спілася? А гэта ж здаровая і не глядзіць.

– Дзед праўду кажыць, – таксама павярнулася на размову немаладая ўжо жанчына і нават адхінула хустку з вуха – каб лепей чуць. – У мяне вунь у самой матка замуж за ўдаўца выйшла. І ці паверыце, так ужо баялася, каб яе ніхто не папікнуў, што яна сіротак не глядзіць. Дык ім усё лепшае аддавала, усё ў першую чаргу. І так яна ўжо гэтых чужых дзяцей глядзела, што мне, малой, нават не падабалася, што яна мне родная матка, – хацелася, каб і ў мяне мачаха была.

– А не выдумляй ты, цётка, абы-чаго – няма такіх мачах.

– Яй жа Богу, праўду кажу. Каб мне з гэтага месца не сысці, што праўда…

Апошнім часам Жавейку здавалася, што ўсюды людзі толькі пра гэта і гавораць: той развёўся, тая кінула свайго мужа, нехта гадуе чужых дзяцей – быццам бы ўсе толькі тое і робяць, што разводзяцца, жывуць з чужымі дзяцьмі і кожнаму стрэчнаму пра гэта расказваюць. Ды ён разумеў, што людзі і жывуць шырэй, і гавораць шмат пра што іншае, але ўсё гэта лёгка абыходзіць яго, а ягонае насцярожанае вуха ловіць толькі тое, што баліць і яму самому.

Скажам, хіба, да прыкладу, у той халодны восеньскі дзень, калі ліў такі ж самы, як сёння, дождж, ён мала каго сустракаў на мокрай і няветлівай вуліцы. Але ж запомніў бадай што толькі іх – бацьку і сына. Бацька быў цёпла апрануты, ён размашыста шыбаваў па лужынах, а побач з ім у адным пінжачку, без куртачкі бег малы – дождж ліў яму за каўнер, хлопчык уцягваў галаву ў плечы і ўсё стараўся глыбей у кішэні схаваць свае паакрэплыя на дажджы і холадзе рукі, усё спрабаваў нешта загаварыць да бацькі, але той маўчаў. Жавейка здзівіўся, што ў чалавека так і не з’явілася жадання захінуць малога хоць крысом бліскучага ад дажджу плашча, зашпіленага на ўсе гузікі, – нават башлык быў насунуты на галаву і завязаны пад барадою.

Вось тады, седзячы дома каля акна, ён глядзеў на халодную кроплю пад градуснікам, на галавасцікаў, якія спяшаліся па шыбах немаведама куды, а перад вачыма ў яго ўсё стаялі тыя двое – бацька і сын.

А можа, той мужчына, які вёў хлопчыка ў дзіцячы сад, ніякі не бацька малому? А хто ж ён тады? Выпадковы чалавек? Прымак? Знаёмы? Сябра яго маці на адну толькі ноч? А можа, усё ж бацька, але п’яніца? Не, на п’яніцу ён не падобны. Жавейка бачыў – балазе дзіцячы сад у яго пад самымі вокнамі, – як п’яныя бацькі забіралі часам дадому дзяцей. Яны затульвалі малых ад ветру, захіналі лацвей у палітончыкі, ішлі, хістаючыся ва ўсе бакі, іх заносіла, але яны ўважліва глядзелі, каб не наступіць малым на ногі, і моцна трымалі сына ці дачушку за ручаняткі: п’яніцы напачатку бываюць, дарэчы, вельмі чуллівымі.

Жавейка сам сабе празваў гэтага мужчыну «мачахай», грэбліва ўспамінаў яго, асуджаў і разумеў, што ён дужа кепскі чалавек. Бо калі б быў хоць крыху лепшы, то, не зважаючы на тое, кім даводзіцца яму малы, абавязкова захінуў бы хлопчыка ад дажджу.

Думаў і пра свайго сына. Як ён там? Хто яго водзіць зараз у сад? Хто забірае дадому? Ці ўспамінае ён бацьку?

Вова сніўся яму зараз як не кожную ноч. I ўдзень ён у многіх хлапчуках пазнаваў яго і гатовы быў бегчы за кожным, хто нават са спіны быў падобны на сына.

* * *

Яны жылі з жонкаю дружна і хораша.

Хоць пазнаёміліся зусім выпадкова, сустракаліся таксама вельмі мала і да жаніцьбы, як кажуць, амаль што «не хадзілі» – толькі пісьмамі віталіся, – але сям’я ў іх атрымалася шчаслівая.

А пазнаёміліся яны з Тоняю ў дарозе.

Тады ён апошні год служыў у арміі і, атрымаўшы водпуск, ехаў дадому. Але раней чым заехаць да маці, якая адна, чакаючы яго, жыла ў вёсцы, ён рашыў паказацца сястры – Аленка выйшла замуж. У гарадок, што ляжаў якраз на паўдарозе ў родныя мясціны: маўляў, няхай паглядзіць на брата, у якога «ўсе грудзі ў медалях» – крыху значкоў у Алега было сваіх, крыху, для важнасці, ён пазычыў у сяброў і ўсё гэта начапіў на гімнасцёрку. Ён пагасцяваў колькі дзён у сястры, падружыўся з яе старэйшым сынам – у дзядзькі, апроч значкоў, была яшчэ і ракетніца, а таму малы нават у першы ж дзень ніяк не мог дачакацца вечара, калі можна будзе запусціць ракету. Хлопчык дужа ўпадабаў дзядзьку Алега, і калі той збіраўся ад’язджаць, ён так плакаў, так прасіўся ехаць разам з ім да бабулі, што давялося яго ўзяць з сабою. А потым, калі расплакалася і сястрына дачушка, якой таксама заманулася да бабулі, узяў нават і яе…

Было якраз лета, шчодра свяціла сонца, і цягнік падышоў да станцыі, спавіты ў святло і ззянне, – Алег і сёння, вось зараз, праз гэтую шэрую дажджлівую непагадзь нібыта наноў бачыў, як ён – увесь пушысты ад промняў – набліжаецца да перона.

У гэтым цягніку яны і пазнаёміліся.

Студэнты шумнаю гурмою ехалі дадому, каб нейкі час пабыць з бацькамі перад тым, як зноў раз’язджацца ў студэнцкія будаўнічыя атрады, на практыку, у экспедыцыі.

Хлопцы і дзяўчаты весяліліся, нават дзяцініліся, рагаталі і спявалі пад гітару просценькімі галасамі свае просценькія студэнцкія песні.

Яна ж сядзела насупраць яго і чытала кнігу. Доўгія, белыя, як лён, валасы, разабраныя на дзве пасмы, вольна спадалі на столік, захіналі нават яе твар, вочы: Алегу здавалася, што валасы засцяць ёй кнігу, замінаюць чытаць, і яму вельмі ж – да няўсцерпу – хацелася адхінуць іх. А можа, і не столькі адхінуць, як проста дакрануцца да іх – мяккіх і зваблівых.

І ён не стрымаўся. Далікатна, ласкава так адгарнуў яе валасы, спачатку з аднаго боку, потым з другога, захінуў пасмы за яе маленькія, зграбныя вушы – яна, відаць, здзіўленая і ўражаная, нават не зварухнулася, засяроджаная, як і да гэтага, глядзела ў кнігу і рабіла выгляд, што чытае. Потым сарамліва падняла вочы, разгублена паціснула плячыма і сказала:

– А вы смелы.

– А вы прыгожая, – адказаў ён, і яны абое немаведама чаго рассмяяліся, а студэнты, якія, здавалася, і не зважалі на іх, тут жа закрычалі «горка» і пачалі пацешна спяваць ім вясельныя песні.

Але зараз і іхнія песні, і іхні смех, і нават іхняя гітара, якая, кепска наструненая, брынькала не дужа каб цікава, нібыта здаліліся для іх дваіх; зараз усё гэта злівалася ў нейкі агульны, далёкі-далёкі шорах і патрэскванне: здавалася, што гэта недзе ў другім свеце шэпча – слоў не разабраць – радыёпрыёмнік, які нехта выключыў не да канца, і той усё яшчэ хрыпіць, абыякава змешваючы розныя хвалі.

Малыя таксама пасябравалі з цёцяю Тоняю. Ды так, што жанчыны, якія зайшлі ў вагон пасля, падумалі нават, што гэта яе дзеці. I калі, развітваючыся на бабуліным раз’ездзе, хлопчык вельмі лашчыўся да яе, а дзяўчынка не хацела злазіць з каленяў, калі Алег вёў пляменнікаў да выхаду, ён чуў, як жанчыны, не хаваючыся, дзівіліся: «Глядзі ты, збыла ўжо салдату сваіх дзяцей. Ды хутка як. А той, дурань, – за рукі і павёў».

Потым Тоня сама прызнавалася яму:

– Ведаеш, як ты адсланіў мае валасы, як убачыла я цябе – Бог мог, думаю, які прыгажун сядзіць, які бравы: усе грудзі ў медалях! I яшчэ ўбачыла, як да цябе малыя прыліплі і як ты ўмееш з імі забаўляцца, таксама падумала: Бог мой, во некаму такое шчасце на галаву зваліцца.

– I я пра шчасце ўспомніў, калі ўбачыў цябе. Гляджу, як малыя мае да цябе горнуцца, і таксама думаю: во некаму жонка добрая будзе.

Таму Алег адразу ж, як толькі дэмабілізаваўся, пазваніў ёй па міжгароднім тэлефоне ў студэнцкі інтэрнат.

– Што ты робіш?

– Вучу стараславянскую мову. А ты?

– А я да вяселля рыхтуюся.

– Што, што? – крыху насцярожылася яна.

– Да вяселля, кажу, рыхтуюся. Самагонку ганю, шлюбны касцюм шыю – ведаеш, чорны такі, строгі, з беленькаю насовачкаю ў кішэньцы. Нішто сабе атрымліваецца, чуеш?

– А хто ж у цябе жэніцца? – Тоня старалася гаварыць спакойна, але ён адчуваў, што яна напружана чакае яго адказу.

– Як хто? Сам!

Дзяўчына крыху памаўчала: навіна яе здзівіла, і яна абдумвала, што гаварыць далей.

– Ну, а хто ж такая шчаслівая? Тая, каго ты бярэш? – яшчэ больш насцярожана пыталася Тоня, а сама зноў жа думала, як сябе паводзіць, калі пачуе раптам імя сваёй суперніцы.

– А ты спытайся ў сябе самой, ці шчаслівая ты.

– Чаму?

– Таму, што я з табою жанюся! – закрычаў ён колькі сілы ў трубку.

Яна засмяялася.

– Бог мой, ён рыхтуецца да вяселля, шые сабе шлюбны касцюм, а я, яго нарачоная, нічога пра гэта не ведаю.

– Дык вось я і званю, каб сказаць, што ты выходзіш за мяне замуж.

Яна ўжо нічога яму не адказвала, адно, не стрымліваючыся, шчыра смяялася – у трубцы толькі і чуваць было яе «ках-ках-ках-ках».

Яму і потым, калі яны пажаніліся, вельмі падабаўся гэты яе смех. З розных гарадоў, з розных камандзіровак ён званіў жонцы па тэлефоне-аўтамаце, і калі манеты канчаліся, а на табло ўспыхваў надпіс: «Засталося 30 секунд», Алег, спяшаючыся, крычаў у трубку: «Усё, бывай», а затым паўтараў адно толькі слова: «Цалую, цалую, цалую». Яна шчыра смяялася – Тоні, вядома ж, падабалася гэта, – а ён «цалаваў» яе, аж пакуль аўтамат неяк бязгучна, без пстрыкання і без гуду – проста тухла табло, і ўсё – не раз’ядноўваў іх. У кабіне адразу рабілася ціха-ціха, а ў яго ў вушах усё яшчэ гучала яе радаснае і шчаслівае «ках-ках-ках-ках-ках»…

Тады ж пасля Алегавага тэлефоннага званка Тоня – пра гэта яна расказвала потым, – усё яшчэ смеючыся, вярнулася ў свой пакой. Дзяўчаты насцярожыліся.

– Што з табою? – спыталіся ў некалькі галасоў адразу.

– Дзяўчаткі, Бог мой, павіншуйце мяне, – крыху адсмяяўшыся, адказала яна. – Разумееце, я выходжу замуж і сама нават не ведаю пра гэта.

Тады стрымана, хоць і шчыра, засмяяліся сяброўкі – дзяўчаты смяюцца не ўсе разам, а кожная сабе, і таму такога дружнага рогату, як у хлопцаў, у іх не бывае.

– Ён ужо касцюм шлюбны шые. Да вяселля рыхтуецца. Самагонку гоніць.

– Хто ён?

– Ну Алег, салдат той. Памятаеце, я вам расказвала?

Яна, расчырванелая, смяялася нязмушана, абдымала дзяўчат, цалавала іх, і ёй было вельмі прыемна, што яна выходзіць замуж.

А праз колькі дзён Алег прыслаў пісьмо, а ў ім кароценькую, спісаную аднекуль інструкцыю па шыццю шлюбнага ўбору: «Сукенка нявесты па традыцыі шыецца з белай тканіны – натуральнага ці штучнага шоўку, мяккай шэрсці, тафты, гіпюру, баваўняных карункаў на атласнай падкладцы, шаўковага ці баваўнянага піке. Яна можа быць кароткай ці доўгай. Кароткую сукенку і пасля вяселля можна насіць, як святочную, калі зняць некаторыя ўпрыгожванні. Доўгая – больш урачыстая, яе надзяваюць толькі адзін раз – на вяселле».

Словам, тое шчасце, пра якое яны абое падумалі ў першую сваю сустрэчу, раптоўна абвалілася на іх, сагрэла сваёю цеплынёю і ласкаю, падаравала ім пацешнага сына, іхняга Вовачку, якім яны не маглі нарадавацца, і блізка каля дзесяці год яднала і цешыла, нібы маладажонаў падчас мядовага месяца.

I таму нейкім недарэчным жартам здалася яму тая запіска, банальна пакладзеная на стол, – колькі ўжо такіх запісак нечакана знаходзілі на сваіх сталах мужчыны ў розных кнігах і кінафільмах! – прыціснутая цукеркаю, каб не знёс вецер, які пырхаў пры адчыненым акне. Яму хацелася, каб гэта быў сон і каб, прачнуўшыся, ён нічога не ўбачыў на стале, але гэта была ява, і запіска напраўду ляжала перад ім.

«Алег, даруй мне, але інакш я не магу. Мы з Вовам выходзім замуж і пакідаем цябе. Не шукай нас і не спрабуй што-небудзь змяніць, – змяніць ужо нічога нельга. Бывай здароў і жыві як хочацца. З прывітаннем – Тоня».

* * *

Ён ніколі не быў раўнівы.

Нават тады, калі ў кватэру над імі, на апошні, пяты паверх, пасяліўся малады лейтэнант са сваёю жонкаю, з якім яны неяк адразу пазнаёміліся і які часта пачаў да іх заходзіць. Алег заставаўся спакойны, бо раўнаваць жонку не было ніякіх падстаў: лейтэнант прыходзіў, калі ён сам быў дома, гаварыў з жонкаю пры ім і не дазваляў сабе нічога такога, што б магло насцярожыць.

Праўда, калі яны часам сем’ямі гулялі ў карты, яму было неяк крыху неспакойна. Ён не хацеў быць у пары з жонкаю, бо калі яны прайгравалі, яму было крыўдна і няёмка. Але ён не хацеў таксама, каб Тоня гуляла з Сашкам, бо калі яны, пераміргваючыся, пераглядваючыся, усміхаючыся адно аднаму, выйгравалі, яму зноў жа было непрыемна і раўніва: бач ты іх, разумеюць адно аднаго з паўслова. Але гэта былі дробязі, і ён хутка пра іх забываўся.

Ранейшы іхні сусед зверху, які зараз пераехаў у новую, большую кватэру, быў мнагадзетны – яны з жонкаю мелі шасцёра ці нават сямёра дзяцей, – не гаваркі і таму часцей за ўсё маўчаў: нярэдка, калі сустракаліся ў пад’ездзе, ён, задумаўшыся, мог нават не павітацца – відаць, увесь час быў заняты думкаю, як накарміць і ў што апрануць такую грамаду дзяцей. А лейтэнант Сашка аказаўся таварыскім хлопцам – ён заўсёды знаходзіў прычыну, каб пабываць у суседзяў: летам яму дома было горача – маўляў, ведаеш, так напякло сонца ў дах, што ў хаце, як у інкубатары, – спякота, хоць ты задыхніся, у адных трусах і то млосна; зімою яму было холадна – ведаеш, снег жа над галовамі ляжыць, мароз як ціскане з усіх бакоў, дык здаецца, што бетон, нібы шалупінне, трашчыць: то пусціце пагрэцца ў вашу сям’ю.

Дзяцей у іх пакуль не было, але лейтэнантава жонка хадзіла ўжо на россыпе. Сашка радаваўся гэтаму, выбіраў сыну імя, а калі прыходзіў да іх, гуляў з Вовачкам і падміргваў Алегу: «Ну, хопіць, хопіць табе задавацца. Хутка і ў нас свой Вовачка будзе». I, гладзячы малога па галоўцы, пытаўся ў яго: «Вова, а ты будзеш з нашым Вовам дружыць?»

Але аднойчы Сашка прыйшоў да іх сумны.

– Чаго гвардыя галаву павесіла? – пацікавіўся Алег.

– Маўчы ты, кепскія нашы справы, – заклапочана адказаў лейтэнант.

Высветлілася, што Ірка хадзіла ў жаночую кансультацыю. I там доктарка – ці то зусім нявопытная дзяжурыла, ці то яна сапраўды была злая і зрабіла гэта знарок, уважліва агледзеўшы жанчыну, нібы між іншым спыталася ў яе: «А навошта гэта вы зацяжарылі? Вы ж бачыце, які ў вас вузенькі таз? Вы ж не зможаце радзіць».

Хоць доктарка потым і суцяшала яе, Ірка вярнулася дадому заплаканая. Яна, перапалоханая, плакала і дома, Сашка супакойваў яе, але і сам крыху разгубіўся: калі так гаворыць доктар, то тут, мусіць, нешта ёсць.

Расказаўшы пра ўсё гэта Алегу, Сашка ўважліва, нібы вывучаючы, правёў позіркам па Тоніным паўнаклубым стане і паспрабаваў нават пажартаваць:

– Пазычыў бы ты нам сваёй Тоні. Мы б радзілі Вовачку, а пасля зноў бы табе вярнулі яе.

Алегу гэта не спадабалася, яму здалося, што жарт выйшаў грубавата-няўдалы, але ён прымусіў сябе ўсміхнуцца – не будзеш жа злавацца на чалавека, якому і без цябе горна – і сам адказаў жартам:

– Што ты ў мяне пытаеш? Тоня табе трэба, з Тоняю і дамаўляйся.

Алега трохі здзівіла, што Тоня, заўсёды вельмі грэблівая да такіх непрыстойнасцей, на гэты раз нібы нічога і не заўважыла. Але яго яшчэ болей здзівіла тое ўзрушэнне, якое нечакана запаланіла жонку, калі Ірка нарэшце нарадзіла дачку – ад сполаху, відаць, трохі раней часу, але жывенькую і здаровенькую.

Тоня ўсхвалявана, горача абмяркоўвала з Сашкам, што трэба купіць малой, пярэчыла яму – маўляў, не гэта, а лепей вось гэта, – прапаноўвала штосьці сама, бегала з нявопытным бацькам па магазінах: увечары яны вярталіся дадому з поўным наруччам нейкіх пакетаў, клункаў, каробак, увязак, адкуль вытыркаліся пялёнкі, цацкі, паўзункі, якіх – Алегу здавалася, што пакупцы купляюць якраз не тое, што трэба, – і так ужо было поўна ў лейтэнантавай кватэры. Тоня расчырванелася, яе перапаўняла незразумелае нервовае ўзбуджэнне, яна ўся аж свяцілася ад радасці, і таму збоку магло здацца, што гэта не Ірка, а яна нарадзіла лейтэнанту дачку. За новымі, непрадбачанымі клопатамі жонка нібыта забылася нават пра свайго сына, і калі той пачынаў плакаць, нехаця брала яго за руку і цягала разам з сабою па магазінах. Алегу гэта не падабалася, ён пачуваўся нібыта лішнім ва ўсім гэтым чужым свяце і таму спрабаваў трохі ахалодзіць, прысароміць жонку:

– Чаго ты разбегалася? Супакойся. А то людзі смяяцца будуць.

– Кінь ты, Алежка. Гэта ж малое. А яму ўвага трэба. Ты сам не радзіў, дык і не ведаеш. Табе лёгка было – я ў вёсцы ў маці і хадзіла Вовачкам, і радзіла там, табе ўжо гатовага сына прывезла. Ты ж і не купаў яго, і пялёнкі не мыў. Помніш, як ён ад цябе, нібы ад чужога, адварочваўся, калі ўпершыню ўбачыў. А тут жа і парадзісе памагчы трэба. Яна ж вунь якая хворая – нічога пакуль рабіць не можа.

Алег жа бачыў, што парадзісе таксама не падабаецца гэтая яе мітусня. Ірка ляжала ў ложку сярод белых прасцін, неяк іранічна, нават грэбліва глядзела на Тоніна ўзрушэнне, кідала ўстрывожаны погляд на мужа, які раптам часцей пачаў раіцца не з ёю, жонкаю, а з гэтаю, незнаёмаю яшчэ нядаўна, чужою яму і зараз, жанчынаю.

Пакуль Ірка яшчэ ляжала, не хадзіла, яна сяк-так цярпела Тоніну дапамогу, а як толькі крыху ачуняла, адразу ўзялася рабіць усё сама. Але ж Сашка ўсё роўна, калі жонка выходзіла куды ў магазін, адразу прыбягаў да іх:

– Тоня, памажы – малое плача.

Тоня, чым бы яна ні займалася, тут жа кідала ўсю сваю працу, выцірала рукі аб фартушок і, крыкнуўшы мужу з кухні: «Алег, глядзі, каб бульба не прыгарэла», у чым стаяла – у халаце, дык у халаце, у кароценькай сукеначцы, дык у сукеначцы – бегла разам з Сашкам да яго ў кватэру. Алег бачыў, што такое ёй да душы, што яна ўжо штораз нецярплівей чакае Сашкавага званка. Алегу такія запросіны не падабаліся, але ён усё роўна глядзеў на іх пакуль што спакойна і не думаў пра большае: ну і што, калі яна збегае, ну і што з таго, калі яна паняньчыць, супакоіць дзіця.

Дарэчы, ён і сам, незаўважна для сябе самога, пачаў клапаціцца пра лейтэнантавага першынца. Калі ў Іркі знікла малако, Алег пазнаёміў Сашку з Анцяй, прыгожай, паўнагрудай мантажніцай з іхняга завода. Яна якраз тады таксама радзіла, і ў яе было столькі малака, што сваё малое не паспявала папіваць. У яе ўжо брала малако яшчэ адна парадзіха, але Анця не адмовіла і Сашку. Адно толькі яна папрасіла за гэта добрыя грошы, таму Сашка, вярнуўшыся з поўнай бутэлечкай, жартаваў:

– Ого, дык твая знаёмая, глядзі, круглы год запускацца не будзе. Мільянершай стане.

Сашка штодзень бегаў да Анці па малако, але, нягледзячы на гэта, паспяваў зазірнуць і да іх. Пазней ён пачаў прыбягаць па Тоню і пры жонцы:

– Хадзем, малая плача, а Ірка яе супакоіць не ўмее.

Ён, Алег, значыць, нічога благога не заўважаў, а Ірка – тая ўсё бачыла. I таму, калі Алег неяк выпадкова сустрэўся з ёю на вуліцы і, павітаўшыся, хацеў прайсці міма, яна затрымала яго за рукаў:

– Слухайце, ці гэта вы напраўду сляпы і нічога не бачыце, ці толькі прыкідваецеся?

– А што здарылася, Іра?

– Госпадзі, а вы і праўда, відаць, сляпы, – у яе вачах стаялі слёзы, і Алег адчуваў, што яна вось-вось расплачацца, слёзы пачнуць выкочвацца зусім і пабягуць па вейках, па зморшчынках. – Хіба вы не бачыце, што яны здраджваюць нам?

– Хто – яны? – не прыдумаўшы адразу што-небудзь разумнейшае, спытаўся Алег і сам зразумеў, што гаворыць не тое: вядома ж хто – яны!

Але Іра цярпліва патлумачыла яму:

– Госпадзі, ды мой Сашка і ваша Тоня.

I цяпер ужо яму здалося, што ў вачах яе, дзе ўсё яшчэ стаялі, як замарожаныя, слёзы, нібыта праз лёд праступала злосць і нянавісць не толькі да Сашы і Тоні, але нават і да яго, хто нічога не бачыць і нічога не робіць, каб усё гэта спыніць.

Ён, папраўляючы акуляры, – калі Алег хваляваўся, у яго заўсёды пацела пераноссе і акуляры самі сабою спаўзалі з носа, – пачаў супакойваць жанчыну:

– Кінь ты, Іра, гэта табе здалося. Тоня проста памагае вам, яна хоча, каб табе лягчэй было.

– О, Госпадзі, Госпадзі, – толькі адказала на гэта Іра і, не азіраючыся, пайшла прэч.

Пасля Алег зразумеў, што ў кватэры над імі – нелады: адтуль часам чуўся прыглушаны плач, ціхі звычайны голас – «бу-бу-бу», – здаралася, зрываўся на крык, там нервова хадзілі па падлозе, там штосьці падала, кацілася па масніцах, нібы рассыпаныя пацеркі.

Гэта, пэўна, ваявала Ірка. Яго ж Тоня была спакойная: яна нібыта і не чула, што робіцца над імі, нібыта ўсё гэта яе і не цікавіла, хоць Алег заўважаў сяды-тады, як яна, мыючы што ці шыючы, раптам сцішвалася на хвіліну-другую і да чагосьці таксама прыслухоўвалася.

Алег разумеў, што Ірка ваюе за сваю сям’ю, за мужа, за дачку, якіх, як яму здавалася, ніхто і не хоча ў яе адбіраць. Ён ведаў, што ад разгневанай жанчыны можна чакаць чаго хочаш, але пра такое чамусьці не думаў: Ірка паскладала ў чамаданы сваё цёплае адзенне, забрала нават летнія сукенкі – значыць, збіралася яна не на нейкі час, а, відаць, назаўсёды, калі падумала і пра лета, – узяла на рукі малую і, нягледзячы на дажджлівае надвор’е, паехала да свае маці некуды аж за Дуброўна.

Сашка зайшоў да іх сумны, разгублены.

– Усё. Паехала. З малою. Так што я зараз халасцяк.

Тоні ж, як Алегу падалося збоку, гэтая навіна спадабалася.

– Што ты кажаш? – з нейкім вясёлым шкадаваннем, у якім было мала шчырасці, спытала яна. – Няўжо паехала?

Сашка на гэты раз доўга ў іх не быў. Тоня прапаноўвала яму павячэраць разам з імі, выпіць чаю, супакоіцца, але сусед адмовіўся:

– Не, пайду. Сёння мне, Тоня, не чай, а што-небудзь мацнейшае трэба, каб супакоіцца.

Жончына радасць, якая прарвалася ў той вечар, крыху занепакоіла Алега. Але Сашка цяпер да іх амаль не заходзіў, жонка штодзень, калі, забраўшы з садзіка Вовачку, муж вяртаўся дадому, была ўжо ў хаце і клапатліва завіхалася на кухні. Яна, як і раней, ласкава сустракала іх, карміла, была ветлівая.

I Алег супакоіўся.

* * *

Ён ціха, не спяшаючыся – а куды яму спяшацца? – ішоў па тратуары, не выбіраючы сушэйшага, не зважаючы на лужы, што цямнеліся ў выбоінах на асфальце, не адчуваючы, што ногі ў яго даўно ўжо мокрыя.

Дождж ліў гэткі ж, як і зараз, але ў вечаровай цемрадзі яго не было відаць, і толькі было золка і балюча, калі вецер заварочваў дажджавое крыло яму ў твар, рабілася непрыемна, ён аж угінаў плечы, калі аднекуль зверху абрыналася на яго цэлая лавіна вады, – як усё роўна трапіў пад страху, пад самы капеж: кроплі гулка барабанілі па скураной шапцы, нібы па палатцы ці па якім гонтавым даху.

Шкельцы акуляраў былі мокрыя: дажджынкі, якія траплялі на іх, нібы прыліпалі, расплываліся, расцякаліся па шкле, і ў гэтых вадзяных разводах, вельмі падобных на нейкія прасцейшыя істоты – туфелькі ці амёбы, – расплывіста мігцелі агні вячэрняга горада: загарыцца ў святлафоры чырвонае святло – і ўсе амёбы стануць чырвоныя; праплыве побач зялёнае вочка незанятага таксі – і ў кожнай туфельцы на імгненне ўспыхне па рухомай зялёнай крапцы.

Праз акуляры амаль нічога, апроч позніх вечаровых агнёў, не было відаць, але ён не зважаў на гэта. Ён ішоў проста так, без усялякай мэты, яму не было куды спяшацца, не было куды ехаць, а таму і дождж, і мокрыя акуляры не заміналі.

Хоць нават і з акна было відаць, што надвор’е паганае, мокрае, Алег выйшаў у дождж, на вуліцу – абы толькі не быць дома. Яму надакучыла сядзець перад акном у ціхай і апусцелай сваёй хаце, глядзець на вялізную кроплю, якая, гайдаючыся ад ветру, як пад носам, вісіць пад настылым знадворным градуснікам, на дажджыны, якія, нібы апалонікі, спяшаюцца зверху ўніз па шыбах; слухаць, як надакучліва барабаніць дождж па абабітым цынкам падаконніку, і яму тут жа, адразу ж, нясцерпна захацелася на вуліцу, да людзей – думалася, што там крыху суцішыцца яго боль, што ў натоўпе і сам ён супакоіцца. Нервовае жаданне хутчэй выскачыць са сваёй хаты было такое вялікае, што яму здавалася – памарудзь ён яшчэ крыху і ў яго разарвецца набалелае, перапоўненае тугою сэрца.

Пасля таго як на ягоным стале, прыціснутая цукеркаю, з’явілася запіска з жорсткім афарызмам «жыві як хочацца», Алег усё больш і больш гарнуўся да людзей, у натоўп – абы не заставацца аднаму.

У першыя ж дні Жавейка ніяк не мог апамятацца, сабрацца з думкамі, даць ім нейкі разумны накірунак. Ён толькі ляжаў на тахце і тупа глядзеў у акно або ў столь. Ці, адвярнуўшыся да сцяны, вывучаў без патрэбы шпалеры і думаў абы пра што.

Хоць бы сабе пра тыя ж шпалеры. Думаў, якія яны бываюць розныя. Ёсць светлыя – звонкія і напятыя, якія, нібы дынамікі, узмацняюць любы гук: ад іх аж ломіць у вушах. А ёсць і цемнаватыя, густыя, дзе, здаецца, як у злямчаным тумане, вязне, прыглушваецца ўсё чыста – нават крык.

Ёсць цёплыя па колерах, якія нават у дажджлівыя дні падсвечваюць – адкуль яно, тое святло? – і хату, і ўсе рэчы ў ёй. I ёсць халодныя, бяздонныя і бясконцыя, як неба, у якія можна глядзець доўга, і вока ніяк не наткнецца на які-небудзь край гэтай бездані.

Ёсць шпалеры маўклівыя і гаваркія, вясёлыя і нудныя – розныя, як і самі людзі. Шпалеры розныя? Можа, яшчэ скажаш – кожная са сваім характарам? Кінь ты! Яны здаюцца чалавеку такімі або іншымі толькі ад настрою. Вось гэтыя ружовыя шпалеры, што прыемна радавалі яго ў сямейным жыцці, зараз раздражняюць, і яму хочацца пасадраць з іх усе яркія кветкі, ад якіх аж балюча вачам.

А ўрэшце, пры чым тут шпалеры? І чаго ён да іх прычапіўся?..

Услухаўся ў гукі, якія даносіліся зверху, і пачуў, як мякка ходзіць па хаце жонка, як бегае там Вовачка, як сын часта пачынае чагосьці плакаць і як яго супакойваюць: «бу-бу-бу».

Унізе ігралі на піяніна. Цяжкія і халодныя гукі, нібыта вялікія кроплі дажджу, са звонам падалі ў пустэчу і разбіваліся аб штосьці нябачнае на сотні меншых, але і гэтыя, меншыя, як яму здавалася, былі такія ж цяжкія і халодныя.

Па падаконні барабаніў дождж. Ён раздражняў, не даваў засяродзіцца і супакоіцца.

Потым чуваць было, як у лейтэнантавай кватэры штосьці соўгалі, насілі, перастаўлялі – відаць, Тоня на свой густ перарабляла ўсю ранейшую Ірчыну ўтульнасць. З пакоя над ім – ён пазнаў гэта па цяжару і рыпу – высунулі шафу, а на яе месца ўнеслі, мусіць, тахту і паставілі якраз там, як стаіць яна ў іх: далей ад акна, упрытык да самай сцяны. I, відаць, самі, стаміўшыся, як стаялі, так і паваліліся на яе – аж цяжка зарыпелі спружыны. Вовачка бегаў у другім пакоі, і Алег зразумеў, што яны, радасныя і шчаслівыя, цалуюцца.

Само сабою рэзка і непрыемна, нібы пах нашатыру, ударыў у галаву ўспамін, як аднойчы, калі ўжо не было Іркі, Сашка доўга званіў да іх, а Алег якраз быў на кухні і не чуў гэтага званка. Калі ўсё ж адчыніў дзверы, лейтэнант хітравата паглядзеў на яго і, падміргнуўшы, сказаў:

– Даруй, я, мусіць, цябе патрывожыў. Разумею, разумею, не тлумач: калі такое, – тады хай сабе ўвесь свет руйнуецца, табе не да яго.

Памаўчаў і заратагаў:

– Вось бы мне зараз адчуць, як свет руйнуецца.

Жарт быў зноў жа грубавата-пошлы, і Алег не змаўчаў, сказаў пра гэта суседу.

Зараз ён уявіў, як яго Тоня сядзіць на Сашкавых каленях, як той гладзіць яе, а яна – і Алег быў у гэтым чамусьці перакананы – сама грудзямі прыціскаецца да лейтэнанта, абдымае яго за шыю і сваімі поўнымі вуснамі шукае, як некалі шукала і Алегавы, вусны новага мужа. Кроў кінулася яму да галавы, вачам стала рэзка і горача, рукі сутаргава расшпілілі сарочку, нават разарвалі – ён толькі пачуў, як адскочылі гузікі і пакаціліся па падлозе. Але і пасля гэтага рукі не супакоіліся – яны шукалі чаго-небудзь яшчэ. Выпадкова пальцы намацалі вазу з чэшскага шкла, якую ён падараваў калісьці Тоні на дзень нараджэння, – яна якраз стаяла на століку ля тахты – і Жавейка, нібы ўзрадаваўшыся гэтаму, схапіў яе і з усяе сілы шпурлянуў у супрацьлеглую сцяну.

Наверсе стала ціха-ціха – там, відаць, пачулі грукат. Звон разбітага шкла, якое пасыпалася на падлогу, працверазіў і Алега. Бо спачатку ў яго было несцярпімае жаданне падхапіцца з тахты, пабегчы туды, наверх, раз’юшана званіць, званіць, званіць, аж пакуль не адкрыюць, не разбіраючы асабліва, надаваць аплявух таму, хто адчыніць, потым знайсці ў пакоях і другога, пацягаць за валасы і яго, пабіць усе вокны, памалаціць у хаце ўсё, што можа біцца, схапіць свайго Вовачку і ўцячы з ім з гэтай ненавіснай кватэры.

У галаве было тлумна, у вушах шумела, і яму здавалася, быццам ён правальваецца ў нейкую глыбокую яму – аж вецер, адстаючы, свішча недзе за ім. Гэтакі стан у яго, ён помніць, ужо быў – тады, здаўшы апошні экзамен у школе, хадзіў ён з хлопцамі на рэчку купацца і ледзь там не ўтапіўся. Шырока растапыранымі пальцамі, сутаргава, як за нешта цвёрдае, выратавальнае, за што можна ўчапіцца і ўтрымацца, хапаўся тады Алег за ваду, стараўся заціснуць яе ў кулакі, але яна цадзілася праз пальцы, выслізгвала са жменяў, і ён ішоў усё глыбей і глыбей – на дно…

Ён узняўся і сеў. Крыху ачуўшыся, пачаў дыхаць раўней і ўспомніў, што самая лепшая рада, якую чалавек можа даць сабе ў такі момант, – гэта паспрабаваць угаварыць самога сябе.

– Пачакай, пачакай, – разважаў ён і адчуваў, што ўся яго існасць супраціўляецца гэтым разумным думкам. – Чаго ты гарачышся? І што ты можаш зрабіць? Ну, пойдзеш, ну, наб’еш нос яму. Ну, надаеш аплявух жонцы. Ну, і што з таго? Што гэта зменіць? Ты думаеш, жонка пасля гэтага кінецца табе на шыю, скажа «а мой жа ты любы» і вы, шчаслівыя, пойдзеце дамоў? Не, такога не будзе. Не, гэта так не робіцца. Тут усё складаней. І прасцей. Паколькі яна ўжо адважылася на такое, пайшла, цяпер ніякі бой не паможа. Бі яе ці не бі, боем ужо не вернеш. Гэтым не прымусіш пакахаць зноў. І ніхто тут табе не паможа – ні родзічы, ні сябры, ні нават прафсаюзная арганізацыя ці таварыскі суд, якія заўсёды з ахвотаю, нібыта яны толькі гэтага і чакалі, накідваюцца на ўсе вось такія, крута заматаныя, сямейныя клубкі – у рашучай надзеі хутка ўсё разбэрсаць і разблытаць.

Яно, канечне, можна было б і пайсці, і палаяцца, і пакрычаць. Можа б, і ўдарыць каго. Але ж усё гэта толькі каб сагнаць сваю злосць, каб аслабаніцца ад чагосьці прыкрага, каб выліць з сябе ўсе змрочныя, цёмныя думкі, якія цяжка, аж да галаўнога болю віравалі ў ім і не давалі ніяк супакоіцца.

Розум зараз быў лішні. Розуму ў ім нішто не слухалася. Зараз у ім панавалі, гаспадарылі тыя страшныя, непадуладныя сілы, ад якіх звычайна наліваюцца вочы крывёю.

Балела душа. Так заўсёды бывае, калі цябе неспадзявана, без прычыны пакрыўдзяць. Вось так балела ў яго душа, калі яны з сябрам, яшчэ студэнтамі, былі на бульбе і вярталіся аднаго разу з танцаў з суседняй вёскі, а на іх напалі п’яныя хуліганы і проста так пабілі – ён памятае, што тады не балела ў яго ні рассечанае брыво, ні падпухлае века, ні разадраная губа, а менавіта садніла душа. Яна баліць яшчэ і сёння, калі ён згадвае пра той вечар. Алег і цяпер яшчэ шкадуе, што не ўспомніў тады пра маленькія ножанкі, якія былі ў яго ў кішэні, – і сёння да няўцерпу хочацца ўсадзіць іх у седаўку таго задзірыстага дурня, які проста так, дзеля пацехі, біў яго…

На вуліцы, на прыпынках, на мокрым асфальце неяк вельмі прыветліва і па-сямейнаму ўтульна свяціліся ў цемнаце расчыненыя дзверы тралейбусаў, і яму са свае ўхаладалай хаты захацелася хутчэй туды – у іхняе цёплае і гаваркое нутро.

І ён тады, баючыся, каб не нарабіць чаго брыдкага, за што потым праз усё жыццё будзеш сам сябе дакараць, хутчэй апрануўся і выбег на вуліцу, да людзей…

Сёння людзей на вуліцы было мала: дождж, макрэча, золь – і каму ў такое надвор’е ахвота цягацца па холадзе. Калі ў каго і была якая справа ў горадзе, ён хуценька рабіў яе і, мокры, натапыраны, як азалелая птушка, атросшыся перад самымі расчыненымі дзвярыма, спяшаўся шуснуць у тралейбус ці аўтобус, каб хутчэй дабрацца да цёплае хаты.

Ён і сам, не выбіраючы, зайшоў у тралейбус, які першы трапіўся яму на вочы. У тралейбусе таксама было пуста: некалькі позніх пасажыраў моўчкі сядзелі ў розных кутках. Алег хацеў прабіць талон, але кампосцер, відаць, быў сапсаваны: з яго грэбліва сцятай халоднай пашчы тырчаў доўгі жалезны прут, і кампосцер, калі глядзець на яго збоку, вельмі ж нагадваў зараз пагардлівага аднавухага бульдога, якому, каб ён не кусаўся, хтосьці ўсунуў у рот вялікую костку. Ісці да другога кампосцера Алегу не хацелася, ён сеў тут жа, дзе стаяў, і, не працёршы нават акуляраў, абыякава павярнуўся да акна – сядзеў і паныла глядзеў на пацішэлы ад дажджу і позняга часу горад.

Жавейку было крыўдна, што Тоня вось так, як яму здавалася, без усялякай на тое прычыны пайшла ад яго. Проста сабралася і проста пайшла. Не растлумачыўшы, што да чаго, чаму. I ад гэтага яму было яшчэ болей балюча. Думалася, што каб была на тое нейкая сур’ёзная прычына – маўляў, п’яніца, дэбашыр, распуснік, лайдак – здраду жонкі ён перажыў бы, пэўна, лягчэй.

Алег і не заўважыў, як тралейбус прыйшоў на апошні свой прыпынак, як выйшлі ўсе пасажыры, а на іх месца гаварліва натаўхаліся новыя, як яны зручней усаджваліся, крычалі адно аднаму: «Хадзі сюды, тут ляпей»; і толькі калі ў расчыненыя дзверы данеслася: «Грамадзяне пасажыры! Скоры поезд нумар васямнаццаць Вюнсдорф – Масква адправіцца праз пяць мінут», ён схамянуўся і, нібы прачнуўшыся, убачыў перад сабою чыгуначны вакзал, дзе віравалі людзі, дзе было светла, успомніў, што менавіта гэтым цягніком яны з Тоняю ездзілі да яе бацькоў, і адразу ж падумаў, што ён якраз прыехаў туды, куды трэба: вакзал жыве і ўночы, як удзень, тут заўсёды людна, і яму сярод людзей не будзе так самотна.

Ён хуценька падхапіўся і, распіхваючы пасажыраў, якія націскаліся і ў пярэднія дзверы і зараз злаваліся на яго: «Што, ён праспаў, ці што? Не, відаць, п’яны», паспяшаўся да выхаду і ледзь паспеў скочыць на тратуар – адразу ж за ім зачыніліся дзверы, і тралейбус крануўся з месца.

Вакзал, як заўсёды, жыў сваім неспакойным і паспешлівым жыццём. Тут усе кудысьці ішлі, беглі, спяшаліся, у дзвярах заўсёды было многа людзей – і тых, што ўваходзілі, і тых, што выходзілі, яны сутыкаліся між сабою, заміналі адно аднаму, злаваліся – маўляў, стане ў дзвярах і стаіць, а з-за яго не прайсці аніяк, – чапляліся чамаданамі, авоськамі, клункамі за дзверы, прытрымлівалі іх нагамі, каб лепей было праходзіць.

І на самой плошчы мітусіўся натоўп. Спачатку, не прыглядаючыся, нельга было зразумець, хто і куды ідзе – здавалася, па тратуары без усялякай мэты цячэ цэлая рака галоў, – толькі Алег ведаў, што кожны ў гэтай рацэ ідзе менавіта туды, куды яму трэба: адзін спяшаецца да касы, другі цягне на платформу чамаданы, трэці толькі што прыехаў і шукае стаянку таксі.

На вакзале, хоць Жавейка і разумеў, што ён чужы гэтаму натоўпу, дзе ўсе некуды заклапочана спяшаюцца, – у яго ж тут няма ніякай спешнай справы, – усё роўна яму было спакайней і весялей.

Яму нібы перадаліся дарожная ўзбуджанасць і хваляванне людзей, якія тут ужо называліся пасажырамі, і ён, разам з усімі, падоўгу стаяў перад вялікаю шыльдаю, вывучаў расклад руху цягнікоў, націскаў на кнопкі і нецярпліва сачыў, як гартаюцца металічныя старонкі механічнай даведкі, а потым доўга і пільна ўглядаўся ў іх, быццам яму дужа важна было ведаць, калі цягнік выходзіць з Вюнсдорфа і ў колькі ён прыбывае ў Маскву.

Стаяў між людзьмі ў чарзе перад буфетам, спяшаючыся, піў халодную і вадзяністую вакзальную каву, нервова, як і ўсе, пазіраў на гадзіннік – быццам бы і яго цягнік вось-вось павінен быў адыходзіць.

Калі аб’яўлялі чарговую пасадку, ён разам з тымі, хто ад’язджаў, спяшаўся на перон, шукаў патрэбную платформу, штурхаўся між пасажыраў, якія нецярпліва ўсё дапытваліся, з хваста ці з галавы будуць першыя вагоны, альбо, ужо супакоеныя, стаялі ціха і адно толькі раз-пораз пазіралі ў той бок, адкуль павінен паказацца цягнік.

Яшчэ нядаўна на вакзалах у чаканні начных электрычак таўкліся грыбнікі і грыбніцы: мужчыны – з кошыкамі, у гумовых ботах, у шапках, жанчыны – у завязаных пад бараду хусцінках, у старых світэрах. Яны ехалі апошнімі электрычкамі – там, у лесе, пасядзяць, пакуль развіднее, а потым удзень іх можна будзе ўбачыць у горадзе з поўнымі вёдрамі і кашамі: адны лісічкі ды сыраежкі, а наверсе выкладзена дзеля форсу пара якіх баравічкоў.

Цяпер жа натоўп быў іншы – ён лепей апрануты і не такі аднастайны. Калі прыходзіў цягнік, тыя, што ад’язджалі, садзіліся ў вагоны, а тыя, што іх праводзілі, стаялі на пероне і глядзелі ў вокны. Адпраўлення заўсёды даводзілася чакаць, і таму людзям надакучала стаяць, глядзець, быццам нямым, у акно і, нічога не гаворачы і нічога не чуючы, разумець, што і там, у вагоне, таксама стомлены гэтай змушанай нямою размоваю, бачыць, як побач з табою – справа, злева – людзі адно толькі варушаць губамі, паказваюць нешта на мігі, махаюць рукамі, ківаюць галовамі, усміхаюцца, бо ўсё ўжо даўно сказана – ці дома, ці на вакзале, – і ўсе зараз, здаецца, чакаюць толькі аднаго – каб хутчэй пайшоў цягнік.

Тут ніхто на яго не звяртаў увагі. Ён таксама асабліва не заўважаў нікога, і гэтая пара, якая так шчыра развітвалася каля вагона, трапілася яму на вочы зусім выпадкова: проста ён зачапіўся за партфель, што стаяў ля іхніх ног, і толькі тады ўбачыў іх саміх. Прыціснуўшыся адно да аднаго, яны, нібыта побач нікога не было, нібыта, схаваныя ад людскіх вачэй, яны былі ў наглуха зачыненай і зашторанай хаце, горача цалаваліся: яна ўсім целам падалася наперад, нібы вісела на ім, і, заплюшчыўшы вочы, аж прыўзнімалася на дыбачкі, каб дастаць да ягоных вуснаў; ён, крыху вышэйшы за каханую, неяк пяшчотна нагнуўся над ёю, адною рукою гладзіў яе па валасах, а другою трымаў за талію – нібы прыўзнімаў да сябе, памагаючы ёй стаяць на пальчыках.

Гэтае палкае развітанне ўразіла Алега, і ён у думках пазайздросціў закаханым і нават пашкадаваў, што яны расстаюцца – уявіў пустату і шчымленне, якія агорнуць абодвух, як толькі кранецца цягнік.

Але цягнік пайшоў, тыя, што яго праводзілі, таксама пачалі разыходзіцца, а гэтыя двое, нібыта нічога на свеце для іх зараз не існавала – ні цягніка, ні пасажыраў, – усё яшчэ горача цалуючыся, развітваліся. Алег, убачыўшы такое, жахнуўся, падбег да іх і, спяшаючыся – апошні вагон яшчэ можна было дагнаць, – пацягнуў хлопца за рукаў:

– Гэй, таварышы, цягнік пайшоў!

Яны нехаця адхінуліся адно ад аднаго – ён неахвотна выпусціў са сваіх яе вусны, яна яшчэ раз дагнала іх, пацалавала і толькі тады паглядзела ў Алегаў бок і іранічна спыталася:

– Няўжо пайшоў? Што вы кажаце…

У яе словах Алег адчуў насмешку. А калі закаханыя, нават і не зірнуўшы ў бок поезда, які ўжо далекавата стукаў на стрэлках, абняўшыся, паволі падаліся ў тунэль, ён зразумеў, што ніхто з іх нікуды не ад’язджаў, а сюды, у вакзальную таўхатню, яны прыйшлі, мусіць, проста пацалавацца: на вуліцы – нельга, у скверы – няёмка, усе глядзяць як на дзівакоў, а тут ніхто не звяртае ўвагі – маўляў, няхай-няхай развітваюцца закаханыя. Што такое бывае, ён ведаў і раней – нехта з сяброў расказваў пра гэта, – а вось жа, на табе, прамахнуўся, уставіў і тут свае тры грошы – аж за руку пацягнуў: «Гэй, таварышы!» Вось табе і «таварышы»… Цьфу ты, д’ябал!

Злуючыся, плюючыся і дакараючы сябе за тое, што вось і на гэты раз улез не ў сваю справу – гэткі ім таварыш знайшоўся! – Алег, не спускаючыся ў тунэль, цераз пуці – балазе цягнікоў не было – паволі пайшоў у вакзал…

Займалася ўжо другая гадзіна ночы. Народу на вакзале крыху паменела, але ўсё роўна было яшчэ многа – дастаткова, каб не адчуваць сябе адзінокім. Ён зноў паштурхаўся ля кас, зноў доўга, задраўшы галаву, вывучаў расклад руху цягнікоў.

У зале чакання Жавейка заўважыў вольнае месца, пайшоў туды і, асцярожна пасунуўшы ногі мужчыны, які салодка хроп на лаўцы, сеў каля яго сам.

Пасажыры, чые цягнікі ішлі пазней, пад раніцу, прыладзіліся, хто як змог, і ўжо моцна – хто сапучы, хто храпучы, хто падсвістваючы – спалі. Абводзячы вачыма сонную залу, Алег успомніў, што заўсёды, калі яму здаралася бачыць вакзал ноччу, ён шчыра шкадаваў, што не ўмее маляваць. Паставы тых, хто спаў, былі такія выразныя, што яму здавалася, нічога не трэба ні дадаваць ад сябе, ні выдумляць – малюй так, як ёсць, і ты падорыш свету шэдэўр «Начны вакзал».

Вунь сядзіць мужчына – галава адкінулася далёка назад, востры коўцік аж выпірае, нацягвае скуру на шыі, адна рука, як чужая, вісіць за лаўкаю, другая ласкава абдымае брудныя чаравікі суседа, канечне ж, зусім незнаёмага чалавека, які ўспёр свае ногі яму на калені, – соладка спіць, седзячы, і яшчэ, д’ябал, шчасліва ўсміхаецца ў сне, нібыта нічога прыемней за сон вось у гэткім нязручным становішчы няма. А вунь сядзяць дужа розныя – большыя і меншыя, тонкія і тоўстыя – хутчэй за ўсё таксама незнаёмыя між сабою людзі, пачакай, колькі ж іх – раз, два, тры… – аж сямёра на адной лаўцы, сядзяць і ў той жа час нібы ляжаць, нахіліўшыся ў адзін бок – быццам тарганула машына, у якой яны ехалі, – і ім усім, відаць, зручна, апрача, можа, першага – самага шчуплага і кволага сярод іх, якога яны прыціснулі да рубежаватага падлакотніка лаўкі. А гэта, бачыш, маладая маці – яна сцішылася на голай лаўцы, на мулкай гнутай фанеры, а на ёй хораша, як гэта могуць толькі дзеці, спіць белавалосая дачушка, абняўшы матулю за шыю; маці ж не спіць, ёй нязручна так ляжаць, у яе, пэўна, здранцвелі плечы, зацяклі рукі, але яна баіцца нават паварушыцца, каб не разбудзіць малую.

Вось так разглядаючы сонных пасажыраў, пераводзячы стомлены позірк з адной лаўкі на другую, з аднаго чалавека на другога, Алег не заўважыў, як заснуў і сам. Прачнуўся ён ад нейкага дужа прарэзлівага звону, які аж не месціўся ў вушах. Падняў галаву і тады толькі ўбачыў, што ў сне паклаў быў яе на плячо незнаёмаму чалавеку, суседу па лаўцы, і той, хоць сам і не спаў, але сядзеў ціха і не варушыўся. Жавейка крыху засаромеўся і вінавата зірнуў на мужчыну:

– Даруйце, – з-за звону Алег і сам ледзь пачуў свае словы, але сусед, відаць, зразумеў яго.

– Нічога, нічога, – адказаў ён і даверліва ўсміхнуўся.

Алег таксама ўсміхнуўся яму, а сам падумаў: дзе б гэта яшчэ, апрача вакзала, было магчыма такое – ты на яго плячо кладзеш галаву, на калені – брудныя чаравікі, і ён не лаецца: «Во, разлёгся тут!», а ветліва ўсміхаецца табе.

– Што тут здарылася? – каб не маўчаць, спытаўся Жавейка, хоць ужо і сам зразумеў, што гэта звініць сігнал аўтаматычнай камеры захавання.

– Ды вунь дзяўчына паставіла чамадан у камеру, зачыніла, а шыфр, відаць, забылася.

Ля камеры і праўда стаяла дзяўчына, а ля яе – жанчына ў чыгуначнай форме і міліцыянер. Яны дасталі чамадан, аддалі яго дзяўчыне і пайшлі ўсе ў адміністрацыйны пакойчык – пэўна, каб аформіць паперы, – а ў зале зноў стала сонна і ціха.

У гэтай цішыні гучным здаўся нават нечы ціхі голас, які даверліва расказваў пра Сярэднюю Азію, пра басмачоў: «О, мы іх тады ганялі». Алег азірнуўся і на суседняй лаўцы ўбачыў старэнькіх дзядка і бабульку, якія, ласкава прыхінуўшыся адно да аднаго, сядзелі побач: стары гаварыў, старая слухала. Яго чамусьці ўразіла аблічча бабулькі, але ён не адразу здагадаўся чым; потым ужо зразумеў, што тая была дужа падобная на Тоню – відаць, пад старасць яна стане якраз такою: той жа нос, тыя ж вочы, той жа прадаўгаваты, але ўжо маршчыністы твар.

Алег слухаў, як лагодна расказвае пра свае прыгоды дзядок, як уважліва ловіць кожнае яго слова бабулька, якая, пэўна ж, чула ўжо ўсё гэта шмат разоў, як ім, старым, хораша разам, і яму неяк стала балюча і шкода, што ў яго ніколі, відаць, не будзе вось такой ціхай старэчай радасці…

Другі раз ён прачнуўся ад таго, што яго нехта тармасіў за нагу. Спрасоння ён яшчэ спрабаваў адбрыквацца, але, калі расплюшчыў вочы, спалохаўся – перад ім стаяў міліцыянер.

– Уставайце, уставайце, грамадзянін, ляжаць тут не паложана, – міліцыянер усё яшчэ трос яго за калашыну.

Алег ссунуў з лаўкі ногі, сеў. Калі і як ён улёгся тут, Жавейка і сам не помніў. Відаць, сусед, на чыё плячо Алег клаў галаву, дачакаўся свайго цягніка, пайшоў на пасадку, а ён тады сам сабою абсунуўся на гнутую фанеру і разлёгся на ёй, амаль як дома.

Міліцыянер усё яшчэ не адыходзіўся ад яго.

– Дарэчы, а які цягнік вы, грамадзянін, чакаеце?

Алег не чакаў, зразумела, ніякага цягніка і нікуды не збіраўся ехаць, таму разгубіўся, захваляваўся, паспешліва пачаў думаць, які ж цягнік мог бы яму зараз падысці. Міліцыянер, відаць, заўважыў гэта – ён стаяў і настойліва, цярпліва чакаў адказу.

– Васямнаццаты, вюнсдорфскі, – успомніў нарэшце Алег.

– Што? – яшчэ больш насцярожыўся міліцыянер. – Васямнаццаты? Ён жа даўно прайшоў.

– Што вы кажаце? – паспрабаваў здзівіцца Алег і адчуў, што гаворыць словамі – нават інтанацыя тая ж! – дзяўчыны, якая цалавалася ля вагона.

– Не «што вы кажаце», а прайшоў. І калі вам, грамадзянін, ехаць на Маскву, дык не абавязкова цэлыя суткі чакаць вюнсдорфскага. У той жа бок ідзе многа цягнікоў. Сядайце і едзьце любым.

– Добра, добра, паеду, – абы заспакоіць міліцыянера, хутка згадзіўся з ім Алег.

І той нехаця, падазрона аглядаючыся, адышоўся ад яго, стаў зводдаль, зрабіў выгляд, што заняты іншым, але Жавейка разумеў, што ён усё ж цікуе за ім.

Міліцыянер, відаць, адчуў, што чалавек нікуды не едзе, і яму зараз не цярпелася апазнаць у ім якога злодзея ці бадзягу. Алегу ж не хацелася, каб зараз у яго распытвалі пра дакументы, пра тое, чаго начуе тут, на вакзале, а не дома, і таму ён, крыху пасядзеўшы яшчэ для прыліку, устаў і выйшаў на прывакзальную плошчу.

Дождж сціх. Але на дварэ не стала ад гэтага цяплей – стылая золь адразу ж бралася за рукі, за твар, студзіла нават душу.

Была ўжо глыбокая ноч. Горад спаў моцным сном – ні ў адным акне не гарэла святло. Быў самы той час агульнага, здаровага сну, калі і «совы» – тыя, хто позна кладзецца, – палеглі ўжо, і «жаўранкі» – тыя, хто рана ўстае, – яшчэ не папрачыналіся.

Горад са сляпымі, нежывымі вокнамі – а як яны вяселяцца, калі ў іх успыхне святло! – здаваўся нейкім дзіўным, прывідным і нерэальным – ён быў нібы намаляваны. Яшчэ больш дзіўным і нерэальным здаўся яму свой дом, калі Жавейка на таксі пад’ехаў да яго з зусім нечаканага боку – ад дзіцячага сада. Вялізны дом, у якім не свяцілася ніводнае акно, выглядаў нежывым і халодным – нібыта ўсе яго жыхары ці то вымерлі, ці то выракліся сваіх кватэр і пакінулі гэты шэры, мокры гмах, які стаяў зараз да вусцішнасці ціхі і непрыветлівы. Нават не верылася, што вось прачнуцца ў ім людзі, – і ён ажыве: нехта старанна, да поту будзе выбіваць пярэсты дыван, нехта будзе крычаць з балкона: «Стасік, Стасік, куды ты пайшоў?», а на доўгай, ледзь не на ўвесь дом, верандзе, якая зараз пустуе, зноў збяруцца гаваркія жанчыны, якім вельмі ж ужо трэба ведаць, хто куды ідзе і хто каго з сабою вядзе.

Вакзал крыху развеяў яго цяжкія думкі, прытупіў боль. Таму ён, каб зноў не вярэдзіць душу, як толькі ўвайшоў у кватэру, адразу ж пачаў распранацца. Пасля мулкай вакзальнай лаўкі прыемна было класціся на свежыя, чыстыя просціны, якія ўсё яшчэ, здаецца, пахлі Тонінымі рукамі, а галава сама хілілася да мяккіх падушак, з якіх яшчэ не выветрыўся пах яе валасоў.

Ён заснуў хутка, як толькі лёг. Але ўсё роўна сон быў трывожны, цяжкі. Пад самую раніцу яго разбудзіў глухі стук, і Алег адразу ж здагадаўся, што гэта хляпнулі дзверы наверсе, у лейтэнантавай кватэры. Нават не прыслухоўваючыся, ён ведаў: выйшла Тоня, яна спяшаецца на працу. I праўда, хутка па прыступках глухавата затукалі яе чаравічкі – тук-тук-тук, тук-тук-тук…

На іхняй пляцоўцы тупат нібы заціх, і Алегу нават чамусьці падумалася, што Тоня вось зараз зойдзе дадому, кінецца яму на шыю, ён збегае наверх, забярэ Вовачку і ўсё ў іх пойдзе, як і раней. Яму нават здалося, што яна падышла да дзвярэй, стаіўшы дыханне, стаіць там і ніяк не адважыцца пазваніць. Алег, пільна прыслухоўваючыся, напружыўся ўвесь – ну, калі, калі ж яна пазвоніць? – і нават адхінуў ужо коўдру, каб бегчы хутчэй адчыняць: яму памроілася, што ён чуе нават шорхат яе пальцаў, якія, спяшаючыся, шукаюць кнопку званка.

Але Тоня, відаць, і не прыпынялася, відаць, яму ўсё гэта толькі здалося, бо яе абцасы тут жа, праз нейкую секунду – Алегу нават не верылася, што прайшла ўсяго секунда – зноў гулка затукалі па прыступках: тук-тук-тук, тук-тук-тук. Цяпер ужо гэты тупат быў часцейшы і больш таропкі – Тоня спяшалася, нібыта яе хто даганяў.

Алег міжволі лічыў за ёю прыступкі, спрабаваў здагадацца, на якім яна зараз паверсе, хоць і разумеў, што ўсё гэта, мякка кажучы, выглядае смешнавата.

І ўсё роўна ён як бы сачыў за ёю адсюль, з хаты, з ложка, аж пакуль не заціхлі зусім яе крокі – ці то жонка выйшла ўжо з пад’езда на вуліцу, ці то яна бегла яшчэ па прыступках, але ўжо так далёка ад сваіх дзвярэй, што Алегу нічога не было чуваць.

Ён захінуў адкінутую коўдру і зноў пачаў прыслухоўвацца: зараз лейтэнант павінен весці яго Вовачку ў садзік. Але ўсё было ціха. Відаць, Сашка завёў сына раней, калі Алег, стомлены начным бадзяннем, яшчэ спаў.

Жавейка паляжаў крыху, услухоўваючыся ў ранішнія шумы пад’езда і суседніх кватэр, затым адным рыўком устаў з цёплай пасцелі і пачаў збірацца на працу.

* * *

Раней яму заўсёды не ставала часу, а зараз ён не ведаў, што з ім рабіць.

На працы, праўда, не здоўжвалася – ён быў увесь час сярод людзей, заняты справаю, клопатамі, і таму думаць пра сваю бяду яму не выпадала. Толькі недзе пад канец змены, калі ўсе нецярпліва пачыналі паглядаць на гадзіннікі, у яго перад вачыма, як цёмная навальнічная хмара, паволі ўсплывала яго адзінота, яго прасторная, гулкая, як парожняя бочка, кватэра, і яму тады дужа не хацелася, каб рабочы дзень канчаўся.

І ўсё ж ён канчаўся, сябры, паспешна ціснучы яму рукі, развітваліся – спяшаліся ў свае цёплыя, сагрэтыя сямейным ладам кватэры, да ласкавых жонак і рассмяяных дзяцей: аднаму жонка купіла білеты ў тэатр, другому трэба забраць з садзіка дачку, трэці бяжыць шукаць падарунак, бо ў яго сына якраз сёння дзень нараджэння. А ён заставаўся тады адзін. Стаяў, як дурань, ля прахадной, думаў, куды падацца, ці рабіў выгляд, што і яму вельмі ж няма часу, што і яго нехта чакае, спяшаўся хутчэй развітацца і таропка кіраваўся ў які-небудзь бок, а пасля, мінуўшы завод, запавольваў хаду, апускаў галаву і ціха ішоў куды вочы глядзяць. Спадзяваўся сустрэць каго знаёмага. Але знаёмыя, як і таварышы па працы, таксама спяшаліся дамоў, да сваіх асветленых вокан. Яго ж вокны, Алег гэта добра ведаў, заўсёды будуць цёмныя, пакуль ён сам не асветліць іх.

Прыходзілі да яго з працы, супакойвалі, суцяшалі, спачувалі. Але ён не любіў зараз спачуванняў і не даваўся на такія гаворкі. Думаў, калі ўжо баліць, дык няхай баліць толькі яму аднаму.

Заходзіў у кінатэатры, але і там прахопліваўся раптам недзе ў канцы фільма, і тады заўважаў, што ён нічога не глядзіць і нічога не ўспрымае, а думае зноў жа толькі пра сваё.

Часам ён затрымліваўся з тымі, хто не спяшаўся дадому, хто меў намер, як кажа Лясун, «уздаць на гарачае каменне». Яны скідваліся – у каго што было ў кішэнях, ішлі ў краму, бралі гарэлку і ехалі да яго дадому, уцякаючы ад сваіх жонак – у яго ж жонкі няма, ніхто не выганіць з хаты, не насварыцца, не будзе раздражнёна сноўдаць каля стала. Але гэта, як пасля стала зразумела, усё роўна не ратавала ад адзіноты. Хлопцы п’янелі хутка – закускі ж асаблівай не было: дзе там тая закуска ў халасцяка – і адразу ж пачыналі спачуваць яго гору.

– Слухай, а давай мы зараз падымемся наверх і паб’ём усе вокны ў лейтэнанта, – прапаноўвалі адны.

– Ага, паб’ём вокны, а тваю жонку звяжам і дадому табе прынясём, – дадавалі іншыя.

Алег паблажліва ўсміхаўся – ат, ведама, п’яныя. Ды яны і самі, ён разумеў, гаварылі гэта не сур’ёзна, а толькі, каб зрабіць яму прыемнае, а вось калі б ён папрасіў іх напраўду пайсці і пабіць тыя вокны, яны, хутчэй за ўсё, знайшлі б прычыну, каб адмовіцца.

Госці, хоць і п’яныя, але ўсё ж, калі цямнела, нервова паглядалі на гадзіннікі, хапаліся за галовы:

– Ужо дзевяць гадзін? Ай-яй-яй! Мая ж мяне і ў хату не пусціць.

– А мая ўжо даўно, відаць, ля дзвярэй з качалкаю стаіць.

Яны па адным, па два знікалі з хаты, і Алег урэшце зноў заставаўся адзін у пустой і гулкай кватэры, за сталом, на якім яшчэ дыміліся ў попельніцах недакураныя цыгарэты.

Цяпер Алег нечакана для сябе адкрыў, што ўсе людзі заўсёды кудысьці спяшаюцца. Раней, калі спяшаўся і сам, ён гэтага не заўважаў. Цяпер жа бачыў, што кожны жыве сам па сабе і што шчаслівым ён, непрытульны, адзінокі, замінае – усе спяшаюцца з ім хутчэй развітацца, каб застацца сам-насам са сваім шчасцем.

Успомніў, як Радзік запрасіў яго дадому ў госці, і як ён адагрэўся ў іхняй сям’і, і як яму было хораша ад іхняй наіўнай, амаль дзіцячай яшчэ, гасціннасці. Яны акружылі шчыраю ласкаю і ўвагаю, яму было ўтульна ў іх, і, відаць, таму ён не заўважыў своечасова, што стаміў гаспадароў. А калі ўбачыў, што маладажонам ужо хочацца застацца ўдваіх – яны ласкава пераглядаліся між сабою, не хаваючыся, лашчыліся адно да аднаго, – спахмурнеў і адразу ж пачаў збірацца дадому. Маладажоны яшчэ для прыліку запрашалі яго пасядзець з імі, але ён бачыў, што казалі яны гэта толькі для адводу вачэй. Пасля таго як паспешна зачыніліся, ляснулі за ім дзверы і як там, у хаце – таксама паспешна – павярнулі ключ у замку, ён зразумеў, што ў чужой сям’і, як бы там шчыра цябе ні прымалі, шчаслівым усё роўна не будзеш.

Нават у сям’і пляменніцы – той, якая яшчэ дзіцем ехала з ім тады, калі ён пазнаёміўся з Тоняю, і якая, ён і не заўважыў калі, вырасла, стала дарослаю (гэтак жа, як і пляменнік – раней Алег прыязджаў да сястры, браў электрабрытву, што заўсёды ляжала на адным месцы, а тады неяк прыехаў, цап – а брытвы няма. «Дзе яна?» – «Коля ўзяў». Во яно што! Аказваецца, і Коля ўжо вырас: голіцца!) – дык вось, гасцюючы неяк у гэтай пляменніцы, ён падумаў пра тое ж. Яны прымалі Алега нават лепей, чым Радзік з жонкаю – Валя ўвесь час клікала яго і скардзілася на мужа: «Дзядзька, а ён б’ецца». – «Чаго ж ён б’ецца?» – «Кажа, што я дрэнную бульбу для вас абіраю, а я ж самую лепшую бяру». Алег, усміхаючыся, мірыў іх, а праз якую хвіліну пляменніца клікала яго зноў: «Дзядзька, а ён зноў б’ецца». Ён падыходзіў, Валін муж апраўдваўся: «А чаго яна не тыя відэльцы кладзе?», і Жавейку было дужа прыемна ад такой увагі.

Але і тут, калі яны перагаварылі ўсё, паўспаміналі многае, паелі ўсе смачныя стравы, прыгатаваныя пляменніцай, і ўжо сядзелі і маўчалі, Жавейка раптам адчуў, што лішні і ў гэтай сям’і, што гаспадары адно цярпліва чакаюць, калі ён пойдзе.

Асабліва Алег не любіў зараз выхадных дзён. Яны так здоўжваліся, што ён паспяваў перарабіць столькі работы, а дзень усё не канчаўся: кожны выхадны цяпер рос, нібы сухая, нічым не здобраная ў роце каша – ты яе жуеш, глытаеш, а яе ўсё большае.

Часам у суботу ці ў нядзелю прыходзіў Лёша Лясун:

– Ну што, уздадзім на гарачае каменне? Каб аж зашыпела.

Яны спускаліся ў магазін, бралі паўлітэрку, сядзелі за сталом, «уздавалі», і яму рабілася нібыта і хораша – усё ж ён быў хоць пры нейкім, але пры занятку. К вечару прыходзіла ціхая, сціплая Лесунова жонка – яна ўжо ведала, дзе шукаць мужа, – садзілася з імі за стол, выпівала сваю кроплю гарэлкі, сядзела і ўважліва слухала. Захмялелы Лясун крыўляўся пры ёй, задаваўся, пакепліваў з яе. Жанчына, не зважаючы на гэта, спрабавала спяваць не вельмі выразным голасам сваю любімую песню «Стаю я на паўстаначку», з асаблівым пачуццём выдыхаючы словы «дзе мае вясеннія гады». Лясун тады смяяўся:

– Во-во, і я ёй кажу: «Вось ты сядзіш тут, у хаце, „а міма пра-ля-таюць паязды“». А яна чагосьці злуецца.

Алегу гэта крыўлянне не падабалася, бо ён разумеў, што Лясун проста здзекуецца, нібы помсціць жонцы за тое, што яна старэйшая за яго гадамі.

– Ну і язва ж ты, Лёша, – кідаў ён тады Лесуну, а сам абавязкова казаў што-кольвек прыемнае жанчыне.

Ён разумеў, што маладосць – усяго толькі часовая перавага, і хацеў растлумачыць гэта Лесуну, але ўспамінаў, што ў іхняй сям’і гэтая перавага з гадамі будзе толькі расці – жанчыны ж старацца хутчэй.

Лесуніха прыбірала на кухні, мыла посуд, паспявала нават, пакуль яны дапівалі гарэлку, падмесці ў кватэры. I калі Лесуны збіраліся дадому, Алегу рабілася яшчэ болей тужліва: жанчына, якая пабыла ў яго халасцяцкай кватэры, зноў, сама сабою напамінала яму, што людзі, як і ўсё жывое на зямлі, створаны для таго, каб жыць парамі.

Ён зараз быў без пары. Ён зараз быў адзін. І ў яго кватэры цяпер жанчыны, апрача Лесуновай жонкі, можна лічыць, не бывалі. Праўда, неяк раней, у нядзелю ўвечары, прыйшла да яго суседка – яны жылі на адной пляцоўцы, ён так і зваў яе: «суседка злева» – маладая, ёмкая жанчына, якая была, відаць, гадоў на дзесяць маладзейшая за свайго мужа-п’яніцу, пра якога кабеты, што ўвесь час сядзяць на верандзе, казалі: «Ай, і праўда, які гэта Лене муж? Ён жа п’яны гадзін у шэсць вечара як пачне падымацца на свой чацвёрты паверх, дык гадзінам к дванаццаці толькі да сваіх дзвярэй дапаўзе». Яшчэ і пры Тоні Алег часта сустракаўся з гэтай прывабнаю жанчынаю то на пляцоўцы, то на верандзе, то на вуліцы (яна штодзень прагульвала вялікага, прыгожага ў сваёй сабачай прыгажосці бульдога), яны па-суседску ветліва віталіся, усміхаліся і нават какетнічалі…

Лена, цесна захінуўшыся ў лёгенькі летні халацік, які яна прытрымлівала абедзвюма рукамі і які, нібы шарсцяная сукеначка, хораша прыліпаў да цела, падкрэсліваючы яе фігуру – шырокія клубы, тонкую талію і тугія грудзі, – прыйшла папрасіць у яго праса: яе, маўляў, перагарэў, а ёй трэба спешна папрасаваць бялізну. Калі жанчына абедзвюма рукамі зачыняла дзверы, халацік сам сабою шырока расхінуўся, і Алег аж аслупянеў ад нечаканасці: пад халацікам яна была амаль голая – толькі беленькія-беленькія трусікі шчыра кідаліся ў вочы. Алегу спачатку падалося, што на Леніных грудзях такі ж чысты, як трусікі, станік, але, прыгледзеўшыся, ён зразумеў, што грудзі яе голыя. Проста іх белізну – яны ж былі ўвесь час пад купальнікам – адцяняе прыгожы, густы летні загар, які і зараз, восенню, усё яшчэ быў шакаладны.

Ён нехаця, злуючыся на сябе за тое, што яму не хочацца гэта рабіць, ледзь адарваў вочы ад зваблівага жаночага цела – бачыў, што і Лена адчувае яго позірк, але не спяшаецца захінацца, – рэзка павярнуўся і пайшоў у другі пакой. Чуў, як мякка і паслухмяна спяшаецца за ім і Лена.

Ён доўга грымеў у бакавушцы, пакуль нарэшце знайшоў прас, завалены розным хломаздам, абцёр з яго пыл і, павярнуўшыся, аддаў Лене. Калі яна брала прас – зноў абедзвюма рукамі, – халацік, як і першы раз, расхінуўся, і Алегавы вочы зноў наткнуліся на голыя, тугія, яшчэ амаль дзявочыя грудзі і белыя, як нечапаны снег, трусікі. Зараз ён паспешлівей, больш рашуча адвярнуўся, але і адвярнуўшыся нібыта ўсё роўна бачыў яе расхінуты халацік і, не гледзячы нават, адчуваў, як, не спяшаючыся, захінаецца ім Лена.

Ён зараз злаваўся на жанчын. Ён, уражаны і абражаны здрадаю жонкі, быў у такім стане, калі чалавеку не да распусты і не да юру.

Відаць, гэта зразумела і Лена, бо неўзабаве прынесла назад прас, але на гэты раз яна ўжо была апранута, як на вуліцу: паліто, шапачка, боцікі-панчохі. Прынесла, аддала і, нібы спяшалася куды, пайшла назад – яе абцасікі паспешліва зацокалі па прыступках, – а Алегу адразу паспакайнела, бо ён ужо, нягледзячы на свой настрой, не ведаў, ці стрымаецца, калі яна ў тым жа халаціку, які так зручна расхінаецца, зойдзе ў хату зноў…

I ўсё ж пакуль што яму было не да жанчын. Ён, і да гэтага крыху маўклівы, зараз яшчэ больш зацяўся, хадзіў задуменны, слухаў усіх і маўчаў. Спрабаваў разабрацца ў сабе, у тым, што здарылася, але чым далей разбіраўся, тым больш бачыў, што нічога не зможа зразумець.

«Жыві як хочацца»… Гэтага жончынага афарызму, які яна так лёгка паставіла ў канцы сваёй запіскі, ён не разумеў – злаваўся на яго і нават ненавідзеў. Але той, як прытопленая ў вадзе крыга, зноў і зноў усплываў у яго думкі і балюча цёрся аб іх сваімі абламанымі – вострымі і шурпатымі – краямі.

За форткаю, па мокрым шкле, нібы прыклееная да шыбы, паўзла – дзе там паўзла: плыла! – божая кароўка, якая ўсё яшчэ, нягледзячы на халады, жыла ў яго. Ён дастаў яе – усё, што было ў хаце жывое, Алег зараз шанаваў і бярог – і пасадзіў на сухое: яна адразу ж, пакідаючы за сабою мокры след, папаўзла чамусьці ў другі бок.

Дык што ж гэта ўсё-такі значыць – жыць як хочацца? Што значыць? Можа, жыць як хочацца – гэта завесці сабе кампанію (не, аддаць сябе ў кампанію п’яных сяброў, так будзе больш правільна) і дзе-небудзь у чадным, задымленым пакоі, дзе не відно і субяседніка, над недапітымі чаркамі, над закуссю, якая толькі пры гарэлцы пахне гэтак даўка і непрыемна, спрачацца да хрыпаты аб сусветных праблемах, грэбліва не заўважаючы ўсяго, што пад нагамі, п’яна высвятляць, надоўга ці ненадоўга хопіць нам зямлі і сонца? А можа, для таго, каб жыць як хочацца, трэба завесці статак жанчын і па чарзе хадзіць да іх у госці, гаворачы кожнай няшчырыя і часцей за ўсё банальныя словы – маўляў, якая ты прыгожая, якая харошая, адзіная мая, – і ўсё гэта толькі дзеля таго, каб пераспаць з ёю і, перахітрыўшы цудоўныя законы працягу чалавечага роду, проста спатоліць сваю ахвоту?

А можа, якраз раней ён жыў так, як хочацца – тады, пры жонцы, пры Вовачку, пры харошай сям’і і харошай рабоце? Можа, якраз у гэтым шчасце? Ён жа недзе чытаў, што для радасці чалавеку трэба ўсяго толькі дзве рэчы: харошая сям’я і харошая праца. Чалавек пачуваецца шчаслівым, калі раніцою з радасцю бяжыць на працу, а ўвечары – таксама з радасцю – вяртаецца дадому. I нават ужо дастаткова аднаго – харошай працы ці харошай сям’і, – каб чалавеку было цёпла ў гэтым, не заўсёды ласкавым, свеце.

Яшчэ нядаўна ў Жавейкі было і тое, і другое – і харошая праца, і любімая сям’я, – а таму яму было цёпла ўдвайне.

Значыць, вось гэтае «жыць як хочацца» – ці не мяняецца яно ад таго, хто на яго і як глядзіць?

Успомніў, што маці доўгі час кпіла з бацькавай разважлівасці. Як толькі пачалася вайна, ён, калгасны рахункавод, пайшоў на фронт. Маці, не бачачы ад слёз дарогі, праводзіла яго і ўсё пыталася: «Петрачок, дык а што ж мне, скажы, з дзецьмі тут рабіць?» «А ён, бач ты яго, – злавалася маці і зараз, – парадзіў, разважыў – кажа тады мне: „А што я табе, Малання, скажу? Глядзі, што людзі будуць рабіць, тое і ты рабі“. Нічога сабе, разумна разважыў. А тут адны ў партызаны пайшлі, другія, прайдзісветы, вінтоўкі пабралі ды ў паліцыю падаліся, трэція – пагробні ды клуні пачалі чысціць. І ўсё ж людзі».

Алег разумеў, што маці гаворыць так, каб толькі дадзець бацьку: самой жа ёй не трэба было нічога выбіраць – яна адразу ж стала партызанскаю сувязною. Разумеў, што і гэты ўспамін нагадаўся яму недарэчы, але не так сабе: ён пацвярджаў, што на адну і тую ж рэч можна глядзець па-рознаму.

Як вось і на гэтае «жыві як хочацца». Адзін пачуваецца шчаслівым, калі паплёўвае сабе ў столь і нічога не робіць, а другі шчаслівее толькі ў працы. Адзін прагне, дамагаецца волі, а другому гэтая воля, нібы горб, толькі замінае жыць.

У яго зараз была воля, але ён не ведаў, што з ёю рабіць.

А тады, калі мінуўся шчаслівы чад першага мядовага месяца, у якім нічога і нікога, апроч сваёй каханай, не бачыш, Алег нечакана для самога сябе засумаваў раптам па халасцяцкай волі і нават не на жарт спалохаўся, зразумеўшы, што страціў яе назусім. Тая бесклапотнасць, над якой раней не задумваўся, – што хачу, тое і раблю, куды хачу, туды і іду, – зараз ужо абцяжарылася рознымі нязвыклымі абмежаваннямі, бо перад кожным ягоным жаданнем, як прывід, узнікала жонка: а як яна на ўсё гэта паглядзіць?

Аднаго разу ён з сябрамі дамовіўся пасля працы схадзіць у шынок і выпіць па куфлю піва. Але як толькі яны выйшлі з прахадной, Алег убачыў жонку: Тоня стаяла ля бярозкі і чакала яго. Яму гэта дужа не спадабалася, ён зазлаваў, але ўсё ж далікатна змоўчаў. Яна тады якраз хадзіла Вовачкам, таму Алег не стаў з ёю сварыцца, а паслухмяна падышоў да яе і ўзяў за руку:

– Чаго ты тут?

– А мне, Алежка, сумна стала адной, дык я і прыйшла цябе сустрэць.

Ён крыкнуў сябрам, што не пойдзе з імі, а сам стаяў і ўсё глядзеў ім услед, сачыў, як яны, весела смеючыся, размахваючы рукамі – відаць, нешта цікавае расказвалі адзін аднаму, пайшлі ў шынок без яго. Алегу тады вельмі ж хацелася выправіць Тоню адну дадому, дагнаць сяброў, быць з імі, між іх – ён нават адчуваў на губах пену і пах таго піва, якое яны пайшлі піць.

Але такое было толькі напачатку. Потым ён паспакайнеў, супакоіўся і нечакана адкрыў у сабе дужа шчырага дамаседа – якраз такога, над якімі раней пацяшаўся і сам.

Яму было хораша дома, ён адусюль, як зараз Радзік, ірваўся дамоў, у камандзіроўках сумаваў па сям’і, вярнуўшыся, прыбіраў у хаце, адбіраў у Тоні венік, калі тая мяла падлогу, мыў посуд, быў далікатны і ласкавы з жонкаю. Тады яму здавалася, што ўсё так і павінна быць, тады ён асабліва не звярнуў увагі на споведзь Майкі Цененькай, экзальтаванай жанчыны з мантажнага цэха, якая, на думку многіх, без прычыны развялася са сваім мужам, кандыдатам навук, прыстойным і вядомым у вучоным свеце чалавекам, а сэнс той размовы дайшоў да яго толькі зараз.

Майка тады нечакана для Алега – да гэтага яна толькі кпіла з яго – напрасілася, каб ён правёў яе дахаты, узяла Жавейку пад руку, прыціснулася – прыгожая, у вялікіх зялёных акулярах – да яго пляча (Алег баяўся толькі, каб, крый Бог, не ўбачыла іх у такой далікатнай блізкасці жонка), ішла і даверліва расказвала:

– Ты разумееш, ён настолькі быў правільны, настолькі прыстойны – аж да непрыстойнасці. Прыйдзеш з работы, а ён ужо сядзіць дома – чысценькі, акуратненькі, прычасаны, зашпілены на ўсе гузічкі, пантофлікі на нагах – з нейкімі буклямі, – ветлівы, культурны; сядзіць і газетку чытае. І ўвесь час так, з дня ў дзень так – «прабачце», «калі ласка», «дазвольце». Пасварыцца і то як след не ўмее. Я прыйду, пагляджу на ўсё гэта – і не магу: цяжка, невыносна, няма нават чым дыхаць! Ну спазніся ты, д’ябал, хоць на мінутку, ну затрымайся дзе, ну закуры – хай хоць у хаце мужчынам запахне, – ну напіся ўрэшце, прыйдзі п’яны, каб я з цябе чаравікі зняла, у ложак цябе сама паклала, ну вылайся ты хоць раз – салёна, па-мужчынску, ну пабі якую вазу. Аж не, прыйдзеш з працы, а ён ужо сядзіць на крэселку – чысценькі, акуратненькі, у пантофліках, – яна крыху задумалася, потым дадала: – Я разумею, Алег, ты недзе думаеш пра мяне – вар’ятка. Разумею, што калі б ён і напраўду быў такі – і піў, і курыў, і лаяўся, – я злавалася б, плакала і пакутавала. Але ж і гэтак таксама душна. Разумееш – душна. Ды пакажы ж ты, д’ябал, хоць раз, што ты сапраўдны мужчына…

Майка і праўда была крыху дзівачка. Яна ўсё шукала нейкі ідэал, казала, што ёй падабаюцца высокія, стройныя, кучаравыя, прыгожыя. Але знайсці такога сярод сваіх знаёмых пакуль што ёй не ўдавалася: адзін быў высокі, але сутулы, другі – стройны, але не кучаравы, трэці – кучаравы, але непрыгожы.

А Кірык, горкі п’яніца, з якім пазнаёміў яго Лясун і пра якога Алег і зараз нічога не ведаў – ні дзе працуе, ні хто ён такі (Лёша, знаёмячы, толькі кінуў: «Ведаеш, пра яго нават родная маці гаворыць: „А мой жа ты сыночак, а памёр бы ты маленькі, дык я б перамучылася, пераплакалася тады, ды і жыла б цяпер спакойна“», – на гэта Кірык адно няпэўна ўсміхнуўся, а Лясун, выстаўляючы на стол паўлітэрку, зарагатаў: «Ну што, уздадзім на гарачае каменне?»), дык вось, гэты самы Кірык, калі размова зайшла пра яго, Алегаву, бяду, пранікліва гледзячы ў душу сваімі выцвілымі, нібы палінялымі ад сонца вачыма, спытаўся:

– Чакай, а ты хоць раз жонку сваю біў?

– Не, канечне.

– Не біў? – здзівіўся Кірык, асуджальна паківаў галавою, пацепаў худымі плячамі, на якіх пінжак вісеў як на коліку, і перапытаўся: – Не біў? Дык а за што ж яна цябе тады любіць будзе? Біць трэба. Абавязкова!

Алег зазлаваў на Кірыка, пачаў крычаць, даказваць, што ўсё гэта не так, але сам міжволі разумеў, што ў яго словах штосьці ёсць, што гэты п’яніца выпадкова – дзе там выпадкова: Кірык у гэтым перакананы, гэта яго праграма – агаліў сэнс нейкіх дужа дзіўных у сямейным жыцці рэчаў, пра існаванне якіх ён нічога не ведаў і ў якіх, адчуваў, яму яшчэ варта пакапацца, разабрацца.

І праўда, ён ніколі не набіў жонку і нават як след не насварыўся, не накрычаў на яе.

Да Алега зараз даходзілі чуткі, нібыта Тоня гаворыць пра яго кепска – маўляў, ён такі-сякі, цюхцяй, тыран, – але ён у гэта не верыў: відаць, заўсёды, калі з кім-небудзь здараецца вось такая, як з ім, бяда, ля яе шчодра буяюць розныя прыдумкі, плёткі, шэпты, якія, нібы пустазелле, ушчэнт глушаць пад сабою ісціну. Хаця, падумаўшы, Алег згаджаўся, што Тоня і напраўду магла гаварыць такое: яна ж кінула мужа, пайшла ад яго да другога, і ёй зараз трэба было неяк апраўдаць гэты свой выкрут. А хіба не самае лепшае апраўданне – даказаць, што вінаваты якраз нехта іншы, а не ты?

У злосці думаў, што Тоня і сама не анёл. Алег малавата бачыў ад жонкі ласкі. У яе чамусьці ніколі не з’яўлялася жадання проста так абняць яго, проста так пагладзіць па галаве – а як ён любіў, калі яго гладзілі па валасах!

Аднойчы са свайго балкона Жавейка ўбачыў, як з суседняга пад’езда выйшлі трое мужчын у белых сарочках, як услед за імі выбегла жанчына з пінжаком у руках, гукнула аднаго з іх, накінула яму на плечы – ужо было па-восеньску халаднавата – пінжак, а сама хуценька, усяго на нейкую секунду, ласкава прыгарнулася да яго і паспела за гэты час і пагладзіць каханага па валасах, і пацалаваць яго – як ён тады зайздросціў добрай мужчынскай зайздрасцю таму звычайнаму чалавеку!

Цюхцяй, размазня, тыран… Ну, што крыху размазня, гэта, мусіць, правільна, яму і раней казалі: «Чаму ты нейкі маўклівы? З табою ж сумна».

Памятае, калі быў неяк – яшчэ да арміі – дома на канікулах, яму, студэнту, спадабалася школьніца з Ленінграда, якая гасцявала ў іхняй вёсцы. Ён правёў яе пару разоў з вечарынкі, а потым убачыў, што дзяўчынка ад яго ўцякае да Пеці Мамціка – аднавокага, зусім непісьменнага пастуха – і з ім да самае раніцы сядзіць на лавачцы; калі пачынае світаць, яна лезе на сена, а Мамцік, так і не задрамаўшы, нават не звёўшы за ноч вачэй, выганяе ў поле кароў. Гэта Жавейку дзівіла, нават абражала – ён жа як-ніяк студэнт, вучоны чалавек, а яна памяняла яго на нейкага пастуха, які і распісацца толкам не ўмее. Алег злаваўся і не разумеў, што дзяўчыне было ўсё роўна, хто вучаны, а хто нявучаны: проста з пастухом, які ўмеў хораша расказваць розныя гісторыі, ёй было цікавей, чымся з ім.

Значыць, ён цюхцяй, сумны. Хай сабе. Але вось тыран! Алег развёў рукамі – які з яго тыран? Хаця – і Алег усміхнуўся, падумаўшы пра гэта, – можна і яго, калі захочаш, абвінаваціць у такім граху.

Успомнілася, як ён лячыў Тоню, калі тая раптам прастуджвалася. Ставіў ёй гарчычнікі, паіў гарачым чаем з малінавым варэннем ці з ліповым цветам, добра ўкрываў, падтыкаў з усіх бакоў коўдру, каб нідзе не дзьмула, і сядзеў ля яе, як ля малога дзіця. Тоні было горача, і яна шчыра прасілася:

– Алежка, ну дазволь мне хоць адну нагу высунуць. Мне ж млосна. Мне здаецца, я высуну нагу і адразу паздаравею.

– Ты што, – злаваўся ён, – ляжы, пацей. Не высоўвай нічога, бо яшчэ горш прастудзішся.

– Алежка, родненькі, ну дазволь, – стагнала яна. Але ён не дазваляў.

– Алежка, родненькі, ну які ж ты тыран. Ты мой мучыцель, Алежка.

Тыранам яна звала яго і тады, калі ён угаворваў яе, нават прымушаў есці, калі сілком паіў рознымі вітаміннымі сокамі і адварамі – з шыпоўніка, смароды ці з журавін. Хіба ён мог нават падумаць, што вось пра тое, блазнотнае, можна будзе гаварыць потым як пра нейкую яго віну?

А Кірыкавы словы і зараз не давалі яму спакою – варушыліся, як мурашкі. Ён пакуль яшчэ не ведаў, ці сапраўды трэба біць кожную жонку, але ведаў пэўна, што да жанчыны трэба адносіцца не так, як ён, – стражэй і ласкавей: жанчына ўсё ж любіць, калі яе трымаюць у руках.

Алег адчуваў, што зараз ён адкрыў для сябе нешта дужа важнае, зразумеў нешта патаемнае ў жанчыне – тое, што яна заўсёды стараецца схаваць, – але ад гэтага яму было яшчэ болей сумна.

* * *

У «палонцы» – так яны між сабою жартам называлі маленькае, светлае кафэ, з вялізнымі, на ўсю сцяну, вокнамі – было ўжо шумна і весела. Нават адсюль, з вуліцы, праз незавешаныя шыбы – задымленыя цюлевыя фіранкі, мусіць, знялі, каб памыць, – было добра відаць, што там робіцца.

За сталом, у цэнтры, ужо сядзеў Лёша Лясун і, узняўшы ўгору рукі, натхнёна трос у паветры сціснутымі кулакамі. Ля яго ціха і абыякава куняў Кірык – нібы драмаў. Нават Радзік быў тут – ён уважліва слухаў Лесуна, а сам, прыткнуўшыся да стала неяк бачком – быццам прысеў толькі на хвілінку, – усё торгаўся, круціўся як на іголках: было відаць, што пры першай жа зручнай магчымасці ён падхопіцца з крэсла і пабяжыць да сваёй маладой жонкі.

Каля стала рассаджваліся і іншыя субяседнікі, а на стале стаялі ўжо адкаркаваныя пляшкі.

Алег, пакуль яго не заўважылі з кафэ і не пачалі махаць яму рукамі, паказваючы на вольнае крэсла між імі, хуценька адвярнуўся – паколькі ён бачыць іх, то і яны ж могуць убачыць яго, – паспешна, нават прыгнуўшыся, прабег паўз вокны: заходзіць у «палонку», дзе «плавалі» ўжо сябры, яму не хацелася.

Жавейку надакучыла гарэлка і асабліва п’яныя размовы ў застоллях, калі ўсім здаецца, што яны вельмі разумныя, што яны гавораць нешта дужа важнае і тут, пры чарцы, робяць геніяльныя адкрыцці ў навуцы і тэхніцы, а назаўтра як ні натужваешся, каб успомніць, пра што ўчора гаварылі і што адкрывалі, апроч нейкіх банальных ісцін, нічога не прыходзіць на памяць.

Пасля ўчарашняй п’янкі балела галава, сушыла ў роце, да гэтай пары ён нічога не еў і есці пакуль што не хацелася. Ісці дахаты таксама не было ніякага жадання, але ён прымушаў сябе перастаўляць ногі – спадзяваўся там крыху адпачыць, выспацца.

Амаль ля самага дома яму раптам бухнулася ззаду штосьці ў ногі і, колькі сілы, абхапіла калені – як спутала ўсё роўна. I не паспеў ён нават зазлаваць, як пачуў радасны голас Вовачкі:

– Тата! Татачка!

Алег імгненна крутануўся назад, падхапіў на рукі сына, расчулена, моцна прыціснуў да сябе – нібыта баяўся, што малога вось зараз адбяруць у яго, – і міжволі адчуў, як мокра зрабілася вачам.

– Адкуль ты, Вовачка? – пракаўтнуўшы даўкі камяк, які нечакана з’явіўся ў горле, спытаўся Алег.

– А мяне мама з дзіцячага садзіка вядзе, – адказаў малы, і Алег хутчэй адчуў, чым убачыў, што зводдаль, ля дрэва, сумеўшыся, стаіць Тоня і не адважваецца падысці.

Жавейка прагна глядзеў на сына, туліў да сябе, і ў яго аднекуль з самай душы падымаліся такая любасць і замілаванне да малога, што ён ажно сам жахнуўся, зразумеўшы, як засумаваў па Вовачку. Малы таксама зачаравана глядзеў яму ў вочы, і Алег бачыў, што і ён сумуе без бацькі.

– Тата, татачка, а чаму гэта ў цябе на вачах дажджынкі?

Сваім пытаннем сын нібы падказаў ужо і адказ:

– А таму, сынок, што я на дажджы быў.

– Татачка, а дажджу ж няма. Дзе ты ўзяў дажджынкі? – дапытваўся малы.

І праўда – дажджу не было. Сонца, выблытаўшыся на чыстую палосу неба з рэдкіх, злямчаных, як брудная воўна, восеньскіх хмар, свяціла пры захадзе ўсё яшчэ зырка, хаця яго промні і былі ўжо нейкія калючыя і халодныя, як ледзяшы. Але крыху далей на поўнач, у тым баку, дзе стаяла Тоня, грувасціліся цёмныя, цяжкія і, відаць, дужа дажджавітыя хмары, – падсвечаныя заяснелымі, як на мароз, промнямі заходнага сонца, яны здаваліся яшчэ больш халоднымі і непранікліва-густымі.

– А вунь бачыш, сынок, якія хмары? Я там толькі што быў. Там дажджу, дажджу, – шчыра маніў бацька.

– А чаму тады вось тут дажджынак няма? – і Вовачка паказаў пальчыкам на шкельцы акуляраў: яны сапраўды былі сухія.

– А я іх працёр, – зноў прыдумаў бацька: не будзе ж ён гаварыць сыну, што акуляры – не вочы: яны не плачуць. – Бо каб не працёр, дык і цябе б не ўбачыў.

І Вовачка, відаць, паверыў.

– Тата, татачка, а калі я іду ў садзік, дык хачу дадому зайсці, – вырываю руку, а дзядзя Саша мяне не пускае.

– Чаму ж ён не пускае?

– Кажа, што цябе дома няма.

– А ты ўсё роўна, сынок, заходзь. Нават калі мяне і няма, – усміхнуўся Алег, а потым падумаў, што малое пэўна ж не зразумее яго іроніі, і таму дадаў: – Я ж магу якраз падысці.

Уважліва, нібы запамінаючы назаўсёды, ён глядзеў на сына, туліў яго бліжэй да сябе і гладзіў па галоўцы рукою.

– Заходзь, сынок, заходзь, калі хочаш. – Жавейка пракаўтнуў той самы камяк, які зноў з’явіўся ў горле. – Ведаеш, хутка ж Новы год, і я якраз сёння сустрэў на вуліцы Дзеда Мароза. Ён падміргнуў мне, а нос такі чырвоны-чырвоны ў яго, а барада белая-белая. Значыць, падміргнуў ён мне, а сам і гаворыць: «А я вашаму Вову хутка падарунак прынясу».

Алегу спачатку самому спадабалася ўся гэтая прыдумка з падарункам, але ён тут жа ўявіў, як сын будзе рвацца зараз дамоў, як яго не будуць пускаць і як ён будзе нервавацца і плакаць, зразумеў, што крыху перасаліў, і пачаў папраўляцца.

– І ведаеш, куды Дзед Мароз пакладзе твой падарунак? За батарэю! Вунь там на лесвічнай пляцоўцы.

– А чаму за батарэю? – спытаўся сын.

– Ну, разумееш, – спяшаўся растлумачыць бацька, – так зручней. А то, можа, ён прынясе падарунак, а мяне дома не будзе. Ці ты прыйдзеш, каб забраць яго, а мяне зноў няма. Не, гэта не тое. Так што ты шукай падарункі за батарэяй. За той, што пад нашым акном між паверхамі. Дзед Мароз іх туды, казаў, пакладзе.

– Бог мой, – па-даросламу згадзіўся сын. – Канечне, пакладзе: і яму ж лепей будзе туды класці, і мне браць.

Пачуўшы сынава «Бог мой», ён усміхнуўся. Так часта гаварыла Тоня – гэтае «Бог мой» было ў яе і для радасці, і для засмучэння – і сын, вядома ж, пераняў яго ад маці. Ён паўтараў выслоўе механічна, бо яшчэ не разумеў, і што такое Бог, і як у яго вераць, а Сашка, цяперашні Вовачкаў бацька, усур’ёз злаваўся за гэта на малога і чытаў яму цэлыя антырэлігійныя лекцыі. Алег аднойчы на балконе сам чуў урывак з гэтай лекцыі, і таму ён сказаў Вову:

– Не трэба, сынок, так гаварыць «Бог мой». А то дзядзя Саша злавацца будзе.

– Добра, я з ім не буду так гаварыць. Я так толькі з табой буду гаварыць. Я хачу з табой жыць! – крыкнуў Вовачка, ды так гучна, што аж, як падалося Алегу, здрыганулася Тоня, якая ўсё яшчэ стаяла там жа, дзе і спынілася, – нібы прырасла да зямлі.

– Добра, добра, сынок, мы будзем жыць з табою. А як жа мама?

– Мама? – задумаўся Вовачка і паўтарыў: – Мама? А мама няхай да нас у госці ходзіць.

Алег падумаў сам сабе: як яны, малыя, лёгка знаходзяць выхад нават з такога цяжкога становішча. А сын зноў крычаў:

– Хадзем дамоў! Зараз жа хадзем! Мы будзем з табою жыць!

Тоня казала праўду: ён быў размазня. Алег, разумеючы, што зараз тут пачнецца, колькі будзе слёз і крыку – усе будуць плакаць і ўсе крычаць, – аж сцяўся, адно ўявіўшы ўсё гэта, і пачаў паспешліва шукаць нейкага выхаду, каб не нерваваць і малога, і Тоню, і сябе.

– Пойдзем, Вовачка, пойдзем дамоў. Але, разумееш, вось якая неспадзеўка выйшла – сёння ж я ў камандзіроўку еду. А як толькі вярнуся назад, зайду да дзядзі Сашы, забяру цябе і мы пойдзем з табою дадому. Згода?

Вова махнуў галавою, вырваўся з бацькавых абдымкаў і што ёсць сілы – Алег нават баяўся, каб ён не пляснуўся ў гразь, – пабег да Тоні.

– Мама, мамачка, – крычаў ён, – а татка з’ездзіць у камандзіроўку, а потым забярэ мяне і цябе, і мы будзем разам з ім жыць!

Сонца ўжо не было відаць – яно схавалася за дамы, – а хмары ў тым баку, дзе стаяла Тоня, увачавідкі разрасталіся, шырэлі, настойліва выпростваючы свае вялікія і халодныя шчупальцы.

Алег зноў адчуў у горле той самы даўкі камяк, зноў стала мокра вачам, і таму, каб зусім не расплакацца – ён і праўда, аказваецца, размазня, – крута павярнуўся і шырока пайшоў ад сына, ад жонкі, ад хаты – далей, далей, далей.

Ён чуў, як Вовачка клікаў яго: «Тата, татачка!» – але не паварочваўся, ішоў размашыста, нібы бег. Калі мінаў сваю веранду, вочы яго выпадкова наткнуліся на лейтэнанта, які якраз выходзіў з пад’езда, але не затрымаліся на ім – слізганулі, нібы па пустому месцу.

Ён ішоў шпарка і рашуча. Ён ужо нават не думаючы, ведаў, куды ідзе, – там, у «палонцы», яшчэ сядзелі за сталом сябры і перад імі, вядома ж, стаялі адкаркаваныя, недапітыя бутэлькі.

* * *

Набліжаўся Новы год, а снегу ўсё яшчэ не было.

Золкі, сіберны, выхаладжаны парывістым ветрам дождж, лужыны і гразь на тратуарах і на вуліцы, машыны, па самыя вокны запырсканыя гразёю, і таму шэрыя, непрыгожыя, будзённыя, туман, які ледзь не кожны дзень вісеў над камяніцамі, ад чаго горад здаваўся цёмным і непрытульным, – усё гэта, нібы хвароба, круціла настрой, раздражняла і начыста падмінала тое радаснае, светлае і шчымлівае ўзрушэнне, у якім звычайна жыве чалавек, чакаючы свята: нягледзячы на тое што ўжо мінаў першы месяц зімы, здавалася, нібыта на дварэ стаіць самая цёплая, глыбокая восень, а да Новага года яшчэ дужа далёка.

Былі якраз тыя гады, калі і вясною, і летам, і зімою нудзела адна толькі пара – восень.

У магазінах і на плошчах ужо стаялі ўпрыгожаныя ёлкі, але без снегу не глядзеліся і яны: былі нібыта лішнія і непатрэбныя ўсюды. Здавалася, што яны не такія, як заўсёды, святочныя; што і цацкі на іх не так ззяюць і пераліваюцца; што і вата пад ёлкамі, пад нагамі ў Дзядоў Марозаў і Снягурачак не такая чыстая і свежая – яна нагадвала не снег, а шэрыя хмары, што кудлаціліся аж пад самымі вокнамі крам і кватэр; нават ёлачныя агні здаваліся нейкімі цьмянымі, невясёлымі і не маглі асвятліць цемру, якая і ўдзень збіралася ў тых кутках, дзе звычайна ставяцца навагоднія ёлкі.

А быў бы снег, ды яшчэ з марозікам, – як бы ўсё гэта ад яго сляпучай белізны павесялела, заблішчала, заззяла, як бы пачало пералівацца. І цацкі сталі б ярчэйшыя, і самі ёлкі набылі б тую сваю прыгажосць і ўрачыстасць, якімі заўсёды захапляюцца не толькі дзеці, але і дарослыя.

Праўда, перад самым Новым годам ноччу крыху было падмарозіла, а ўдзень зноў адпусціла, і ў горадзе, як і да гэтага, зрабілася мокра і брудна.

У дварах яшчэ і сёння прадавалі з машын мокрыя, запырсканыя гразёю навагоднія ёлкі. Яны, наваленыя адна на адну, паўграваліся ў кузавах і паравалі зараз, нібы сена пасля цёплага летняга дажджу.

Алег ішоў дамоў. Ён спяшаўся пакласці ў дамоўленую схованку падарунак для Вовачкі – маленькага, усмешлівага мядзведзіка, якога купіў раней і ўсё ніяк не мог сунуць за батарэю: пасля той сустрэчы з сынам, якая яго вельмі разнервавала, ён колькі дзён не начаваў дома, а затым і напраўду папрасіўся ў камандзіроўку. Жавейка зразумеў, што жыць у сваёй хаце ён зараз не зможа, і цвёрда надумаў адразу ж пасля Новага года заняцца дужа турботнаю, але патрэбнаю справаю – абменам кватэры.

Ён усунуў руку пад куртку – калматы мядзведзік, сагрэўшыся ля грудзей, нібыта штосьці жывое, грэў зараз і яго самога.

Падыходзячы да свайго дома, Алег адразу ж заўважыў, што ў лейтэнантавай кватэры зусім няма святла, і падумаў: значыць, Новы год яны сустракаюць не тут, а, мусіць, запрошаны куды-небудзь да сяброў.

Ужо добра звечарэла, але на верандзе, не зважаючы на набліжэнне свята, цемру і холад, сядзелі цёпла апранутыя жанчыны – праўда, сёння іх было тут нямнога. Яны, здалёк пазнаўшы суседа, сумна заківалі галовамі, а калі Жавейка праходзіў ля іх, неяк вельмі ж ужо спагадліва і са спачуваннем глядзелі на яго.

І толькі адна – худая, нервовая жанчына з дробнаю цырульнаю завіўкаю, што выбівалася з-пад зімовай хусткі, нібыта радавалася чамусьці і глядзела ў яго бок злацешліва. Алег ведаў, што яна злуецца на ўсіх мужчын, бо ад яе нядаўна збег муж. Усё пакінуў ён – і хату, і нажытае разам дабро, і пайшоў да другой жанчыны, якую кахаў, – пайшоў, у чым стаяў.

Вось гэтая яго высакароднасць і раззлавала яе яшчэ горш: «Няхай, няхай ідзе, паглядзім, як тая подсцілка яму болей, чым я, касцюмаў справіць», – злапомсліва казала яна суседкам і ўсялякую мужчынскую бяду прымала зараз як сваю радасць.

Алег жа адчуваў сябе сёння на дзіва спакойна – мусіць, пакуль была ў яго справа. Ён па-хлапечы лёгка – часам і праз дзве прыступкі – бег уверх па лесвіцы і таму не заўважыў, як апынуўся на сваім паверсе. Узняўся вышэй, да акна. Азірнуўся на Сашкавы дзверы – ля іх стаяла нейкая ламаная скрыня, а ў ёй ляжаў чорны, скручаны, як змяя, у многіх месцах аголены маток проваду, падключанага да электрычнага шчыта: відаць, Тоня прымусіла Сашку рабіць у хаце вялікі рамонт.

Ён прыслухаўся, ці не адкрывае дзе хто дзверы, а потым хуценька, нібы злодзей, запіхнуў мядзведзіка за цёплую батарэю і адразу ж выпрастаўся – нібыта нічога і не рабіў.

Пастаяў крыху, зноў чамусьці прыслухаўся. І вось тут, зрабіўшы галоўную, як яму здавалася, справу, што і вяла яго сюды, і была яго мэтаю, адчуў раптам, які ён самотны і якая навокал яго пустата.

Нават пад курткаю, там, дзе толькі што, прытуліўшыся да грудзей, ляжаў цёплы мядзведзік, таксама было пуста і холадна: Алег, здавалася, напраўду адчуваў зараз, як неіснуючы, золкі і прывідны вецер выстуджвае, нібы птушынае гняздо, нагрэтае вушасцікам месца.

Ён паціху, без ранейшага імпэту спусціўся ўніз і, унурыўшыся, абыякава пайшоў па горадзе – не ведаў куды, не ведаў чаго, а ішоў проста так, каб не стаяць на месцы.

На гэтай золкай вуліцы яму міжволі прыгадаўся дзядзька Піліп, далёкі родзіч, стары і адзінокі чалавек, які ўвесь час ухутваўся ў каўняры і шалікі, нібыта яму заўсёды, нават і летам, у самую спякоту, было холадна. Дзядзька Піліп жыў у Віцебску, быў ужо на пенсіі і, як казалі ў іхняй вёсцы, пад старасць зусім здзяцінеў – гаварыў сам з сабою, сам сабе пісаў пісьмы і кідаў іх у паштовыя скрынкі: дзядзька Піліп прызнаваўся, што яму потым прыемна было іх атрымліваць з поштаю – сапраўдныя, заклееныя, са штэмпелямі – быццам бы і пра цябе вось нехта ўспомніў.

Пад старасць ён пачаў шмат разважаць пра самае запаветнае і сваімі думкамі ахвотна дзяліўся з кожным. Дзядзька Піліп лічыў, што чалавек мінае за сваё жыццё некалькі стадый: час пазнання свету – дзяцінства, пара кахання – юнацтва, пара працы – сталасць і час хвароб – старасць. Кожнаму наканавана прайсці праз усё гэта, каб урэшце ўліцца ў апошнюю, своеасаблівую супольнасць людзей, дзе ўсе роўныя – міністры і конюхі, дырэктары заводаў і прыбіральшчыцы – супольнасць пенсіянераў.

Алег не ведаў, у якой зараз стадыі ён сам, разумеў толькі, што ўжо далёка ад свайго дзяцінства і што старасць – час хвароб – таксама для яго яшчэ няблізка, але гэта не дужа суцяшала: яму, як і дзядзьку Піліпу, было адзінока і холадна.

Сустракаць разам Новы год яго запрашалі многія, але ён ад усіх запрашэнняў адмовіўся. Адчуваў, што як бы яму ні было хораша і весела ў сямейных, ды нават і не ў сямейных кампаніях, усё роўна недзе ў глыбокую ноч ён акажацца лішні ўсім, застанецца адзін – нават несямейныя к таму часу неяк неўпрыкмет перазнаёмяцца, падзеляцца на пары, а ён шукаць сабе пару пакуль што не збіраўся. І яшчэ ён адмаўляўся ад запросін, бо яму здавалася, што ў гэтую навагоднюю ноч павінен быў здарыцца нейкі цуд. Ён настойліва чакаў гэтага цуду, але, калі пабачыў цёмныя вокны ў лейтэнантавай кватэры, зразумеў, што чакаць чаго-небудзь незвычайнага і спадзявацца на нейкую радасць яму, відаць, не выпадае.

Усюды ўжо рыхтаваліся да сустрэчы Новага года. Вокны ў дамах свяціліся зырка і весела. Асабліва светла было ў залах і на кухнях: на кухнях гаспадыні спяшаліся са святочнаю вячэраю, – відаць, рэзалі хлеб, раскладалі на талеркі закусь, а ў залах ужо сядзелі прычасаныя госці – чакалі, калі іх нарэшце запросяць за стол. Усюды, як зоркі на зімовым небе, весела мігцелі электрычныя агні на ёлках, сноўдаліся сюд-туд узбуджаныя людзі, мусіць, іграла музыка. Ля студэнцкіх і рабочых інтэрнатаў, якія трапляліся яму па дарозе, было светла, як удзень. З ярка асветленых вокнаў святло шчодра лілося на вуліцу – у інтэрнатах усе вокны свецяцца нават і ў звычайны, будзённы дзень, а ў свята, здавалася, што шыбаў у іх яшчэ большала – і Жавейку недарэчы, назойліва муляла чамусьці думка, што тут светла, як на пажары.

На вочы трапіліся кідка асветленыя вокны рэстарана, і ён зайшоў на святло. Нават сам не заўважыў, як гэта адбылося: толькі што халадзеў на восеньскай вуліцы, а ўжо стаіць у душнай і светлай зале. Гучна, аж нічога не чуваць, іграў аркестр, танцавала моладзь – хлопцы і дзяўчаты так торгаліся, так махалі рукамі, што здавалася, быццам яны пілуюць дровы. Неяк збоку ад усіх, заняты толькі сабою, торгаўся, бессаромна вібрыраваў увесь зверху ўніз нейкі ці то п’яны, ці то вар’ят – па тым, як закочваліся яго вочы, як крывіліся губы, як торгаліся рукі, было відаць, што ў гэтым ягоным трансе было нешта нездаровае.

Жавейка зморшчыўся і зноў выйшаў на вуліцу, у халодны і мокры вечар.

Алега не здзівіла, калі ён, падняўшы галаву, убачыў раптам, што стаіць на прывакзальнай плошчы, – апошнім часам вакзал стаў для яго нібыта сваім клубам, куды ён звычайна прыходзіў знерваваны, раззлаваны, засмучаны, каб згубіцца ў кішлівай мітусні, удыхнуць крыху людскога руху, заразіцца чалавечай заклапочанасцю і паспешлівасцю, ды гэтак, між людзей, забыцца на сваю бяду. Людскі натоўп, што віраваў навакол, увесь час мяняўся, ён не стамляў сваёй аднастайнасцю, і на душы ў Жавейкі паступова спакайнела.

На вакзале было яшчэ больш тлумна, чым заўсёды: усе спяшаліся, усе хацелі паспець хутчэй дадому, каб не толькі сустрэць Новы год, але каб хапіла часу збольшага правесці і стары. Людзі, здавалася, таўкліся бязладна, без асаблівай на тое патрэбы, а разам з усімі тоўкся і ён: калі б Алег мог зірнуць на сябе збоку, то заўважыў бы, што сама настойлівей лез усюды ён сам – быццам яму больш за ўсіх карцела хутчэй некуды ехаць. Пазней народу на вакзале стала зусім мала – многія з тых, што таўкліся ля кас яшчэ нейкіх пару гадзін назад, мусіць, сядзелі ўжо за святочнымі сталамі і, расчырванелыя з дарогі, паспешліва чокаліся і пілі за стары год, а тыя, што засталіся тут, відаць, ужо страцілі ўсялякую надзею паспець куды-небудзь у застолле і таму сноўдаліся сюд-туд ціхія і спакойныя.

Калі да Новага года заставалася з паўгадзіны, Алег, спяшаючыся, купіў білет на нейкі бліжэйшы поезд – яму было ўсё роўна, куды ён ідзе, – і ўскочыў у тамбур, калі цягнік ужо крануў вагоны, і тыя, мякка парыпваючы, паволі набіралі ход: ён ведаў, што людзі ў дарозе, як і ў бядзе, часцей за ўсё ласкавеюць, у іх адкрываецца невідомая да гэтага дабрата; што свята, якое заспела ў дарозе, яднае незнаёмых між сабою спадарожнікаў, і яны робяцца такія шчырыя і зычлівыя, нібы дужа даўнія сябры.

Правадніца здзівілася, што чалавек едзе з пустымі рукамі – у яго нават якой авоські не было з сабою, але білет пасажыр меў сапраўдны, і яна саступіла, адхінулася, каб прапусціць яго ў вагон.

Вагон быў амаль пусты – рэдка на якой лаўцы ў ім сядзелі людзі. Алег выбраў сабе, здавалася, зусім незанятае купэ, смела ўвайшоў у яго і толькі тады ўбачыў, што там ужо ёсць пасажырка. Дзяўчына сядзела ў самым куточку, і за перагародкаю, пакуль не зайшоў, яе не было відаць. Жавейка здзіўлена спыніўся, але паварочваць назад ужо было няёмка, і ён рашуча падышоў бліжэй, павітаўся і сеў за столік – якраз насупраць дзяўчыны.

Яна чытала кніжку. Яе доўгія, белыя, як лён, валасы пасмамі спадалі на столік, захіналі дзяўчыне вочы і, мусіць, заміналі чытаць.

Алег яшчэ раз уважліва зірнуў на суседку, і яго ажно скаланула ад успаміну: яму здалося, што тое, даўняе, паўтараецца зноў.

Як тады – дзяўчына за столікам, як тады – кніжка перад ёю, як тады – даўгія, разабраныя на дзве пасмы, валасы, што засланяюць вочы, замінаюць чытаць. І як тады – вагон, цягнік, дарога.

Гарачая, тугая хваля ўдарыла яму ў галаву, і ён, не помнячы сябе, не разумеючы, што робіць, як тады, нахіліўся над сталом, ласкава дакрануўся рукамі да белых валасоў і, адхінаючы пасму з вачэй і закладаючы яе за вуха, як тады, сказаў:

– А вы прыгожая.

Да другой пасмы ён не паспеў дакрануцца. Дзяўчына спачатку сцялася, нібы птушка, якая хоча ўзляцець, нягледзячы на тое, што ў яе звязаныя крылы, потым падхапілася, халоднаю далонькаю – так, так, халоднаю: ён і зараз помніць, што яна была дужа халодная – пляснула яму па шчацэ, раззлавана перасмыкнулася, нібы атрасаючыся ад нечага брыдкага, і закрычала:

– Хам! Пашляк!

I пакуль Алег спрабаваў зразумець, што ж, урэшце, здарылася, дзяўчына хутка, як вецер – толькі прашамацела побач адзенне – вылецела адсюль, і яе абцасікі ўжо раздражнёна, сярдзіта грукалі за сценкаю ў суседнім купэ.

Яму было прыкра, што такое ўвогуле здарылася, прыкра за сябе, што не стрымаўся, за дзяўчыну, што прыняла яго за пашляка і спакусніка: а дзе ж дзенешся, прымеш – не паспеў чалавек сесці, а ўжо дае рукам волю, гаворыць нейкае банальнае глупства.

Ён злаваўся на сябе, хадзіў па купэ, думаў, як растлумачыць дзяўчыне свае паводзіны, не ведаў, што яму рабіць далей, і таму вельмі ўзрадаваўся, калі раптам пачуў гучны, прыемны бас:

– Людзі, дзе вы ўсе! З Новым годам!

Жавейка выглянуў з купэ і ўбачыў, што на праходзе з бутэлькаю шампанскага ў руках стаіць высокі, паважны мужчына – ужо крыху лысаваты, але гэтая лысіна якраз не замінала яму быць сімпатычным. Са сваіх клетак-купэ паказаліся – хто толькі высунуў галаву, а хто і сам таптаўся ўжо на праходзе – астатнія людзі (маўляў, хто ж гэта там крычыць?), і тады стала відаць, што іх не так ужо і мала едзе ў вагоне.

– Ого, дык нас жа цэлае застолле, – павесялеў мужчына і, усё трымаючы ў руках бутэльку, прайшоў крыху ўперад. – А ці не пара ўжо нам сустракаць Новы год.

Людзі, якія да гэтага сядзелі ціха, кожны сабе, радасна загаварылі, зашумелі, заварушыліся – ім спадабалася, што знайшоўся нарэшце чалавек які, мусіць, зможа што-кольвек прыдумаць, каб гэтая навагодняя ноч не стала для іх сумнаю і нуднаю.

Алег зірнуў на гадзіннік: было ўжо без дзесяці хвілін дванаццаць.

Людзі сабраліся ў купэ, якое выбраў усё той жа лысавата-прыгожы арганізатар. Кожны прынёс тое, што ў каго было, і, трэба прызнацца, імправізаваны стол у іх атрымаўся неблагі: на ім была і вяндліна, і балычок, і ўжо нарэзаная і накладзеная на скібачкі хлеба сухая каўбаса – яе прынесла дзяўчына, якую ён міжволі абразіў, – і яблыкі, і цукеркі. Вузенькага стала не хапіла, і таму закусь паклалі нават на верхнія лаўкі, на суседні столік, што быў насупраць, за праходам, пры акне.

У самым цэнтры горда ўзвышалася бутэлька шампанскага, якую паставіў арганізатар свята і яго самазваны тамада, побач, выцягнуўшы шыю, зелянела пляшка сухога віна, збоку сціпла стаяла чацвярцінка гарэлкі – яе і не відаць было за шырокімі спінамі пузатых бутэлек, – а з дальняга купэ нейкі кульгавы дзядзька, відаць, вясковы, не здымаючы з галавы шапкі-вушанкі, нёс сюды яшчэ паўлітру самагонкі, заторкнутую вялікім, зробленым з газеты, заткалам.

Алегу было няёмка, што ён нічога не дадаў да агульнага стала, што прыйшоў сюды з голымі рукамі. Гэта, відаць, заўважыў тамада і ласкава падштурхнуў яго:

– Чаго муляешся – праходзь, праходзь. Сядай.

На лаўцы знайшлося вольнае месца – якраз побач з той жа белавалосаю дзяўчынаю, якая і тут трымала ў руках кніжку, – ён сціпла сеў каля яе і адчуў, як дзяўчына ад гэтага грэбліва перасмыкнулася.

– Чакай, мы табе зараз добрую работу дадзім, – каб Алег не пачуваўся тут, у застоллі, лішнім, адразу далучыў яго да кампаніі тамада. – Будзеш наліваць чаркі.

Правадніца прынесла шклянкі, людзі дасталі свае кубкі, кварты, адкруцілі крышкі ад тэрмасаў. Гаваркая, дзябёлая цётка раптам заікнулася, што вязе новыя крыштальныя чаркі ў падарунак сваякам, і ўсе адразу закрычалі: «Давай іх сюды! Абновім».

Наліваць Жавейку было лёгка. Кожны браў з яго рук бутэльку, казаў: «Я сам» – і наліваў альбо з яе, альбо даставаў са стала тое, што яму падабаецца, ці тое, што яму льга было піць.

Застолле сабралася так хутка, што яны паспелі яшчэ выпіць і за стары год, як звычайна, успомніўшы, што ён быў добры, – Алег таксама выпіў разам з усімі, хаця яму год, які мінаў, нічога, апрача непрыемнасцей, не прынёс. Потым хуценька налілі яшчэ, і роўна ў дванаццаць гадзін зноў зазвінелі чаркі. Найбольш звінелі, вядома, крыштальныя – жанчына, відаць, не радая, што прагаварылася пра іх, адно спалохана прасіла: «Вы ж цішэй чокайцеся, а то паб’яце – чуеце, як звіняць?», а тамада, смеючыся, супакойваў яе: «Няхай звіняць! Чаркі ж і зроблены, каб звінець. Нідзе яны не дзенуцца – вытрымаюць».

За Новы год Жавейка выпіў ужо з большаю ахвотаю, бо Новага года ён пакуль не ведаў, – яго яшчэ трэба было пражыць. Алег не загадваў наперад, што яму той прынясе – радасць ці зноў гора, але ўсё ж пакідаў сабе спадзяванні на лепшае.

Усе выпілі, разгаварыліся. Сядзелі, жартавалі, смяяліся, і каму-небудзь збоку магло здацца, што ўсе гэтыя людзі – адна кампанія, якая едзе ў адно месца і ў якой усе ведаюць адно аднаго даўно, хаця і блытаюць часам імёны. А людзі тут жа знаёміліся, тут жа забывалі, як каго завуць, і Таню называлі Маняй, а Колю – Лёнем, але ніхто за гэта ні на кога не злаваўся – наадварот, ад такой несянеціцы ў вагоне рабілася толькі весялей.

Усім было тут хораша, таму людзі не разыходзіліся па сваіх купэ. Нават калі спаражнілі ўсе бутэлькі, паелі ўсю закусь, усё роўна ніхто і не думаў уставаць – сядзелі і дружна гаварылі, жартавалі. Падсмейваліся з дзядзькі ў зімовай шапцы – ён так і не зняў яе, – які прынёс бутэльку самагонкі: «Ідзі пашукай у сваёй торбе – там у цябе яшчэ адна пляшка павінна быць», на што дзядзька бажыўся: «Яй жа Богу, няма»; пацвельваліся з жанчыны, якая беражна загортвала ў паперу свае абноўленыя чаркі, на якіх і пасля абнаўлення засталіся фабрычныя наклейкі: «Пачакай, што ты робіш? А раптам зноў спатрэбяцца? Яны ж дужа хораша звіняць!»; нехта нават падаў дзіўную думку: «А давайце кожны Новы год так сустракаць», але на яго замахалі рукамі: «Што ты! Што ты!», і нават сам тамада запярэчыў: «Не, кожны год так не атрымаецца».

Пра свае купэ і свае рэчы – чамаданы, авоські, партфелі – людзі ўспаміналі толькі тады, калі пад’язджалі да сваіх станцый, хутка, але цёпла развітваліся з усімі, бегма хапалі рэчы і выскоквалі з вагона.

I выскачыўшы, не спяшаліся адразу ісці дадому ці ў госці – стаялі на пероне і доўга, аж пакуль не кранаўся цягнік, махалі рукамі сваім новым знаёмым.

Застолле ўсё радзела і радзела – людзі выходзілі, а новых пасажыраў на маленькіх, сонных станцыях і раз’ездах ужо не было. Амаль апошнім развітаўся сам арганізатар гэтага навагодняга свята ў цягніку, і яны ў купэ засталіся толькі ўдваіх: Алег і тая самая белавалосая дзяўчына з кніжкаю, з якою ў яго на самым пачатку выйшаў канфлікт. Дзяўчына адразу ж перасела на суседнюю лаўку, яны абое амаль адначасова пасунуліся да акна – і зноў апынуліся адно супроць другога. Да гэтага, хоць і сядзелі побач, – нават іхнія рукі дакраналіся адна да адной, нават чаркі ў агульным тлуме сустракаліся таксама, – усё ж між сабою яны не гаварылі.

Маўчалі яны і зараз. Дзяўчына паспрабавала чытаць, але святло ў вагоне было кепскае, таму яна хутка загарнула кнігу, адклала яе і ўгледзелася ў акно.

І зараз яна вельмі ж была падобная на Тоню: толькі крыху худзейшы твар і святлейшыя валасы.

– Хочаце, я раскажу вам казку, – нясмела паспрабаваў загаварыць з ёю Алег.

Яна недаверліва ўзняла на яго вочы, бровы, нібы крылы ў той птушкі, што спрабуе ўзляцець, падняліся ўверх, здзіўлена паглядзела – ну, ну, якую ж яшчэ казку можа расказаць гэты пашляк? – і нічога не адказала. Але Жавейка і без слоў зразумеў, што яна будзе яго слухаць.

– Я тады служыў у арміі і ехаў дадому ў водпуск, – пачаў ён. – У купэ, за столікам, якраз вось так, насупраць мяне, сядзела прыгожая белавалосая дзяўчына і, як вы, чытала кніжку.

І Алег расказаў пра тое сваё знаёмства з Тоняй, расказаў шчыра, нічога не тоячы: і як спадабалася яму дзяўчына, і як ён адхінуў з яе вачэй валасы, і як сказаў ёй: «А вы прыгожая», і як яна адказала: «А вы смелы», і як студэнты крычалі ім: «Горка!», і як яны потым пажаніліся.

– І вось убачыў раптам вас, – белавалосую, за столікам над кнігаю – і мне здалося, што ўсё тое паўтараецца зноў. Таму я, нібы ў сне, не разумеючы, што раблю, палез адхінаць і вашы валасы. Даруйце, – закончыў Алег сваю казку.

Ён не глядзеў на дзяўчыну, але адчуваў, што яна з прыцемненага кутка ўважліва сочыць за ім – не ведае, верыць ягонаму прызнанню ці не; у яго словах адчувалася праўда, але ж таксама закрадвалася і сумненне: а ці не чарговы гэта ход залётніка?

– А дзе ж ваша жонка зараз? – халаднавата спыталася яна.

– Зараз я халасцяк.

– Вы развяліся?

– Не, яна пакінула мяне. – Гэтае малое і, як яму здавалася, зусім наіўнае яшчэ дзяўчо выклікала ў яго нейкі дзіўны давер, і ён гаварыў ёй шчыра, не маніў: – Яна пайшла ад мяне, а на стале пакінула запіску: «Жыві як хочацца». Вось я і спрабую жыць, як мне хочацца.

– І што – вам падабаецца вось так сустракаць Новы год?

– Лічыце, што падабаецца.

– А мне не, – сумна прызналася яна, памаўчала крыху, а затым дадала: – Новы год, мне здаецца, не дарожнае, а хатняе, сямейнае свята.

Дзяўчына, відаць, паверыла ў шчырасць гэтага дзіўнаватага чалавека, з якім не так даўно нават пасварылася, і расказала яму пра сябе.

Наташа, так звалі яго спадарожніцу, працавала афіцыянткай у рэстаране, сябравала з прыстойным хлопцам, таксістам Жэнечкам, – ён часта прыязджаў па яе пасля закрыцця рэстарана і адвозіў дадому. Яны дамовіліся разам сустракаць сёлета Новы год, Наташа папрасілася, каб яе вызвалілі ад працы ў навагоднюю ноч, але якраз сёння – ой, даруйце, ужо ўчора – даведалася, што ў Жэнечкі яна не адна: другой сваёй каханай, выхавальніцы дзіцячага сада, ён нібыта паабяцаў нават хуткае вяселле. Калі прыехаў Жэнечка, яна насварылася, накрычала на яго, а пасля расплакалася ад крыўды, што не стрымала сябе, і вось нечакана апынулася ў гэтым цягніку, які ішоў у бок ціхага, непрыкметнага гарадка, дзе жыла Наташына мама.

Шчыра прызнаўшыся адно аднаму ў сваіх крыўдах, яны нібыта сталі між сабою больш блізкія, уважлівыя, як радня – праўду кажуць, што гора заўсёды радніць людзей і абуджае ў іх дужа дарагое для чалавецтва пачуццё, на якое сёння, здаецца, ёсць дэфіцыт, – абуджае спагадлівасць.

Алег бачыў, як Наташка, амаль дзяўчо яшчэ, з нейкай не зусім знаёмай і ёй самой мацярынскай адданасцю спрабуе супакойваць яго – што ж, інстынкт мацярынства ў бядзе абуджаецца, відаць, перш за ўсё, – і яму было трохі смешнавата ад яе клопатаў, але ж было і хораша, бо ён адчуваў, што ўсё гэта яму падабаецца.

У Наташыным гарадку – поезд далей не ішоў – яны выйшлі з вагона. Было холадна, падаў мокры снег. Яны доўга хадзілі па начным і бязлюдным пероне. Наташка ўжо хацела вяртацца разам з ім назад, але ён адгаварыў малую:

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.