Xaliq Məmmədov
Gecikmiş məktub

1-Cİ HİSSƏ

Azad:

Verilən suallar hələ də qulaqlarında səslənirdi: " İncimə, qardaş, yoldaşın kimdir, haradandır?"

--1—

Yenə xəyallar getdi arxaya, əl çatmaz, uzaq acıya, şirinə…

Səhər qaranlığında çatdıq Bakı vağzalına. Qatar fit verdi, dartılaraq dayandı. Düşdüm perrona. Vağzal san ki, dəniz idi, insan dənizi, qaynayırdı. Reproduktorun səsi qatarların hərəkət vaxtını elan edir, xalqı ehtiyatlı olmağa çağırırdı. Perronlarda adam əlindən boş yer tapmaq mümkün deyildi. Burada hər şey hərəkətdə, fırlanmaqda idi. Əgər göydə dayanıb, yuxarıdan aşağı bura baxmaq olsaydı, vağzal yəqin ki, qarışqa yuvasını xatırladardı. Bu qaynayan izdihamın içində yük daşıyan arabaçıların səsləri az qala repreduktorların səsinə çatırdı:

–Yol verin! Qaçın! Ehtiyatlı olun!

Bu böyük dəmir arabalar heç kimi tapdamadan, qıçların, ayaqların yanından keçir, müştərini birinci tutmaq üçün güllə tək hərəkət edirdilər.

Naməlum hisslər bürümüşdü məni. Həm sevinirdim, həm kədərlənirdim. Qarşımda duran Gələcək, dumanlı, "daha sən sərbəstsən, özünə güvən!" -deyən Gələcək məni bir az qorxudurdu. Nə olacaq, necə olacaq- fırlanırdı beynimdə. İlk vaxtlar qalacağam qohumların evində, sonra isə, kirayə etmək fikrim vardı. Həmişə sevmişəm asılı olmamağı…

X

Mən bu küçədə az yaşasam da, bu küçəni “bizim küçə” adlndıracam. Cavanlığımın ən gözəl cağları, ən şirin dövrü bağlı oldu bu küçə ilə, bu küçənin sakinləri ilə. İki cərgə sıralanan , əsasən, bir mərtəbəli olan evlərin arası ilə uzanan bu küçə həmişə səsli küylu olardı. Bakının bütün kəndlərində olduğu kimi, burada da qonşular o dərəcədə şirin yaşayırdılar ki, həsəd aparmaq olardı. Hamının evi bir-birinin üzünə açıq idi. Bir də görərdin, hansısa ana çağırardı uşağını:

–Ay uşaq, ay bala (filankəs) gəl bir qismət ye, sonra get oyna!

Cavab gələrdi başqa anadan, küçənin hansısa bir tərəfindən:

–Ay filankəs bacı, narahat olma, yedirtmişəm hamısını!

Küçədə hər evin qabağında oturacaqlar vardı. Həmişə də qızlı- oğlanlı, qadınlı-kişili. Haradasa domino, haradasa nərd oynayardılar, haradasa çay içərdilər kiçik stolların üstündə. Gecənin ortasınadək. Ruhi sakitlik, əmin-amanlıq, xoş əhval-ruhiyyə hökm sürərdi bu küçədə.

Solmazı ilk dəfə iri tut ağacına söykənən bu oturacaqların birində, kitab oxuyan vəziyyətdə görmüşdüm. İki il qabaq. Gəlmişdim texnikuma qəbul olmağa.

Mən 8-ci sinfi qurtarmışdım. İstəmirdim 9 və 10-cu sinifləri oxuyum. Arzulayırdım texnikuma qəbul olum, sonralar, işləyə-işləyə instituta girərəm oxumağa.

Çox yalvar-yaxardan sonra atam razılıq verdi mənim texnikuma işimi verməyə. Bir ay Bakıda oldum o vaxt. Hədər yerə gəldik. Elə ilk gündəcə qohumlar atamı döndərdilər fikrindən:

–Nə var, nə tapmısınız bu texnikumda? Yarımçıq təhsil, yarımçıq sənət nəyə lazımdır.

İstədim etiraz edəm:

–Niyə yarımçıq olur? Texnikum da təhsil ocağıdır.

–Nədən oturub evinizdə rahat orta məktəbi bitirməyəsən?

– İki il – doqquz və onuncu siniflərdə oxumağa vaxt itirənəcən, texnikumda bir sənət alaram. Sonra da, girərəm instituta.

Atamı başa saldılar:

–Hayıf etmə uşağı. Yaxşı oxuyur, qoy qurtarsın məktəbi tam orta təhsillə, girsin insituta.

Etiraz etsəm də, nə desəm də xeyri olmadı. İşimi heç yerə verə bilməyib qayıtdım dala.

Həmin o vaxtları Solmazla tanış olmuşdum. Bacısı gilə qonaq gəlmişdi. Solmaz, arıq, utancaq, çəlimsiz bir uşaq idi (elə, mən də uşaq idim onda!). Axşamlar yığışardıq küçədəki böyük meydançaya, nə isə danışıb qaqqıldaşardıq, gülərdik. Solmaz çox vaxt sakit dayanardı, gülsə, gülərdi çox astadan. Hərdən, həyətlərində bir yerdə oturardıq. Gah da çıxardıq qırağa, buruqların fırlanan çarxlarına tamaşa edərdik. Olduqca sakit xasiyyətli, mübahisə sevməyən bir qız uşağıydı. Sonra biz getdik…

--2—

Bir-iki gün keçdi, qohumlar mənim yaşamağım üçün bir kirayə ev tapdılar. Daha doğrusu, bir qoca qadının tək yaşadığı 3 otaqlı mənzildə bir otağı kirayə götürdüm.

–Qazdır, işıqdır, istifadə edirsən, ayda 15 manat verəcəksən, – ev sahibəsi bildirdi.

– Başa düşdüm sizi, – cavab verdim.

– İki ayını qabaqcadan verəcəksən.

– Ona da mən razıyam.– mənzil işim həll olundu.

Bir balaca əl gəzdirib otağı saldım qaydaya. Günortadan sonra sənədlərimi vurub qoltuğuma üz tutdum şəhərə. Mən seçdiyim yolun düzlüyünə, məqsədimə çatacağıma inanırdım. Məqsədimsə, tarixçi olmaq idi.

Budur son iki ildə fikrimi başımdan alan, arzularımı özündə cəmləyən möhtəşəm, dördmәrtәbəli әzәmәtli bir bina! Nәһәng qartal qanadları tək yanlara açılmış bir-birinə oxşar korpuslar! Minlərlə cavanların arzu – diləyi! Universitet! Sənədlərimi verdim. Amma, bir belə gənclər, oğlan-qız çoxluğunu gördüm, qorxu canımı aldı. Yolüstü kitab mağazasından bir kitab alıb qayıtdım evə.

Evlə üzbə-üz bitən tut ağacına söykənmiş oturacaqda bir qız oturmuşdu, əlində kitab. İndini bilmirəm, amma, o vaxtlar kəndlərdə, qəsəbələrdə hamı bir-biri ilə salamlaşardılar. Tanış oldu, ya, özgə, fərqi yox idi. Mən də, həmin adətə uyğun olaraq İnstinkt səviyyəsində, oturacağın qarşısından keçəndə salam verdim astadan. Başını qaldırdı, salamımı aldı, və gülümsədi üzümə. İlahi! Nə gözəl üz, nə gözəl təbəssüm! Karıxıb qaldım. Gözəllik, cazibəli baxışlar mənə unutdurdu hər şeyi. Gözəl qalxdı ayağa. Məlahətli səslə:

– Azad, tanımadın yəni? -dedi.

Gözlərindən tanıdım!

–Solmaz? Ay Allah, necə dəyişmisən, Solmaz!

– Yəni, o qədər? – Mənim onu tanıya bilməməyim Solmazın özü üçün deyəsən gözlənilməz idi.

– İnan ki, adımı çəkməsəydin, çətin olacaqdı mənə! İki il qabaqkı Solmazdan oxşarlıq heç nə qalmayıb!

– Sən də çox dəyişmisən, Azad! – məlahətli səslə dedi.– Xeyir ola, Bakıya gəlməkdə nə isə məqsədin var, oxumaq, işləmək?

– Bəli!

– Bəli, nə?

Bihuş olmuşdum. Suallarına çaş-baş cavab verirdim. Qapıdan çölə çıxan bacısı məni xilas etdi:

–Necəsən, Azad? Hə, yaxşı oldu. Keç, zəhmət olmasa, kömək et. Xalçanı asmalıyam yerinə. Ay qız, Solmaz, gəl sən də kömək et .

Bir təhər kömək etdim. Özümü iynə üstə oturmuş insan tək hiss edirdim. Qulaqlarımda bu gözəlin "Azad, tanımadın yəni?” sözləri səslənirdi. O çəlimsiz, arıq qız qaldmışdı o illərdə. İndi mənimlə xalça asan dünya gözəli Solmaz idi! Bir çətinliklə kömək etdim, asdıq xalçanı. Mənə elə gəldi ki, hərarətim qaynama nöqtəsinə çatdı. "Otur, çay iç!"-desələr də, çıxdım çölə, girdim yaşadığım həyətə, tələsik yuyundum. Qaçdım çölə.

Solmaz ayaq üstə dayanmışdı. Olduqca gözəl, mütanəsib bədənli, gözəl üzlü bu qız ilk baxışdan, ilk dəqiqədən məni ovsunlamışdı. Kim deyir, İLK BAXIŞDAN yoxdu sevgi?

Yaxınlaşdım. Artıq sakitləşmişdim. Söhbətə başladıq.

–İki-üç gündür buradayam. Səni görmədim bu günlərdə, yəqin, bu gün gəlmisən, Solmaz? Amma, çox şadam səni gördüyümə!

– Hə, elə bir az var, gəlmişəm. Mənə Almaz demişdi sənin burada olduğunu. Mən də çox sevindim.

– Çoxmu olasısan burada, Solmaz?

– Yəqinki, çox, bir neçə il! Sənədlərimi verəcəm texnikuma.

Sevincimi gizlədə bilmədim:

–Necə də gözəl olacaq! Uğur diləyirəm sənə!

– Bəs sən necə, Azad?

– Mən də oxumaq arzusu ilə gəlmişəm Bakıya. Sənədlərimi də elə bu gün vermişəm.

Mənim də sənəd verdiyimi eşidəndə çox sevindi.

–Nə yaxşı, Azad! Çox şadam eşitdiklərimə!

O gündən həyatım dəyişdi. Hər gün axşam üstü oturardıq bir yerdə, oxumaqdan, gələcəkdən, kitablardan danışardıq. 2-3 saat keçirdi bir dəqiqə kimi. İlahi, niyə saat tez keçir! Həyatımın ən gözəl, ən qaynar dəqiqələri! Arada bir sahilə çıxır, saatlarla durub mavi dalğaların haray səsinə qatardıq səsimizi. Xoşbəxt idim! Bütün varlığım Solmazın gözəlliyinin əsiri olmuşdu. Xəlvət bir guşədə onunla üz-üzə oturub nəyisə müzakirə etmək, pıçıldaşmaq həyatımın əvəzolunmaz anları idi.

--3—

Mən ikinci imtahandan kəsildim. Bir az dilxor olsam da, Solmazın varlığı bütün dərdimi unutdururdu mənə. Baharda açılan qönçə , qayğısız, kədərsiz növrəstə bir xoşbəxt xilqət idi Solmaz və onun varlığı ürəyimdə kədərə yer qoymurdu. Hərdən, Colmaz mənim kədərlənməyimi görəndə uşaq sadəliyi ilə zarafat etməyə çalışardı:

–Hələ bizim nə yaşımız var? Dünya Azad adlı alimini görəcək!”– deyərdi.

Solmaz qəbul oldu texnikuma. Olduqca sevinirdi. Mən qəbul ola bilmədiyimdən dilxorçuluq olsa da, Solmazın qəbul olmağı məni çox sevindirdi. Dәrs olmayan günlәrdә çox vaxt Solmazla bir yerdə olardıq. Şəhərə yaxşı bələd olmasaq da, dərs olmayan vaxtları gedərdik şəhərə. Solmaz heç vaxt heç yerə gedə bilmədiyi üçün ona hər şey maraqlı idi.

Bakı gözəl şəhərdi. Gəzməli, baxmalı yerlər çoxdur. Bir gün getdik Qız Qalasına baxmağa. Colmaz çox sevinirdi. Çıxdıq yuxarısına.

Qız Qalası qala olsa da, müdafiə üçün tikilməyib. Tikinti forması müdafiənin tələblərinə cavab vermir. Gözəl bir rəvayət var bu qala barədə. Köhnə əyyamlarda bir şah olur, şahınsa bir gözəl qızı. Bu gözəl kasıb bir igidi sevirmiş. Bir gün bu gözələ bir varlı elçi göndərir. Şah qızını o varlıya vermək istəyəndə, gözəl bilmir necə atasını yayındırsın bu işdən. Ona görə də vaxtı uzatmaq üçün qız atasından xahiş edir ki, mənə dənizdə bir qala tik, et mənə hədiyyə. Sonra ver ərə kimə istəsən! Gözəl ümid edir ki, qala tikilənə xeyli vaxt keçər, atası fikrini dəyişər və sevmədiyinə getməz. O vaxtları Xəzərin səviyyəsi hündür olub. İndiki qalanın yeri dəniz olub.

Şah qalanı tikir, qurtarır. Fikrini isə dəyişmir. Şahzadə çox yalvarır atasına. İstəyir ki, verməsin onu ərə. Şah razı olmur. Şah qızı çıxır qalanın lap yuxarısına, atır özünü dənizə.

Mən bu rəvayəti danıdım Solmaza Qalanln ən yuxarı hissəsində, çox diqqətlə qulaq asdı. Bir az sükut etdi. Sonra soruşdu:

– Görəsən, şah bilirdimi qızı başqasını sevdiyini?

– Yəqin ki. Amma, şahzadə sevdiyi sadə xalqın oğlu idi. Şahsa varlı ilə qohum olmaq istədi.

Colmaz yenə fikrə getdi. Sonra pıçıltı ilə dedi:

– Şah pis insan imiş. Məgər öz qızı ilə belə rəftar olarmı!

Bu vaxt yuxarı meydançaya 10-12 xarici turist qalxdı. Biz söhbəti dayandırdıq.

Biz düşdük aşağı. Mən artıq unutmuşdum Qaladakı söhbəti. Demə, Solmaz hələ unutmayıbmış!

– O şah olduğu üçün qızı ilə belə rəftar edib. Sadə ata olsaydı, belə etməzdi. Şah qızı olmaq pisdir, çox pis!

Solmaz onda bilə bilməzdi gələcəyi, taleyin bizə nə hazırladığını. Solmaz bilməzdi əvvəldən, onun şah olmayan öz atası necə hərəkət edəcək Solmaza qarşı! Biz heç nə görə bilməzdik əvvəlcədən. Yaşayırdıq, sevinirdik, fəxr edirdik. Sabahımız sevinc, axşamımız sevinc idi.

Arada һeç bir әһd-peyman olmasa da, gәncliyin çoşğun duyğuları öz işini görməkdə idi. Təmiz, saf sevgi ilə qidalanan, yolunda heç bir sədd tanımayan cavanlıq küləyi həyata təzə-təzə başqa gözlə baxmağı öyrənən ürəyimizə yeni hisslər gətirməkdə idi.

Beləcə vaxt bir göz qırpımında keçdi. Gəldi payız. Əsgər getmə dövrüm çatdı. Noyabr ayında kənddəydim. 10-unda Biləcəridə olmalıydım. Böyük şənlik oldu. Xeyli adam vardı. Bizlərdə adətdir əsgər gedəni dəm-dəsgahla yola salmaq. Kəndimizin xanəndəsi, gözəl səsi ilə hamını valeh edən Elmanın mahnıları yayıldı kəndə. Çox arzular söyləndi, xoş niyyətlər deyildi ünvanıma. Kəndimizn aşığı, həm də mənim sevimli müəllimlərimdən biri zarafatla dedi:

–Bax, get xidmətə, amma, ilişmə sarı saçlara!

Bacarıqlı usta olan, həmişə məzəli zarafatı, duzlu atmacaları ilə seçilən bir əmi isə dedi:

–Bilirsən düzünü mən deyəcəm, əməl et: nə var burada, qal orada, özünə bir gün ağla. Oxumaq demirsən? Qal orada, oxu!

Ən doğru və yerində deyilən söz yeddi- səkkiz yaşlı qonşunun uşağının sözləri oldu:

–Azad əmi, bax , furajkan mənimdi. Bir də, çoxlu nişanlar gətir mənə!

Ayın 7-si evimizlə, kəndimizlə vidalaşıb gəldik Bakıya. Kiçik dayım məni Bakıdan yola salmaq məqsədi ilə mənimlə birgə yola düşdü. Onu da əlavə edim ki, bizim bu sadə və mehriban dayımla münasibətimiz tək dayiı-bacıoğlu münasibəti deyil, həm də, əsl dost münasibəti idi. Olduqca sevirdim və mənə xoş idi onunla yoldaş olmaq, söhbətləşmək. Xatirimi çox istəyirdi, sirlərimin çoxuna da bələd idi. Aramızda da yaş fərqi çox deyildi. Mənim kiçik yaşlarımdan rus dilini örgənməyimin əsas səbəbi dayım idi. Həm təmiz bilirdi, həm də məni öyrətməyə vaxt tapa bilirdi.

Fikrim vardı ki, münasib vaxt tapım, dayıma Solmaz barədə danışım. Amma, neçə dəfə cəhd etdim, gücümü toplayıb danışmaq istədim, bacarıb danışa bilmədim, utandım.

Solmaz bilirdi ayın 10-u gedəcəyimi. Ayın 8-i bütün axşamı gecə saat birədək bir yerdə olduq. İlk dəfə Solmazla kinoya getdik. Yerimiz orta cərgədə idi. İlk dəfə idi belə yaxın, söykənib oturmuşduq. Sol tərəfim od tutub yanırdı. Məndə dəli bir arzu-istək oyanmışdı, onu qucaqlamaq, bağrıma basmaq, öpmək istədim, amma cəsarətim çatmadı.

Kino hind kinosu idi. O vaxtlar hamımız hind kinolarının vurğunu idik. Qorxulu xəstəlik yayılır şəhərə. Hamı qaçır, bircə köməksiz xəstə qadın qalır bir evdə tənha. Həmin evə oğru (Şaka) gəlir. Amma, xəstə qadını görüb, fikrini dəyişir. Çox əziyyətlərdən sonra qadın sağalır. Məhəbbət, alicənablıq, təmiz, təmənnasız sevgi, faciə, sevinc üstündə qurulmuş film. Nə isə, birdən hiss etdim ki, Solmaz kövrəlib. Qadınlar fizioloji quruluşa görə göz yaşı tökməyə mahirdirlər. Buna görə də, düşündüm ki, Solmaz xəstə qadın Şantinin halına acıyır. Amma, kinodan sonra, yol gedəndə başa düşdüm ki, Solmazın belə kədərli olmağına tək filmin təsiri deyil, mənim sabahki əskərlik məsələmin də təsiri olub. İşıq yandı. Film qurtardı Kinodan çıxıb piyada düşdük yola. Pərişan olduğunu gizlədə bilmirdi Solmaz.

–Təki olmayaydı bu əsgərlik!

–Kişilərin borcudur sizi qorumaq!– özümü ağıllı, ciddi göstərmək istədim.

–Olaydı bir ay, iki ay!

Şirin söhbətlər, Solmazın məlahətli səsi vaxtın necə keçdiyini mənə unutdurdu.

–Sabah mən axşamacan evdə olmalıyam. Yaxın qohumlarımız gələcəklər kənddən.

– Gec də olsa görüşək , Solmaz! Heç olmasa, bir neçə dəqiqəliyinə!

– Əlbətdə görüşəcəyik. Bir azca gec çıxacam. Qohumlar qatarla getməlidirlər. Onlar evdən çıxan tək qaçacam yanına.

Danışdıq, şərtləşdik ki, sabah axşam mən gözləyəcəm, bircə saat da olsa, görüşək, olaq bir yerdə.

Bütün axşamı bir gözüm onların qapısında oldu. Qaranlıq düşəndən sonra axır ki, qohumları küçəyə çıxdılar. Ev sahibləri onları yola salanda, saat səkkizi keçmişdi.

Axır ki, görüşdük. Bütün günü özümü hazırlamışdım Solmazla danışmağa, sevgimi açıqlamağa. Düşünmüşdüm ki, vaxtı çatıb arzuları – diləkləri dilə gətirməyin. Əfsuslar, nə qədər cəhd etsəm də, gücüm çatmadı, utandım eşqimi elan etməyə. Utandım deməyə ki, sən mənim Günəşimsən, səninlə yaşayıb nəfəs alıram! Vidalaşdıq qoşa neft buruqlarının yanında. Məni Biləcəri hərbi yığım məntəqəsindən dayım yola saldığı ücün Solmaz gələ bilməzdi.

10 noyabr. Saat 9 idi. Biləcəri hərbi məntəqəsi san ki, qaynayırdı. Hərbi xidmətə çağırılanlar, ata-analar, əmi-dayılar, xidmətdə olan əsl hərbiçilər qarışmışdı bir-birinə. Bizi səslədilər radio ilə. Bütün çağırışçılar yığıldılar bir yerə. Bizi nömrə verib təyin etdilər qruplara-komandalara. Apardılar tibbi müayinədən keçməyə. Hesab edin ki, indiyə qədər böyüklərin yanında ayaqyoluna getməyi ayıb sayan cavanları soyundurub anadangəlmə lüt vəziyyətdə cavan həkim qızların, qadınların, yaşlı həkim kişilərin qabağında durmağa məcbur edirdilər.

–Filan sahədə şikayətin var?

–Yox!

–Çevril bu tərəfə! Çevril o tərəfə!

Utana-utana bu biabırçılığı qurtardıq. Üc-dörd saat vaxt verib dedilər günortadan sonra yola düşürük.

Dayımla ağacların sıx olduğu bir küncə çəkilib oturmuşduq. O mənə ürək-dirək verir, sakit olmağa çağırırdı. Amma, ürəyimdə təlaş, həyacan qarışmışdı bir-birinə. Sevimlilərimlə ayrılmaq, iki il qürbətdə yaşamaq istər-istəməz narahatçılıq verirdi mənə. Köynəyimin cibində balaca bir şəkil vardı, tez-tez əlimlə o şəkili yoxlayırdım, san ki, itirməyə qorxurdum.

Birdən, saat 11 radələrində səhərdən həzin musiqi verən radionun səsi çox yüksək tonla yayıldı hər yana:

–Diqqət! Diqqət! Hörmətli çağırışçılar! Bütün komandalar yığılsın filan nömrəli blokun qabağına!

Axı, hələ vaxta var idi, görəsən, nə üçün yığırlar bir yerə?

İzdiham axışdı deyilən yerə. Üç nəfər yüksək rütbəli zabit çıxdı qabağa:

–Diqqət, çağırışçılar, atalar, analar! Yaranmış şəraitlə əlaqədər olaraq, yığım saatı ayın 12-si, saat 14.00-a təyin olunur. Hələlik hamı evinə qayıda bilər!

Hansı şərait, nə olub? Heç kim heç nə başa düşə bilmədi. Amma, sual verən də olmadı. Hamı bir himə bənd idi. Gurultu ilə axışdıq çıxış yoluna tərəf. Yalnız çöldə, mülki innsanlar bizə başa saldılar hansı hadisə baş verib: Moskvada Rəhbər vəfat edib. Bu münasibətlə matəm elan olunub.

İnsan ölümü nə qədər faciə olsa da, üç günlük fasilə məni sevindirirdi. Solmazımı görəcəyimə görə sevincimin həddi-hüdudu yox idi. Dayımla gəldik Sabunçuya. Çay içdik, çörək yedik. Günorta idi. Bir bəhanə axtarırdım ayrılıb aradan çıxmağa. Axır ki, tapdım çıxış yolu.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.