Дэниел Киз
Элжернонга аталган гуллар

ТАҲРИРИЯТДАН ЭСЛАТМА!

Дэниел Кизнинг “Элжернонга аталган гуллар” асари АҚШда адабиёт бўйича мактаб дастурига киритилган китоблардан биридир. Асар 1966 йилнинг энг зўр романи деб топилган, “Небула” ва «Ҳюго» мукофотини олган.

Дэниел Киз асарни 14 йил мобайнида ҳаётида рўй берган воқеалар билан бойитиб борган. Асарнинг бир неча қисми ақли заиф инсон тилидан сўзланган бўлиб, таржимон қаҳрамон тилини борича – имловий ва услубий жиҳатдан сақлашга ҳаракат қилган. Асар матнидаги айрим ғайриодатий, ғалати жумлалар имловий ёки услубий хатолар эмас.

ЭЛЖЕРНОНГА АТАЛГАН ГУЛЛАР

Онамга ва отам хотирасига

1 ҳисобот 3 марит

Духтр Штраус бугун нмани билсам ва ўйласам ва нма эсмда бўлса ҳаммасини ёзишм кереклигини айтти. Нмага кереклигини билмиман лекин уни айтишича уларга тоғри келаманми йўқми билш учин мухимакан. Уларга мос келаман деп умид қламан чунки Кинниан хоним мени ақилли қилшларини айтти. Мен ақилли бўлшди жуда хохлаяппан. Мени исмим Чарли Гордон. Мен Доннер новвойҳонасида ишлеман мистр Доннер хар хафта менга 11 доллар маош тўледи ва нон йоки пирашка беради егим кеганда. Мен 32 кирганман ва 1 ойдан кейин мени туғлган кунм. Духтр Шраусга мен яхши ёзолмиман десам хечқиси йўқ ёзавер деди. Кинниан хонимни дарсларида қанде иншо ёзсам шунде ёзишм керек экан. Кинниан хоним мен борадиган Бекман омилар мактапида ўқтувчи уерга мен кечпайт хафтада 3 кун борман. Духтр Штраус нмани уйласен нмани кўрсен хаммасини ёз деди лекин мен ортқ ўйлолмаяппан шунга бугун ёзшти тўхтатаман. Хурмат блан Чарли Гордон.

2 ҳисобот – 4 марит

Бугун мени текшршти. Менимча уларга тўгри кемиман. Танафусталигмда прафеср Немур олдига боришими айтишти. Уни олдига борсам мени уни котибаси салом деп кутб олди ва эшикти тепасига писихалогия деп ёзлган жойга олип келди уерда катта зал бор эди ва кўп ситол ва ситуллар хам бор эди. Ва битта хонада битта роса йоқимли киши бор экан. У кишининг олдида сийох тўкилип кетган кўпкина оқ қоғослар бор эди. Хуш келипсан Чарли ўтир тинчлан деди у. У оқ халат кийип оган экан лекин менмча у духтрмас чунки менга Чарли оғзини оч а де демади. Уни пақат оқ вароқлари бориди ҳолос. Уни исми Барт экан. У памилиясиням айтканди лекин мен эсмдан чиқарип қўйдим чунки хотирам яхшимас. Уни нма қилишини хиччам тополмадим шунга худди тиш духтрида қанде ситулни қаттқ ушаб ўтирвосам шунде ўтирдим уерда хам лекн Барт тинчлан деди менга ва мен қўрқип кеттим чунки доим кимдур тичлан деса қандедур йомон нарса бўлади.

Барт бу қоғоста нма кўряпсан Чарли деп сўради. Тўкилип кетган сийох кўрдим мен лекин чўнтагимда қуйонни панжаси бўлсаям қўрқип кеттим чунки кичкиналигмда мен доим сийохти тўкворардим. Бартга қоғоска тўкилип кеткан сийох кўряппан деп айттим. Барт ха деди ва кулип қўйди ва мен ўзими озгина яхши хис килшти бошладим. У бошқа қоғосларди кўрсатишти бошлади ва мен кимдур қоғосларга қизл ва қора сийох тўкворганини айттим. Мен бу нарса осонро бўлади деп тасавур килодим лекин дарс тугади деп чиқип кетятсам Барт ўтир Чарли хали ишимис тугамади деди. Қоғосларди хамасини тугатмаппиз. Мен чунмадим лекин духтр Штраус агар бироннарсага чунмасен нма дийишса атканин кил чунки бу тест деган гапларини эсладим.

Барт нма деганлари хаммасини яхши эслап қолмадм чунки мени хотирам яхшимас лекин Барт сийохларда нма борилигини айтшими кўп сўради. Мен хичтима кўроматм лекин Барт уерда қанақадур расимлар бор деди. Мен хичқанақа расим кўрмадим уерда. Раса харакат қилдим лекин. Бир яқнлаштирип бир узақлаштирип кўрдим. Кейн балки кўзайнай тақсам яхшироқ расм кўраман дедм чунки доим уйда тиливизр кўрсам йоки кинода бўсам кўзайнай тақаман. Кўзайнайни тақип гаров ўйнемизми мен хозир расим топаоламан дедим. Раса харакат килсам хам битта хам расим топаолма-дим факат тўкилип кеткан сийох кўрардим. Менга янги кўзайнай керек деп Бартдан сўрадим. У нмаларнидур қоғосига ёзди мен қўрқип кеттим тесттан ўтолмадим деп. Қоғос чекасида нуқта нуқтали чиройли расим бор десам у калласини қимиллатиб қўйди ва мен яна нма бўлганини чунмадим. Бошқа одамла сийохта биронта расим кўрадми деп сўрасам улар хар хил расимлади тасавур қилишади деди. Расимлардеги сийох сийох дох дийилади деди у.

Барт раса яхши одамакан ва оми одамлар мактапидеги ўқтувчим Кинниан хоним секн гапиргандақа секн гапиради. У менга хозирги машикларимис тест деб чунтрди. Одамлар сийохларда хархил расимлар куради деп айтти. Менга кўрсат деп ундан сўрадим. У хичнма кўрсатмади ТААСАВУР ҚИЛ деди халос. Сенга бу нмани эслатяпти ва бироннарса ўйлап топ. Мен кўзими юмиб пуфактеги сийох оққоғоска тўкилятканини кўрганими айттим. Ўша пайит уни қалами синип қолди ва у чиқип кетти.

Мен тестни ўтмагандейман чамамда.

3-ҳисобот

Духтр Штраус ва прафеср Немур қоғостеги сийохларда хичнма кўролмаганим катта хатомас дийишти. Мен сийохти тўкмаган бўлсам уни тагида нма борлигни каеттан биламан дедм уларга. Уларди айтшича мен уларга мос келишм мумкин экан. Духтр Штрауска Кинниан хоним менга хичқачан тест бермаганини айттим менга ёзш ва ўқш берганини айттим. Бутин умирим ақилли бўлшти орзу қиганимни унга айттим онам хам доим харакат қил ва ўқи дерди ва Кинниан хоним ақилли бўлиш унча қийнмас дейди лекин мен дарста бироннма ўргансам бирзумда эсмдан чиқарип қўяман.

Духтр Штраус даптарига нманидур ёзип қўйдм прафеср Немур бўса мен билан раса жидди гаплашти. Чарли биласами бу таржиба одамлага қанде таср қилишини билмимиз чунки биз бу таржибани фақат хайфонлада қиганмиз деди прафеср Немар. Мен айттим менга Кинниан хоним айтткан деп биронжойим оғрисаям майли чунки мен кучлиман ва мен харакат қиламан дедим.

Агар уларга менга рухсат беришса мен акилли бўламан. Улар ойламдан рухсат олиши кереклигини айтшти лекин менга ғамхўрли қиган тоғам ўлип қоган ва мен бошқа ойлами эслолмиман. Мен ўзимни онами ва дадами ва синим Нормани анчадан бери кўрмаганман. Балки ула хам ўлип қогандур. Духтр Штраус ула қаетта яшаган деб сўради. Менмча Бруклинда яшашканди. У балки уларди топишка уринип кўришларини айтти.

Қаниди шу ҳисоботлади камроқ ёссам чунки уларди йозишка раса кўп вақтм кетяпти ва мен ухлашка кеч ётяппан ва эрталап турсам чарчаган бўляппан. Печкага опкетяткан бир лист пишрқларди ерга тушрворганимга менга Жимпи раса бақрди. Пишрқлар кир бўлип кетти ва Жимпи уларни тозалаши керек бўлди. Ва кейин уларди печкага кўйди. Жимпи менга дойим бақиради лекин мен унга раса ёқаман чунки у мени яқн дўсим. Агар ақилли бўпкетсам унга раса кутлмаган янглик бўлатта.

Ҳисобот 4-6 мар

Бугун яна битта тест топшрдим. Уларга мос кесам топширишм керекакан. Худди ўшажойга бордим, фақат бошка хонага. Уетта ўтрган битта хоним уерди номи нмалигини айтти кейн мен унда қанде тўғри йозилишини сўраволдим ҳисоботмга ёзш учин. ТЕМАТИК АППЕРЦЕПТИК ТЕСТ. Бошидеги иккита сўзди билмиман лекн тест нмалигини биламан. Тестти яхши топшириш керек бўмаса ёмон бохо оласан.

Бирнчи тест осон деп ўйладим чунки яна қанақадир расимлар бор эди. Лекин бу сапар у аёл расимда нма кўрятканими сўрамади. Бошим чалкашиб кетти. Кеча Барт менга расимларда нма кўрятканми айтишм кереклигини айтканини айттим. Бу тест бошқа тест деди у. Сен расимдеги одамла хакида хикоялар тўқшинг керек деди у.

Танимаган одамларм хакида қанде қилип хикоя айтбераман деп сўрадим. Сен фарас қилип айт деди у кейн мен бунде қисам йолғон гапрган бўламан дедим. Мен хичқачан йолғон гапрмашими айттим чунки кичкиналигмда ёлғон гапрганимда мени раса уришарди. Хамйонимда Нормани ва мени ўлип қолишидан олдин новвойхонага жойлап қўйган тоғам Ҳерманни расми борлигини айттим ва улар хақида хикоя айтип берсам майлими деп сурадим чунки мен уларди яхши танийманда. Бу тест ва ўткан галги тест мени шахисими топиш учин кереклигини айтти у хоним. Мен кулип юбордим. Қоғоска тўкип юборилган сийох ва мен танимаган одамлади расимидан қанде қилип уни топса бўлади деп сўрадим. Уни жони чиқип кетти ва расимларини йиғиштиирип олди. Тупирдим уларди тестига.

Менмча бу тесттан хам ўтолмадим.

Кейн мен у хотинга расимлар чизип бердим лекин мен яхши чизишти билмиман. Кейин оқ халатта Барт келди уни тўлиқ исми Барт Селдон экан. У мени ўша Бекман университетини ўша 4-қаватидеги писихалогия лабараторияси деган хонага олипборди. Барт писихалогия мия дегани ва лабаратория таржиба ўткизадиган жой эканлигини менг чунтрди. Мен уни чайнедиган сақч деппан лекин кейин у менга хархил ўйинлар ва топшмоқдек туйулди чунки биз уларни ечишга уринип юрарди.

Мен бошқатирмани йечолмаяткандим чунки у кичкина кичкина бўлакларга бўлинип кетканди ва бўлклар тешикларга мос тушмасти. Битта ўйин вароқтаги хархил чизикли уйин эди уни бир тарафида СИТАРТ ва бир тарафида ФИНИШ турарди. Барт бу ўйинди номи ЛАБЕРЕНТ деб айтти мен СИТАРТТАН бошлаб ФИНИШКА чизқлардан чиқмастан қалам билан юргизип боришм керекиди.

Мен чунмадим ва биз кўпкина вароқларди пачағини чиқардик. Сўнг Барт юр лабараторида сенга биннарса кўрсатам балки чунип коларсан деди. Биз 5-қаватга чиктик ва уерда кўпкина хайвонлар ва қапаслар бор битта хонага кирдик. Уерда маймунлар ва чичконла бориди. Хонада ғалати хит келарди ҳудди ахлатхонадақа ва уерда хайвонлар билан ўйнайдигон кўпкина оқхалатли одамлар юрарди мен бирнчи уер дўкон деп ўйлаппан лекин улар хич ҳаридорларга ўхшамарди. Барт қапастан оқ чичқон чиқарип менга кўрсатти. Чичқонни исми Элжернон экан ва лаберент ўйинига зўр ўйнеди экан. Мен унда менгаям кўрсатчи деп сўрадим.

Барт Элжернонни кўпкина бурилишлари ва деворлари ва қоғосдегидек СТАРТ ва ФИНИШ бўлган катта қутига қўйип юборди. Барт қўл саотини чиқарип Элжернон эшигини очип қани олға Элжернон деди. Чичқон 2 йоки 3 марта мўйловлари билан нманидур хидлап югиришни бошлади. Бирнчи у тўғрига қарап югирди лекин кейн қараса югиролмаяпти кейин яна орқага қайтип мўйловлари билан нманидур хидлаб бошқа тарапка қарап югурип кетти. Барт мени худди шунде қилиб қоғосдеги лаберенттан чиқишими хохлаганди. Чичқон буни қилолмеди деп ўйлаганимдан кулип юбордим. Лекин Элжернон тўғри югурарди чунки у ФИНИШка карап югурарди ва бирдан чийилаган овоз чиқарип юборди. Барт чичқон хамасини тўғри қиганидан хурсан бўлятканини менга айтти.

Ха аййор чичқонча деб ўйлап қўйдим мен.

Элжернон билан пойга ўйнагин келяптими деп мендан сўради. Мен албата дедим ва у ўзида илектир қалами билан бошқа тахтада чизилган янги лаберент борлигини айтти. Элжернонни лаберентини меникига ўхшаб ўзгартирип қўйишини айтти.

У Элжернон лаберентидеги деворлар жойларини алмаштирди уларни алмаштирса бўларкан. Кейин у менга илектир қаламни берип уни қанде қилип лаберент бўй-лап юргизиш кереклигини чунтирди. Илектир қаламди тахтадан қўтармаслик керекакан. Бўлмаса озгина тўк уриши мумкинакан. Мен унга камроқ қарашка харакат қилдим ва раса қўрқдим.

У олға деганда мен турган жойимда туравердм чунки қаекка юришти билмадим. Кейин Элжернонни чийилаганини эштип қолдим у қаеккадур югурип кетятканди. Мен қаламди юргизишти бошладим лекин дойим ўртада тўхтап қолдим ва СИТАРТка қайтишка мажбур бўлдим лекин бошқа йўл билан юрсам хам яна СИТАРТка қайтишка тўғри келди ва мен илектир қаламдан урган тўктан қалтирап кеттим. Барт бу оғриқ бермеди фақат нотуғри юрганини кўрсатади деп айтти. Энди лаберентни ўртасига йетганимда худди мени пойгада ютип қўйганига хурсан бўляткандей чийилаяткан Элжерноннинг овозини эшиттим.

У яна 10 матта мени ютип қўйди чунки мен хичқачон ФИНИШка тўғри йўл тополмадим. Мен ўзими ёмон хис кимадим чунки Элжернонга қарап узоқ вақтда бўлсаям қанде қилиб ФИНИШка келишни ўрганип олдим.

Чичқонлар бунчали ақиллилигини билмагандим.

5 ҳисобот 6 мар

Улар онам билан Бруклинда бирга яшаяткан синим Нормани истап топишибти ва улар аперасияга руҳсат беришипти. Ҳаяжоним шуқадар балантки зўрға ёзяппан. Лекин боштда духтр Штраус ва прафеср Немур бироз баҳислашшти. Прафеср Немурни хонасида ўтирсам духтр Штраус ва Барт Селдон кирип келдилар. Прафеср Немур нмагадир мендан хавотир олятканди лекин духтр Штраус айтишича мен улар кўрганлар ичида энг яхши холатта эканман. Бартни айтишича Кинниан хоним мактапта ўқитадигон хамма ўқувчиларини ичида мени тафсия килипти. Мен хам у мактапта ўқиман.

Духтр Штраус менда қанақадур жудаям яхши нарса бор деди. Менда мативассия боракан. Менда у нарса борлиги етти ухлап тушимга хам кирмаганди. Уни айтишича айкюси 68 бўган одамларни хамасидаям бу мативассия йўқ экан. Бунда раса хурсан бўлдим. Мен бу нмалигини билмиман ва қаердан пайдо бўлишиниям билмиман лекин Элжернонда хам мативассия бораканмиш чичқонча уни пишлоқ бўлагидан олади деди духтр Штраус. Лекин мативассия менмча фақат пишлоқдан пайдо бўлмеди чунки мен ўткан ҳафта хичқанақа пишлоқ емадим.

Прафеср Немур мени пас айкюм раса балант бўлип кетишидан хавотирда эди ва у мени бундан касал бўлип қолади деп қўрқди. Духтр Штраус унга бирнмалар деди лекин мен уларни гапларини чунмадим. Улар гаплашятканда мен дафтаримга бази сўзларни ёзип қўйдим кейин уларни ҳисоботмда ёздим.

Ҳаролд мен чунип туриппан Чарли биринчи етук онг эгаси бўлишка унча тўғри келмайди деп ўйлаяпсиз деди духтр Штраус. Прафеср Немурни исми Ҳаролд экан.

Лекин бунде онги ривожланмаган одамларди кўпчилигида дойим душманли руҳи бўлади ва улар хамкорли қилишга рози бўлмайди чунки улар ақилсиз ва қандедур хафсаласис одамлар. Чарли эса унде эмас уни характири яхши ва қизиқишиям бор ва дойим ҳизматка таййор туради.

Бундан кейин прафеср Немур духтр Штрауска эсиздан чиқармен Чарли тарихда биринчи матта онги хирургик йўл билан ривожлантирилган одам бўлади деди. Духтр Штраус жуда тўғри яна каердан бунчали ўқишка хохиши ва мативассияси бўлган омини топамиз деди. Қарен ўзини даражаси учин ўқиш ва ёзишни жуда яхши ўрганган деп қўшип қўйди яна.

Уларни кўп гапларини чунмадим чунки улар жуда тез гапиришятканди лекин менмча духтр Штраус мен тараф прафеср Немур бўлса менга қаршиди.

Барт Алиса Киннианни айтишича унда ўқишка иштиёқ бор деди. У биздан ўзига ёрдам беришимизи ёлворип сурарди. Барт тўппа-тўғри айтди мен ростан хам ақилли бўлгим келятканди. Духтр Штраус озгина уяқдан буяққа юрдида бизга айнан Чарли керек деди. Прафеср Немур пешанасини қашлап бурнини артип ха балки сиз тўғри айтяткандурсиз деп духтр Штраус гапига рози бўлди. Лекин Чарлига таржибани йомон тарафлариням чунтиришимиз керек.

У бу гапларди айткандан кейин мен шунде хурсан булип кеттмки менга бунчали яхшилик қиляткани учун бориб уни қучоқлап олдим. У мени харакатлармдан бироз қўқиб кетти шекили.

Чарли биз буни устида кўп ишладик лекин фақат хайвонларда синап кўрганмис масалан чичқон Элжернонда деди прафеср Немур. Таржиба соғлиғинга йомон тасир қилмаслигидан ишончимиз комил лекин қолгани хақида бир нма деяолмиман. Таржибамиз мувафақятли бўлмаслиги эхтимоли борлигини билишингниям истардим бунде бўлса хичнма бўмеди. Йоки тасир вақтинчали бўлиши мумкин ва кейин холатинг хозиргидан хам ёмонлашип кетиши мумкин. Нма деятканими чуняпсанми. Балки сени Уорренни уйига жунатворишимизга тўғри келар.

Менга фарқи йўқ чунки мен хичнмадан қўрқмиман дедим. Мен жудаям кучлиман ва дойим яхши нарсалар қиламан бундан ташқари менда оматли қуйон панжаси бор ва мен хичқачон ойнек синдрмаганман. Бирматта товоқ қўлимдан тушип кеткан лекин бу хисопмас.

Чарли агар хичнма ўхшамасаям сен илм фан ривожланишига катта ҳисса қўшяпсан деди духтр Штраус. Бу тачрибани кўпмартта хайвонлар билан ўткиздик лекин сен тачрибада иштирок эткан биринчи одам бўласан. Рахмат духтр Штраус Кинниан хоним айтканидей менга имконият берганиздан афсусланмес дедим. Тўғриси. Аперасиядан кейин ақилли бўлишка харакат қиламан. Қаттиқ харакат қиламан.

6-ҳисобот 8 мар

Мен қўрқяппан. Коллиж ва тибий мактапда ишледиган кўпчилик менга бахт тилагани келдилар, Барт гул олип келди ва булар писихалогия бўлимидан совға деди. У менга омат тилади. Оматим чопишига раса умит қиляппан. Менда оматли қуйон панжаси бахтли пенни ва тақа бор. Духтр Штраус бунчали ирим сиримларга ишанма деди. Бу фан. Фан нмалигини билмиман лекин хаммаси тинме шу сўзни ишлатишади. Балки у менга омат олип келар. Лекин мен барибр оматли қуйон панжасини ва пеннини тешик билан қўлимда ушлап туриппан. Тешик пеннида қўлимдамас. Тақаням ўзим билан бирга олиполгим келди лекин у жудаям оғир шунга уни куртками чўнтакида қолдрдим.

Новвойхонада мен билан бирга ишледигон Жо Карп шкалатли тўрт олип кепти уни менга жаноб Доннер берворипти ва улар хамаси тезроқ соғайип кетишимни тиладилар. Новвойхонада хама мени касал деп ўйлаяпти чунки мен уларга шунде дедим чунки прафеср Немур уларга аперасия хақида хичнма дема деди. Агар аперасия ўхшамаса бу сир бўларкан. Кейин мени олдмга Кинниан хоним келди у менга кўпкина журналлар олип кепти. Нмагадур у раса хаяжонлаятканди. У ситол устидеги гулларни тўғрлаб хама нарсаларди текис килип кетти. Ва у мени бошми тагидеги болишимниям тўғрлап қўйди. Мен унга ёқаман чунки мен мактаптеги қолганларга ўхшап хамайоққа тупурип хичнма ўрганмасдан ўтирмиман мен дойим Кинниан хоним ўткан дарсларди ўрганишка харакат киламан. У мени ақилли бўлишими хохледи. Мен буни биламан.

Кейин прафеср Немур олдимга хичкими қўймади ва дамолишим кереклигини айтти. Аперасиядан кейин Элжернонни пойгада ютишимни айтсам прафеср Немур балки деп қўйди. Аперасия мувафақятли ўтсин хали мен у чичқонга кўрсатип қўяман қанақа ақиллилигими керек бўлса ундан хам ақилли бўламан. Шунде бўлса яхшроқ ўқишти ўрганаман ва сўзларди тўғри таалафуз қилиштиям ўрганаман ва яна кўпкина нарсаларди билволаман ва ақилли одамларга ўхшап қоламан. Менмча хама раса хайрон бўлса керек. Агар аперасия яхши ўтса балки ота онами ва синими топип уларга қанде ақиллилигими кўрсатип қўярман. Мен уларга ва синимга ўхшап ақиллилигими кўришса раса хайрон бўлишса керек.

Прафеср Немурди айтишича агар аперасия яхши ўтса улар қоган омилардиям ақилли қилишадикан. Балки бутун дунйодегиларди. У яна мен фан учин катта нарса қилятканими ва мен машхур булип кетишими ва мен хақимда китопларда ёзишларини айтти. Машхур бўпкетаманми йўқми менга фарқи йўқ. Мен фақат бошқаларга ўхшап ақилли бўлгим келяпти ва мени севадигон дўситларим бўлишини хохлаяппан. Бугун менга йегани овқат беришмади. Ақилли бўлиш учцн оч қолиш кереклигини билмагандим ва қорним оч. Прафеср Немур шкалатли пирогими опкўйди. Бу яхшимас. Духтр Штраус шкалатли пирогими аперасиядан кейин қайтарберишка вада берди. Аперасиядан олдин хичнма йеббўлмасакан. Хато пишлоқ хам.

7-ҳисобот 11 март

Аперасияда хичқаерим оғримади. Духтр Штраус уни ухлаятканимда қилди. Мен аперасия қанде бўлганини билмиман чунки уч кундан бери кўз билан бошимда кўпкина боғичлар бор ва бугунгача ҳисобот йозаолмадим. Менга қараяткан арвақ хамшира йозувларимга қараб ҲИСОБОТ сўзини нотўғри ёзтяканими айтти ва қанде тўғри ёзилишини кўрсатип берди. Бугун кўзимдеги боғларди олипташлашти шунга бугун ҳисобот йозолдим. Лекин бошимда халиям боғичлар турипти.

Улар келип мен аперасияга боришим кереклигини айтшканда раса қўрқпкеттим. Ўзимни каравотимдан туриб ғилдирайли каравотка ётишими айтишди ва мени хонадан каридор бўйлаб «аперасия хонаси» деган хона-га ғилдратиб опкелишти. Хонага кирганмда раса хайратландим хона раса катта эди уни деворлари зангори ранга бўялган хонада кўпкина духтрлар ўтирарди. Улар аперасияни кузатишадикан. Аперасия сиркка ўхшеди деб хич ўйламагандим.

Тиливизрларда кўрсатадигондей бутунле оппоқ кийимда бетига боғич тутвоган оққўлқоплар тақвоган битта киши келип Чарли тинчлан хаяжонланма хамаси яхши бўлади бу мен духтр Штраусман деди. Мен салом духтр мен қўрқяппан дедим. У қўрқма Чарли хозир ухлап қоласан деди. Мен айнан шундан қўрқятканими айттим. У бошимдан силап қўйди ва кейин оқ халатли икки киши келип қимрлолмаслигим учун қўлларим ва ойоқларими боғлап қўйишти ва мен бундан раса қўрқип кеттим ва йиғлагм кепкетти лекин йиғлолмадим чунки улар бетимга қандедур резинали ғалати хидли нарса кийдирип қўйишти у нафас огани керек экан. Тинмай духтр Штраус нма қилятканини ва нма қилмоқчлигини хонадегиларга айтишини эшитип ётардим. Лекин мен уни гапларини биттасиниям чунмадим балки кейинро ақилли бўлип кетканимда чунарман. Мен жуда чарчагандим ва ўша захотти ухлап қолдим.

Уйғонганимда мен яна ўзимни каравотимда йотардим ва хамаёқ қоронғи эди. Хичнмани кўрмастим лекин одамлар гаплашятканини эшитардим. Бу хамшира билан Барт эди мен уларга нмалар бўляпти чирақти ёқинглар қачон аперасия бошланади дедим. У икаласи кулип юборди ва Барт Чарли аперасия алақачон тугади деди. Хона қоронғи чунки кўзингда боғич бор деди.

Зўр бўпти. Мен ухлаятканимда хамаси тугапти.

Барт харкуни мени тана хароратими ўлчашка ва мен хақимда яна бошқа нарсалр ёзволишка келади. У бу қандедур илмий услуб эканлигни айтти. Хамаёқни йозволиш керекакан кейинчали ўлчаш учун керек буладикан. Мени хақимда ўлчашкамас бошка ақилли қилинган омиларди ўлчашка.

Шунга мен бу ҳисоботларди йозишм керек. Барт ҳисоботлар икспириментти бир қисми эканлигини айтти улар ҳисоботларни расимга олип мени миямдп нма бўлятканини расимларга қарап ўрганишаркан. Милийон матта ҳисоботларими ўқисам хам миямда нма бўлятканини билолмаяппан улар қанде расимга қарап билволаркин чунмаяппан.

Нмаям дерди бу фан ва мен хам бошқаларга ўхшап ақилли бўлишка уринип кўраман. Кейин одамлар мен билан гаплашкиси келади ва мен хам Жо Карп ва Фрэнк ва Жимпи билан бирга ўтирип улар хархил мухум нарсаларди мухокама қилишса мухокама қиламан. Ишталигимизда улар худо хақида йоки призидент ишлатяткан пуллар ҳақида йоки респбликачилар ва димакратларди мухокама килишти бошлашади. Улар худти уришип кетадигондей бақиришади ва кейин жаноб Доннер келип кўп гапирмастан ишланглар деп уларга бақиради. Мен хам улар билан бу мавсулар хақида гаплашким келяпти.

Агар сен ақилли бўлсен сени кўпкина дўстин булади ва сен улар билан гаплашолесан ва ўзини хичқачон ёлғис хис килмесан.

Прафеср Немур ҳисоботларимда мен билан нмалар юзберятканини ёзишими айтти ва яна мен нмани хис қилишими ва ўтмишм хақида ёзишмни хам айтти. Мен эслашти ва ўйлашти билмиман дедим лекин у харакат килиб кўр деди.

Кўзим бойланганида тинме бироннмани эслашка харакат килдим лекин хичнма эсмга кемади. Нма хақида ўйлашими билмиман. Балки ундан сўрасам у менга ақилли бўлганда нма хақида ўйлаш кереклигини айтип берамикин. Ақиллилар нма хақида ўйларкин ва нма уларди эсида қоларкин. Қизиқ.

12 март

Прафеср Немур хар бир ёзганимга ҲИСОБОТ деб ёзишин керекмас фақат санани қўйсен бўлди деди. Менмча бу зўр фикир ва вақитими тежашка ёрдам бераркан.

Каравотимдан турип ойнадан гуллар ва дарахларга қарашмга рухсат беришти. Арвақ хамширани исми Ҳилда экан у раса рахимдил. У менга овқат олипкелади ёткан жойими тўғрледи ва уни айтишича мен раса жасураканман хамма хам бошида аперасия қилишка рухсат бергани кучи етмедикан. Унга хитойдаги хама чойди беришсаям рози бўлмасдикан. Лекин мен аперасияга хичқанақа чой олмашими фақат ақилли бўлиш учун рози бўлганими унга айттим. Уни фикрича балки ақилли бўлишка аперасия қилиб нотўғри қилипман чунки худо мени ақилли қилип яраткиси келганда шунде яратарди лекин мен оми бўлип туғилдиму. Яна Одам Ато ва Мома Хова хақида қанақадур олма дарахи хақида уларди қувилиши хақида бирнарсала айтипберди. Прафеср Немур билан духтр Штраус хархил ишларга бурнини суқмасалар яхши бўларди деди Ҳилда.

У қилтириққа ўхшеди ва гапирятканда бети қизарип кетади. Аперасия қилишканига худодан кечрим сўраш учун ибодат қил деди у. Лекин мен хичқанақа олма емадим ва гуноҳ қимадим лекин хозир нимагадур қўрқяппан. Агар мияга аперасия қилдириш худога қарши бўлса аперасияга рози бўлиб нотўғри қилдиммикин. Худони қахрини келтиргим кемаяпти.

13 март

Бугун менга бошқа хамшира қараяпти. У кўк кўзли ва сариқ сочли Люсил исимли гўзал хамшира экан. У менга ҳисоботларимга уни ёзишим учин исимини тўғри ёзишти ўргатти. Ҳилда қаерда деп ундан сўрасам у туғруххонага кетканини айтти. Уерда хамширалар кўп гап сотсаям хичнма бўмедикан. Туғруххона нмалигини чунмастан ундан сўрасам уерда чақалоқлар туғулишини айтти. Кейин чақалоқлар қанде пайдо бўлади деп сўрасам нмагадур Люсил Ҳилдага ўхшап қизарип кетти ва кимнидир исиғини ўлчаши кереклигини айтип чиқипкетти. Хичким менга чақалоқлар хақида айтип берма-гандида. Балки ақилли бўлип қолганимда ўзим билип оларман. Бугун Кинниан хоним мени олдимга келди ва Чарли ахволин жудаям яхшига ўхшаяпти деди. Ўзимни яхши хис қилятканими лекин хали ақилли бўлип қолмаганими унга айттим. Мен аперасиядан кейин кўзларимдан боғичларди ечишканда бир зумда ақилли бўлип кўпкина нарсалади биладигон одам бўлип қоламан деп ўйлодим.

Афсус унақамас Чарли деди у. Бирданига ақилли бўлип қолмесан бунга қатиқ харакат қилишин керек деди. Мен буни билмаппан. Харакат қилиш керек бўлса аперасияни унда нма кереки бор. Аниқ билмадиму лекин энди бироннмани ўқисен у нарса эсинда қолади олдин эсинда қолмасдию деди Кинниан хоним. Тўғри олдин мени хотирам яхшимасти.

Лекин менга бу гап унча йоқмади. Мен аперасиядан кейин бирзумда ақилли бўлип қолип новвойди ёрдамчиси бўлип ишлеман деп орзу қиляткандим. Кейин ота онами топмоқчиман. Улар мени ақилли бўлип кетканими кўрип раса хайратланишса керек онам доим ақилли бўлишими хохларди. Кинниан хонимга қатиқ харакат қиламан деп вада бердим. У бошими силап сенга ишонаман Чарли деди.

8-ҳисобот 15 март

Мен шифохонадан уйга қайттим лекин ишни хали бошламадим. Хичнма ўзгармаяпти. Элжернон билан миллионлап пойга қилидик ва кўпкина тестлар ечтик. Бу чичқонча мени дойим ютип қўйгани учин ундан нафратланаман. Прафеср Немур тинмай ўзини текшртирип тур ва чичқон билан пойга ўйнаштан тўхтама деди. Уларди лаберентлари жуда жиннича. Эркеклар ва айоллар бор расимларди томоша қилишти яхши кўраман лекин улар хақида ёлғон тўқигим келмаяпти.

Тинмай ўйлап нарсаларни эслап қолишка харакат килганим учин бошим раса оғрияпти. Духтр Штраус хам ёрдам бераман деп ёрдам бермаяпти. Нма хақида ўйлашим кереклигини ёки қачан ақилли бўлип қолишими айтмаяпти. У фақат мени хонасидеги курсига ётип бирнмаларни гапиришка мажбурлаяпти.

Кинниан хоним базида мени кўргани колежга келип турипти. Хичнма ўзгармаяпти дедим унга. Эх қачан ақилли бўлип қоламаникин. Чарли сабирли бўл бунга озгина вақит керек деди Кинниан хоним. Секин ақилли бўлип қоласан лекин ўзин буни сезмайсан. Барт унга Чарли яхши тарафка ўзгаряпти депти. Мен барибир пойгалар тестлар ҳисоботлар хамаси жинни кетти нарсалар деп ўйлаяппан.

16 март

Барт билан колеж ошхонасида тамади қилдик. Уерда раса ширин овкатла бор лекин мен уларди бепул оламан. Ошхонада ўтирип талабаларди кузатишти ёқтираман. Базида улар кулип гаплашишати лекин кўпинча новвойхонадеги ишчилар нмани гапирса улар хам шуни гапиришади. Бартти айтишича улар санат сийосат ва дин хақида гаплашишяптикан. Бу нарсалар нмалигини билмиман лекин дин худолигини биламан. Ойим худо хақида ва у қанде дунёни яраткани хақида айтип берганди. Доим худога ишон ва унга ибодат қил деганди. Мен хархил дуоларди билмиман лекин онам кичкиналигмда соғайип кетишим учин унга кўп ибодат қилдирарди.

Агар таржиба мувафакятли бўлса мен хам талабалардай ақилли бўлип қоламанакан ва улар гапиряткан гапларири тушунаманакан. Буларди менга Барт айтти кейин мен ундан ростан хам мен улардака ақилли бўлип кетишимга ишонасами деп сўрасам талабалар унчалик хам ақиллимас сен улардан бемалол ўтип кетасан деди.

У мени бази талабалар билан таништирди лекин улар менга ғалати бегона одамдақа қарашти. Хамаёқди эсимдан чиқарип уларга яқинда мен хам улардақа ақилли бў-лип кетишими айтятканимда Барт мени гапими бўлип бу лабараторияда ишледигон фаррош деп таништирди. Чеккага ўтканимизда аперасияни хичкимга айтма бу сир деди. Нмага аперасия сир бўлиши кереклигини хич чунмаяппан. Бартти айтишича агар аперасия ўхшаме қолса қандедур Уэлберг деган жамғармадегилар раса кулишадикан прафеср Немур буни хохламаяптикан. Ўша Уэлберг жамғармасидеги одамлар аперасияга пул беришипти. Лекин мени устимдан одамлар кулса менга барибир дедим Бартка. Кўпкина одамлар мени устимдан кулишади лекин биз улар билан дўстмиз ва шунде қилип вақитимизи яхши ўткизамиз. Барт елкамга қўлини қўйип Чарли улар сени устиндан кулишмеди деди.

Менимча хичким прафеср Немурди устидан кулмаса керек чунки у колежда катта олим лекин Барт олимлар хамкасплари учун оддий одам деди. Барттиям дипиломи бор уни сохаси худди эшигида ёзилгандай ПИСИХАЛОГИЯ.

Қаниди тезроқ ақилли бўлип қолип колеждеги талабаларга ўхшап хама нарсаларди билвосам. Асосан санат сийосат ва дин хақида.

17 март

Эрталап турип ўзими ҳудди ақилли бўлип қолганде хис қилдим лекин унде эмас экан. Балки таржиба мувафақятли бўлмадимикин. Балки мен умумман ақилли бўлолмастан Уоренни уйида яшарман. Тестлардан нафратланаман лаберентлардан нафратланаман Элжернондан нафратланаман. Чичқон мендан ақиллироқ бўлиши хичхам ақилимга келмаганди. Тинмай нарсаларни эсимдан чиқарип қўяппан хатто даптаримга ёзсамхам эсимдан чиқип қоляпти буни уйласам кайфиятим тушип кетяпти. Кинниан хоним менга сабирли бўл деганди лекин мен чарчадим сабирим тугади. Тинмай бошим оғрияпти. Яна ўзими новвойхонамда ишлагим келяпти ҳисоботлар жонимга тегди уларди ёзгим кемаяпти.

20 март

Новвойхонага ишка қайтяппан. Духтр Штраусди айтишича бу энг яхши йўлмиш лекин барибир хам аперасия хақида хичкимга айтма деди. Хар куни иштан кейн лабараторияга 2 соатка келип хархил текширувлардан ўтишим керекакан яна тестлар хам ечишим керекакан. Бу ишимга улар менга худди ойликдақа пул тўлашадикан аперасияга пул берган Уэлберг жамғармасидеги одамлар шунде депти. Мен халиям Уэлберг нмалигини билмиман. Кинниан хоним чунтиришка уринди лекин мен чунмадим. Ақилли бўлип қолмасам хам пул тўлашкани бироз ғалати туйиляпти менга. Лекин ойлик беришса мен хар куни лабараторияга боришка таййорман. Ёзишга жуда қийналяппан.

Ишка қайтятканимдан раса хурсанман чунки уеттеги ишими мен билан бирга ишледиган дўстларими раса яхши кўраман. Энди дойим чўнтагимда кичкина даптарча олип юраман духтр Штраус бироннма эсласен тезда даптарга ёзиб қўй деди. Ва мен энди хар куни ҳисобот ёзишим шартмас фақат бироннма хақида ўйласам йоки бироннма эсимга тушса йоки бирон ажойип нарса содр бўлса ёзаман. Менимча хичқанақа ажойип нарса содр бўлмеди таржиба хам ўхшамадию. Духтр Штраус яна Кинниан хонимга ўхшап сабирли бўл Чарли рухини туширма ақилли бўлятканин ўзинга билинмеди ва бунга кўп вақит керек бўлади деди. Элжернон ўзини олдинги холатидан 3 мартта ақилли бўлип кетишигаям анча узоқ вақит керек бўлганакан.

Демек Элжернон мендан ақиллилигини сабаби ва пойгада дойим ютип қўйишини сабаби аперасия. У раса ажойип чичқон ва аперасиядан кейин узоқ вақит ақилли қолишиям ажойип экан. Мен буларди билмагандим. Демек мен одди чичқонди лаберентта осонгина ютип қўяоламан. Балки кейинроқ Элжернондан хам ўтип кетарман. Зўр бўлса керак. Духтр Штраус айтишича Элжернон бутин умирга ақилли бўлип қолиши мумкинакан менга хам бирхил аперасия қилишкану демек менда хам имконият бор.

21 март

Бугун новвойхонада мазза қилдик. Жо Карп болларга қарап эй қарела Чарлини орқа тарафига мия ўрнатип қўйишипти деп раса кулди. Унга раса яқинда ақилли бўлип қолишими айтким келди лекин прафеср Немур айтма деганди. Фрэн Рейли бўлса Чарли сен эшикди қўлин билан очмашин керек деганди мен мазза қилип кулдим. Улар хамаси мени чин дўстларим ва мени раса яхши кўришади.

Иш кўп. Мен йўқлигимда хичким новвойхонани яхшилап йиғиштирмапти чунки олдин мен йиғиштирардимда лекин нонларди ташигани Эрни исимли янги ишчи олишипти бу ишдиям олдин мен қилардим. Жаноб Доннер мен дам олип ўзимга келгунимча у болани ишдан чиқарме тураркан. Мен унга йиғиштириштиям қилаоламан нон ташишдиям қилаоламан десам хам болани ишта қолдирди.

Мен нма қиле деб ундан сўрасам жаноб Доннер елкамга урип Чарли неччига киргансан деп сўради. Хозир 32 га кирганман лекин туғилган куним бўлса 33 га кираман дедим. Қачондан бери буерда ишлаяпсан деп сўраганди билмиман дедим. Сен буерга 17 йил олдин келгансан деди у. Сени тоғен Гермар жойи жаннатдан бўлсин мени дўстим эди. Сени буерга олипкелип сенга иш беришими ва сенга қарап туришими сўраганди. У 2 йилдан кейин ўлип қолганда ойинг сени Уорренди уйига топшириб юборганди мен сени улардан сўрап ишта олип қолганман. 17 йил тасавур қиляпсанми Чарли сени ишинг унча мухим бўлмасаям сени дойим умрингни охиригача буерда ишинг бўлади. Шунчун кимдур ўрнингни олип қўйишидан қўрқма. Хичқачон Уорренни уйига қайтишка мажбур бўлмесан.

Мен хич хавотрланганим йўқ лекин мен икала ишти қилаолсам Эрнини нима кереки бор. Мен ишими дойим виждондан қиламан. Эрнига пул керекакан биринчи шогирд бўлип кейин ўзи новвой бўлади деди жаноб Доннер. Сен уни ёрдамчиси бўлип унга қарашиб юрасан.

Хичқачон ёрдамчи бўлип ишламагандим. Эрни ақилли лекин бошқала уни унча ёқтиришмеди. Улар мени ёқтиришади бирга чин дилдан кулип дойим маза қиламиз.

Базида кимдир эй қара Фэрен йоки Жо йоки Жимпи Эрниям Чарлига ўхшедикан деп уни устидан кулишади. Эрталап қари чўлоқ Жимпи Эрнини мени исмим билан сўкти. У байрам пирогини йўқотип қўйганди. Жин урсин Эрни сен Чарли Гордонга ўхшашка харакат қиляпсанми деди. Нмага унақа деди чунмадим. Мен хичқачон байрам пирогини йўқотмагандим.

Жаноб Доннердан мен хам Эрнидақа йордамчи бўлиш учун нмаларди ўрганишим керек деп сўрадим. Агар менга имконият берганида хамайоқди ўрганаолишимни айттим.

Индамай турганимга жаноб Доннер менга узоқ ажойип тикилип турди. Фрэнк бизи гапларимизи эшитип қатиқ кулип юборди буни жаноб Доннер эшитип унга бақирип ишингни қил деди. Чарли бунга узоқ вақит кетади деп мени саволимгаям жавоп берди. Новвойни иши мухим ва оғир ишлардан бу хақида хозирча ўйланма деди.

Жаноб Доннер ва қолганларга раса аперасия хақида айтип бергим келяпти. Қаниди хамаси зўр бўлип бошқаларга ўхшап ақилли бўлип қолсам.

24 март

Лабараторияга бормагандим прафеср Немур ва духтр Штраус олдимга келишип нмага келмадинг деп сўрашти. Элжернон билан пойга ўйнагим келмаяпти дедим. Прафеср Немур пойга ўйнагинг келмаса ўйна-ма лекин лабараторияга келишинг керек деди. У менга совға олипкелипти лекин менда қолмедикан у нарса вақтинчали ишлатип тураманакан. У совға қандедур ўргатувчи нарсекан тиливизорга ўхшап ишледикан. У хархил расимлар кўрсатип бирнарсалар гапираркан хар куни ухлагани ётятип уни ёқиб ухлашим керекакан. Агар ақилли бўлип қолгим келса прафеср Немурди айтканларини қилишим керекакан. Менмча мен хичқачон ақилли бўлип қолмиман прафеср Немур дедим унга.

Кейин духтр Штраус олдимга келип Чарли сен ўзин билмаяпсан лекин секин секин ақилли бўляпсан деди. Соат чизиғи юришини сезмаганингдақа буниям сезмаяпсан. У раса секин юради. Лекин биз ўзгаришларди сени тестларингдан гапириш тарзингдан ва ҳисоботларингдан сезяпмиз. Бу дойимий ўзгариш бўладими йўқми буни аниқ билмимиз лекин яқинда сен анча ақилли ёш йигитка айланасан.

Мен хўп дедим ва прафесо Немур менга тиливизор бўлмаган тиливизорни қанде қилип ёқишни ўргатти. Бу нарса нмага керек деп сўрасам у яна чунтирип беришни сўраятканимга бироз қовоғини соволди. Духтр Штраус чунтирип бериш керек чунки у хичнмага ишонме қўйди деди. Прафеср Немур бўлса тилини ютипюборгиси келип турарди. Кейин у менга секин бу машина мени миями ўзгартиришини чунтирип берди. Уйқим келятканда ва бироз ухлап қолганимда менга нарсалар ўргатаркан. Уни гапларини эшитаман лекин расимларни кўрмиманакан. Тунда мен хархил тушлар кўришимга ёрдам бераркан ва болалигими эслашка ёрдам бераркан.

Қўрқяпман.

Бир нарса эсимдан чиқип қолипти. Прафеср Немурдан қачан Кинниан хонимди олдига мактапка борип дарсларда қатнашсам бўлади десам у Кинниан хоним яқинда ўзи олдингга колежга келип сени махсус ўқитади деди. Бу яхши. Аперасиядан кейин мен уни унча кўрмадим у расаям яхши аёл.

Жинни тиливизор кечпайт билан мени ухлатмади. Кимдир тинме қулоғингга бирнмалар вижирлап чиқса қанде ухлаш мумкин. Яна жиннича расимлар хам бор. Ох. Ухламаганимда гапирган гапларини чунмасам қанде қилип уларни ухлаганда чунишим мумкин. Барттан бу хақида сўрасам хавотирланма хамаси яхши кетяпти деди. Ухлаятканимда миям нарсалар ўрганаркан ва Кинниан хоним келип мени лабараторияда ўқитканда осонроқ бўладикан. Буерди мен олдин хайвонлар шифохонаси деп ўйлагандим ундай эмасакан. Бу лабаратория фан ривожланиши учинакан. Фан нмалигини билмиман лекин бу таржибака рози бўлип унга ёрдам берятканими биламан.

Барибирам бу тиливизор менга ёқмаяпти. Ухлаятип хам ақилли бўлиш мумкин бўлса нмага одамлар мактапка боришаркин. Бу нарса менга ёрдам беролмаса керек. Мен кўп ростакан тиливизордан кечки кўрсатувларди кўрардим лекин ақилли бўлип қолмаганману. Балки хама кўрсатувлардан хам ақилли бўлиш мумкинмасдур.

26 март

Тунда бу нарса мени ухлатмаса мен қанде қилип кундузи ишлеман. Тунди ўртасида бу тиливизор тинмасдан эсла эсла эсла деганидан турип кеттим. Менмча мен бирнмани эсладим. Нмалиги аниқ эсимда йўқ лекин эслаган нарсам Кинниан хоним мени ўқияткан мактап ва мен уерга қанде келганим билан боғлиқ эди.

Анча олдин Жо Карпдан у қанде қилип ўқишди ўрганганини ва мен қанде қилип ўргансам бўлади деп сўрагандим. У дойимгидек мен биронта кулгили нарса айтсам кулганидақа кулип юборди ва Чарли нма қиласан вақтингни бефойда сарифлаб мия йўқ жойга уни ўрнатип қўйип бўлмеди деди. Мени гапларими Фанни Бирден эшитип қолганакан уни акаси колежда ўқиди ва у акасидан сўрап менга омиларни ўқитадиган Бекман номли мактап борлигини айтти. У менга мактап номини қоғозга ёзип берди Фрэнк бўлса яна эски дўстларини эсингдан чиқарип юборадиган даражада ақилли бўлип кетма деп раса кулди. Қўрқма ёзишни ўқишни ўрганип олсамам эски дўстларими эсимдан чиқармиман дедим. Жо Карп билан икаласи яна гапларимга узоқ кулишти лекин кейин Жимпи келип нонларди тезроқ пишириш кереклигини айтти. Улар хамаси мени раса яхши кўришадида.

Иштан кейин мактапка етиполиш учун 6 та махаладан ўтишмга тўғри келди ва мен йўлда бироз қўрқтим. Мен раса ўқишни ўргангим келятканди шунчун ўша захоти ўқигани газета сотип олдим.

Уерга борсам уерда катта залда кўпкина одамлар ўтирганди. Биринчи кимгадур нмадур хато гап айтип қўйиштан қўрқип кетмоқчи бўлдим лекин кейин қолишка қарор қилдим. Уерда хичким қолмашини куттим ва уерда ишлайдигон битта аёлдан мен ўқишни ўрганип хама газеталарди ўқип чиқмоқчиман шунга ўқишни ўргансам майлими деп сўрадим. Бу Кинниан хоним эди лекин у пайитда мен буни билмасдим. Эртага келип рўйхатка ёзилсен мен сенга ўқишди ўргатаман деди у. Лекин бунга кўп вақит керек бўлади балки кўп йиллар сен бунга таййор бўлишинг керек. Мен буни билмагандим лекин барибир ўқишди ўрганмоқчиман чунки мен кўпинча ўзими ўқиганликка соламан лекин мен аслида ўқишди билмиман дедим унга. У яхши сиз билан танишканимдан хурсанман жаноб Гордон деди. Мен сизни ўқтувчиз бўламан. Менинг исмим Кинниан хоним. Шунде қилип Бекман мактапида ўқишди бошладим ва Кинниан хонимди учраттим.

Бирнмани ўйлаш ва эслаш жуда қийин ва мен яхши ухламаяппан. Теливизор раса қатиқ бақиради.

27 март

Хархил нарсаларди эслашни бошлаган бўлсанг демек энди духтр Штраус олдига тирапефтик сианслар учун боришинг керек деди прафеср Немур. Тирапефтик сиансларга одамлар ўзини яхши хис қилмаса боришаркан уетта нарсаларди гапирип яна ўзларини яхши хис қилишти бошледикан. Менга буни прафеср Немур чунтирип берди. Мен ўзими яхши хис қиляппан ва кунбўйи тинме бирнарсаларди гапираман духтр Штраусди олдига боришди нма кереки бор деп ундан сўрасам уни бироз жахли чиқип барибир боришинг керек деди. Тирапияга борганимда диванга ёттим олдимга духтр Штраус ўтирди ва Чарли хохлаган нарсаларингни гапир деди. Ва мен унга новвойхона ва уерда нма қилишимиз хақида айтип бердим. Менмча уни кабинетига борип ётволип унга бирнмалар айтип бериш жиннилик хар куни ҳисоботлар ёзаману шуларди ўқисаям бўладию. Шунчун мен бугун унга ҳисоботими олипкелдим диванга ётип уни духтр Штрауска берип сиз буни ўқип туринг мен бироз ухлап оламан дедим. Мен кечпайт ухламаганимдан раса чарчагандим жин урсин тиливизор хич мени ухлатмаяпти лекин духтр Штраус бунга унамади. Бирнмалар хақида гапиришди бошладим лекин гапни ўртасида ухлап қолипман.

28 март

Бошим оғрияпти. Бу сафар телевизердан эмас. Духтр Штраус ухлашим учун телевизер овозини қанде пасайтиришти кўрсатти. Эрталап турип кечпайт нмаларни ўрганганими билиш учун телевизерни бир икки мартта эшиттим. Мен хама сўзларди чунмадим. Балки бу четтилидир ёки шунга ўхшаш. Лекин бу кўпроқ американ тилига ўхшаяпти. У бирам тез гапирадики.

Духтр Штраусдан ухлаятканимда ақилли бўлишимдан нма фойда мен кундузи ақилли бўлмоқчиману деп сўрадим. У икаласи битта нарса эканлигини ва мени иккита миям борлигини айтти. ОНГ ва ОСТ ОНГ бор экан ёзилишини духтр Штраус айтип берди улар икаласи бир бирига нма қилишятканини айтмедикан. Улар бир бири билан гаплашмедикан. Шуничун менга тушлар кирадикан. Тавба базида бирам ажойип тушлар киради менга. Ох. Хамасига бу телевизер сабабчикан.

Духтр Штраусдан фақат менда иккита мия борми ёки хамада шунақами деп сўраш эсмдан чиқипти. (Хозир духтр Штраус менга берган луғаттан бу сўзди маносини топтим. ОСТ ОНГ – мия фаолиятига оид, лекин онгда мавжуд бўлмаган жараён, масалан, интилишларнинг ост онг жанги). Уерда яна бирнмалар ёзилганди лекин мен уларди чунмадим. Менга ўхшаган онги паст одамлар учун бу раса зўр луғат.

Бошим базмдан кейин раса оғрияпти. Жо Карп ва Фрэнк Рейли ишдан кейин мени Халлоранс барига бироз ичип ўтиришка таклиф қилишди. Мен виски ичишни ёқтирмиман лекини улар ич маза қилип дамоламиз дейишди. Биз ўйинлар ўйнадик ва мен барда ситол устига чиқип бошимга лампа қалпоғини кийип олип раса ўйинга туштим хамамиз маза қилип кулдик. Кейин Жо Карп қўлимга латта берип Чарли қизларга новвойхонада қанде пол артишингни кўрсатип бер деди. Мен уларга пол артишимни кўрсатип раса ишими яхши кўраман шуничун хичқачон кечқолмиман ва дойим ишка келаман ва жаноб Доннерни айтишича уни новвойхонасида ишлаган энг зўр фаррош мен эканлигими айтсам хамаси раса кулишти. Кинниан хоним хам Чарли яхши ишлаганингдан ғурурлансанг бўлади деганди деп мақтанип қўйдим. Хама кулишда давом этти. Фрэнк бўлса Кинниан хонимни Чарли билан муносабатлари бўлса ўзиниям томи кетип қолипти деди. Жо бўлса Чарли сен у билан ёлғиз қолганингда нмалар қиласан деп сўради. Мен нма деганингни чунмаяппан Жо дедим. Менга яна виски таклиф қилишти ва Жо Чарли мас бўлип қолганда раса кулгили бўлип қолади деди. Менмча бу гап мен уларга ёқишими билдиради. Қачон энг яқин дўстларим Фрэнк Рейли ва Жо Карпка ўхшап ақилли бўлип қоламаникин.

Базм қанде тугагани эсмда йўқ лекин охирида улар мендан кўчага чиқип ёмғир йоғяптими йўқми билип келишими сўрашти. Қайтип келип икаласиниям бардан тополмадим. Менмча улар мени излап кетишкан. Кечпайткача уларди излап юрдим. Мен адашип қолдим ва ўзимдан раса жахлим чиқти чунки агар мени ўрнимда Элжернон бўлганида у адашип қолмасти уйга йўлни топаоларди.

Уйоғи эсимда йўқ лекин мис Флинни айтишича мени битта яхши полициячи олип келипти. Кечпайт тушимга ота онам кирди лекин уларди юзларини кўролмадим улар оппоқ эди ва тиниқ кўринмади. Мен тушимда йиғлаяткандим чунки уларни топаолмастан уйоғдан буйоққа тинме югурардим. Кейин олдимга бир киши келип кўлимга қанд берип чеккага олип ўтди ва катта боллар йиғламеди тинчлан хозир даден билан аен сени олдинга келишади деди. Тушим шунде бўлди ва бошим раса оғриди ва хамаёғим кўкарип яра бўлип кетганди. Жо балки ўзини яхши тутмагандурсан ва полициячи сени раса ургандур деди лекин мен бунде деп ўйламиман. Энди қайтип виски ичмиман. Хичқачон.

29 март

Мен Элжернонни пойгада юттим. Барт буни менга айтмагунча билмаппан. Лекин иккинчи мартта хаяжонланганмдан юткизип кўйдим. Кейин яна 8 мартта уни ютип қўйдим. Элжернон каби ақилли чичқонни ютип қўяткан бўлсам эхтимол ақилли бўляткандурман лекин мен буни хис қилмаяппан. Мен яна Элжернон билан беллашким келди лекин Барт бугунга етади деди. Мен Элжернонни қўлим билан ушлап кўрдим. Пахтадай юмшоқ экан. У тинмай кўзларини пирпиратар экан кўзларини ранги қопқора ва чекалари пушти ранг экан. Барт Элжернонга овқат берсам майлими дедим чунки мен ўзими айибдор ҳис қиляткандим шунчун у билан дўстлашмоқчи бўлдим. Йўқ Элжернон жуда хам махсус чичқон худди сеникидақа аперасия қилинган деди Барт. Ҳайвонлар ичида у биринчи мартта бунчалик узоқ вақтда ақилли холида қолган экан у шунчали ақиллики хатто овқат ейиш учун у хар сафар янги қулуфни очип овқатини ўзи олиши керек экан. Мен унга жуда ачиндим чунки агар қулуфни очаолмаса қорни оч қолади экан. Менмча овқат еяолиш учун қулуфларни очишка мажбурлаш яхши эмас. Элжернон билан яхши дўст бўлип кетсак керек.

Бир нарса эсимга келди. Доктр Штраус тушимга кирган ва мен ўйлаган хама нарсани дафтарчага ёзип қўй деганди. Мен хали қанде ўйлашни билмиман дедим. Мактапка қанде борганинг хақидаги ёзганларинг ота онанг хақида ёзганларинг аперасиядан олдин нма бўлганлари хақида ёзганинг сени фикрлаятканини билдиради. Мен ўйлаяппан эмиш. Балки бу мен билан бўляткан нарсаларни билдирар. Мен ўзимни бошқача ҳис қилмадим лекин раса хаяжонланип кетканимдан ухлолмадим.

Доктр Штраус менга ухлашка ёрдам берадигон пушти дорилар берди. Сен кўп ухлашинг керек чунки ухлаганингда миянгда ўзгаришлар содир бўлади деди у. Балки уни гаплари тўғридур чунки тоғам Ҳерман дойим ишдан бўш пайитларида мехмонхонадеги диванда ухларди. Ойимга мен хам тоғамдақа бўёқчи бўлмоқчиман десам синим Норма аха Чарли ойламизни рассоми бўлади деп кулди дадам бўлса унга бунчали разил одам бўлма деп уришип бетига урди. Рассом кимлигини билмиман лекин агарда шу сўзди деп Нормани уришкан бўлса демек рассом яхши сўзмас экан. Норма устимдан кулганда уни уришса мен дойим ўзими ёмон ҳис қилардим. Хали ақилли бўлип кетай уни кўргани бораман.

30 март

Бугун Кинниан хоним ишдан кейин лабараторияга келди. У мени кўрганидан раса хурсаниди лекин хаяжонланятканди. Адашмасам у мендан ёшроқ эди.

Ақилли бўлишка қатиқ харакат қиляппан Кинниан хоним дедим. Мен сенга ишонаман Чарли бошқаларга ўхшап ўқиш ёзишни ўрганиш учун қанчали харакат килганинг эсимда. Сени қўлингдан хамаёқ келади. Бу ишинг билан бошқаларга жуда катта ёрдам беряпсан.

Биз жуда қийин китобни ўқишни бошладик. Мен умримда бунчали қийин китоб ўқимагандим. Китобни номи Робинзон Крузо экан ва китобда кимсасиз оролга тушип қолган киши хақида айтип берилади экан. У раса ақилли ва қўлидан кўп нарса келади шунчун у уй қуролади оч қолмади. Лекин мен унга ачиндим чунки уни дўстлари йўқ гаплашкани хичкими йўқ. Лекин менмча оролда кимдир бор чунки бир жойда у қўлида ажойип зонтик билан тўхтап қумдаги одамнинг оёқ изларини кузатади. Уни дўсти бўлади деп умид қиламан.

31 март

Кинниан хоним мени сўзларди тўғри талаффуз қилиш ва ёзишга ўргатяпти. Бир сўзга қарап кўзингни юмип у эсингда қолмагунча кўзини очма. Кўп сўзларди нотўғри ёзятган эканман. Менга бу иш раса қийин туйиляпти лекин Кинниан хоним хавотир олма ўрганип оласан деди.

9-ҳисобот 1 апрель

Бутун новвойхона ишчилари бугун мен хамир қоргичда ишлашими кўргани келишди. Қоргич билан ишлайдиган Оливер кеча ишдан чиқиб кетти. Мен унга олдин ун қопларини олиб келиб уларни қоргичга солишка ёрдам берардим. Лекин барибир ҳам у билан ишлай олишимни билмагандим. Аслида бу роса қийин иш Оливер новвой ёрдамчиси бўлип ишлаш учун бир йил махсус мактабка бориб ўқиган.

Менинг дўстим Жо Карп бирдан Чарли Оливерни ўрнида сен ишласангчи деб таклиф қилип қолди. Ҳамма тўпланиб менга қарап кулиб туришди ва Фрэнк ростдан ҳам Чарли шундай қил сен анчадан бери новвойхонада ишлайсану деди. Қўрқма Жимпи ҳозир ишда эмас бир марта ишлап кўрсанг хичким билип қолмайди. Лекин мен роса қўрқдим чунки катта новвойимиз Жимпи агарда шифохонада қўлинг синиб ётишни хоҳламасанг хичқачон хамир қоргични олдига яқинлашма деганди. Ҳаммаси бўлақол бўлақол деб менга бақиришарди фақатгина Фанни Бирден етар бечорани тинч қўйинглар деб айтди.

Фрэнк унга қараб овозингни ўчир Фанни бугун 1 апрель агар Чарли бугун яхшилап ишласа эртага ҳаммамиз дам оламиз деди. Кейин мен уларга майли мен хамир қоргичда ишлап кўраман Оливер қандай ишлаганини кўрганман лекин қоргич бузилип қолса уни тўғирлаш қўлимдан келмайди дедим.

Қоргични ёқдим ва ҳамма айниқса Фрэнк хайрон бўлип қолди. Фанни Бирденни эса оғзи очилип қолди чунки Оливер хамир қоргичда ишлашни новвойлар мактапида 2 йил ўрганганди. Оливерни ёрдамчиси Берни Бэйт Чарли сен ундан тезроқ ва яхшироқ ишлаяпсан деди. Ҳамма кулишдан тўхтаб қолди Жимпи келганда Фанни унга бўлган воқеани айтиб берганди уни роса жахли чиқди.

Кейин у Жимпига ишонмасангиз бориб ўзиз кўринг деди. Ишчилар бугун 1 апреллиги учун уни устидан хазил қилишмоқчиди Чарли бўлса уларни оғзини очип қўйди. Жимпи менга ғазап билан қараятганини билип тургандим чунки у худди профессир Немурга ўхшап кимдир унга буюрилмаган ишни қилса жони чиқарди. У менга қараб бошини қашиб яхши ишлашингни кўрябман лекин кўзларимга ишонгим келмаяпти деди. Яна бироз ишлап тур мен борип жаноб Доннерни чақириб келаман ва унга ҳам ишлашингни кўрсатамиз деди. Жаноб Доннер жони чиқишидан жуда қўрқдим ва қорғичдаги хамир тайёр бўлгандан кейин мени ишларим кўп кетишим керак дедим. Жаноб Доннер келиб узоқ менга тикилип турди ва болалар мени устимдан куляпсизларми. 1 апрель хазилими бу. Мен ҳам биринчи улар хазил қилишяпти деб ўйладим. Хамир қоргични атрофида бироз айланиб мен ҳам ҳайронман лекин Чарли бу ускуна қандай ишлашини биляпти ва Оливердан яхшироқ ишлаяпти деди Жимпи. Ғала-ғовур бошланиб кетди. Мен бироз қўрқиб қолдим чунки ҳамма менга ғалати қараётганди. Мен сизларга айтгандим оҳирги пайт Чарли ўзини ғалати тутяпти деб деди Фрэнк. Жо Карп бўлса нимани назарда тутаётганингни тушундим Фрэнк деб қўйди. Жаноб Доннер ҳамма ўз ишига қайтсин деди ва мен билан боғчамизга чиқди.

Чарли қандай бўлганини билмайман лекин сен ваниҳоят бир нима қилишни ўргандинг. Илтимос сендан эҳтиёт бўлиб ишла ва ўзингни асра. Бугундан бошлаб сен янги ишни бошлайсан ва маошинг доимгидан ҳафтасига 5 долларга кўпроқ бўлади.

Менга янги иш керак эмас мен шипириб идиш-товоқларни ювиб ҳаммаёқни тозалашни ва дўстларимга ёрдам беришни ёқтираман десам жаноб Доннер дўстларингга тупур сен менга айнан шу ишда кераксан деди. Ишда кўтарилишни хоҳламаган одамларни ёқтирмайман. Ундан ишда кўтарилиш нима деб сўрадим. Бошини бироз қашиб кўзойнакларини ечиб менга қараб қўйди. Қўрқма Чарли бугундан бошлаб сен хамир қоргичда ишлайсан. Бу ишда кўтарилиш дегани деди.

Энди мен нонларни ташийдиган идишларни ювадиган кир жойларни йиғиштирадиган ишчи эмасман. Мен энди янги новвойман. Ишимда кўтарилдим. Эртага буни албатта Кинниан хонимга айтиб бераман. У жуда ҳам ҳурсан бўлади ишончим комил лекин Жо ва Фрэнкнинг нега жони чиқаётганини тушунаолмаяппан. Фаннидан бунинг сабабини сўрасам қўй бу жинниларга эътибор берма Чарли деди. Бугун 1 апреллигига улар сени устингдан хазил қилишмоқчи бўлишганди лекин ўзлари хазил ичига тушиб қолишди. Мен Жодан қанақа хазил қилмоқчи эдинглар деб сўрасам йўқол кўзимга кўринма деб жахл қилди. Менимча уларни хамир қоргичда яхши ишлаган бўлсам ҳам ҳеч ким дам олиш кун олмаганига жахли чиқяпти. Демак мен ақлли бўлишни бошладимми.

3 апрель

Робинзон Крузони ўқиб тугатдим. Унинг тақдири кейин нима бўлганини роса ҳам билгим келди лекин Кинниан хоним китобнинг давоми йўқ деди. НЕГА.

4 апрель

Кинниан хонимнинг айтишича мен тез ўрганябман экан. У ҳисоботларимни ўқиб индамай узоқ менга тикилиб турди. Сен яхши инсонсан Чарли ва ҳали қолганлардан ўтиб кетасан деди. У нега бундай деди экан. Агар кейинчалик кўп нарсаларни ўрганиб олганингдан сўнг баъзи одамлар олдингидай яхши эмаслигини тушунип етсанг хафа бўлма ва бунга эътибор ҳам берма. Яратган сенга қолганларга қараганда камроқ нарса берган бўлса ҳам сен улардан кўра фойдалироқ ишлар қиляпсан. Улар ҳаммаси менинг дўстларим ва мен уларни яхши кўраман. Улар ҳам мени яхши кўришади ва менга доим яхшилик тилайдилар. Бу сўзларимни айтаётганимда унинг кўзига бир нарса кириб кетди ва аёллар хожатхонасига югуриб чиқип кетишига тўғри келди.

Хонада ўзим қолиб Кинниан хоним қандай яхши аёл эканлиги ва онамга ўхшашлигини ўйлаб ўтирдим. Онам ҳам менга доим яхши инсон бўлишим кераклигини айтарди. Ўғлим доим ўз ҳатти-ҳаракатларингга эътиборли бўл акис ҳолда қолганлар сени асл ниятингни тушуна олмай қоладилар ва сени ёмон инсон деб ўйлайдилар.

Бир куни онам узоқ вақтга кетиши керак бўлиб қолди ва мен қўшнимиз миссис Леруаларникида қолишга мажбур бўлдим. У касалхонага тушиб қолган экан. Дадам ҳавотир олма Чарли бир икки кундан сўнг ойинг яна уйга қайтиб келади ва ўзи билан сенга ё ука ё сингил олиб келади деди. Мен жуда ҳам укам бўлишини хоҳладим лекин нимагадир ойим уйга сингил олиб келди у қўғирчоқ каби чиройли эди лекин тинмай йиғларди.

Мен унга ҳеч қачон озор бермадим.

Уни кичик каравотга ётқизишди ва бир куни дадам-нинг ойимга ҳавотир олма Чарли унга озор бермайди деган гапларини эшитиб қолдим.

У жуда ҳам кичкина эди ва тинмай мени ухлатмасдан йиғларди. Кунларнинг бирида улар ошхонада ўтиришганда синглим йиғлаб юборди мен эса каравотимда ётар эдим. Ўрнимдан туриб уни қўлимга олиб ойим уни тинчлантиргандек тебратишни бошладим. Ва тўсатдан ойим югуриб келиб уни қўлимдан суғуриб олди ва бор кучи билан бетимга урди мен ҳаттоки каравотга йиқилиб тушдим.

Кейин қаттиқ бақиришни бошлади. Уни олдига қайтиб яқинлашма. Уер-буерини синдирип қўйишинг мумкин. У ҳали роса кичкина. Эшитдингми яқинлашма. У пайтда унинг гапларини тушунмагандим лекин менимча ақлим яхши ривожланмагани учун нима қилаётганимни тушунмаганим сабабли унга бирон нарса қилиб қўйишимдан қўрқиб бақирган экан. Ҳозир бу воқеани эсласам ойимни қилган ишидан жуда ҳам хафа бўлиб кетаман қандай қилиб жажжи чақалоққа ёмонлик қилишим унинг ҳаёлига келиши мумкин.

Доктр Штраусни олдига борганимда унга албатта бу ҳақида айтиб бераман.

6 апрель

Бугун, вергул, нима, эканлигини, ўргандим, бу, думчаси, бор, нуқта, экан, мисс, Киннианнинг, айтишича, вергул, жуда, ҳам, муҳим, нарса, экан, чунки, усиз, тўғри, ёзишни, ривожлантириб, бўлмас, экан, ва, вергул, нотўғри ўринда, қўйилса, одамлар, кўп, пул, ёқотиши, мумкин, экан, маошимнинг, ва, менга, жамғарма, тўлайдиган, пулларнинг, бир, қисмини, тежаб, қўйдим, лекин, қандай, қилиб, вергуллар, менга, уларни, сақлаб, қолишга, ёрдам, берганини, тушуна, олмаябман, Ҳамма, вергулларни, ишлатар, экан, шунинг, учун, мен, ҳам, улардан, фойдаланишим, керак, экан,,,,,

7 апрель

Мен ҳамма вергулларни нотўғри қўйибман. Буни одамлар пунктуация дер эканлар. Кинниан хоним билмаган сўзларимнинг маъноси ва тўғри талаффузини луғатдан кўриб ўрганишим кераклигини айтди. Тўғрисини айтсам бу нимага керак эканлигини умуман тушунмадим сўзларни оддий ўқиб қўяверсам ҳам бўладику. Лекин Кинниан хонимнинг айтишича бу менинг ўқимишлилигим даражасини кўрсатар экан. Бундай бўлса ҳамма сўзларни луғатдан қарайман. Бундай қилсам ҳисобот ёзишим албатта чўзилиб кетади лекин шу йўл билан кўп нарсаларни ўрганиб олсам бўлади.

Пунктуация сўзини ҳам луғатдан топдим. Нуқта ҳам тиниш белгиси лекин ундан ташқари яна бир қанча тиниш белгилари бор деди Кинниан хоним. Балки у ҳамма тиниш белгилари кичкина думчали вергуллар деб аталиши керак деяётгандир.

Сен; тиниш, белгиларини – бир: бири» билан! бирга) ишлатишни, ўрганишинг? керак( Уларни» қандай: қилиб– бирга) ишлатишни, кўрсатиб; берди! Менимча? энди( мен. доим» хар, ҳил) белгиларни! ишлатаман! Бирам» қоидалар? кўп; лекин( мен: уларни. ҳаммасини! эслаб( қоламан, Кинниан хонимга қандай савол бермасам ҳам осонлик билан жавоб беради! Мис, Киннианнинг. ушбу! ҳислатини– жуда» ҳам; ёқтираман, ва) яқинда: у .каби( ақлли! бўламан»

Пунктуация – ажойиб!

8 апрель

Эшакмия! Мен унинг айтган гапларини ҳаттоки тушунмаган эканман. Кеча кечки пайт грамматикадан бир китоб ўқидим ва уерда тиниш белгиларини қачон, қандай ҳолатларда ишлатиш кераклиги ёритиб берилган экан. Кинниан хоним ҳам менга шуни тушунтирмоқчи бўлган экан. Тун ўртасида туриб кетдим ва ўзим-ни яхши ҳис қилардим. Кинниан хоним устимга бирон нима кийиб, платога чиқишимни айтди. Плато бу худди адирнинг теккис чўққисига ўхшайди.

Пунктуация нега кераклигини англаб етганимда барча ҳисоботларимни қайтадан ўқиб чиқдиv. Ё, алхазар! Бунчалик ҳам нотўғри ёзиш мумкинми! Кинниан хонимга барча хатоларимни тўғриламоқчи эканлигимни айтдим.

– Профессор Немур ҳеч нимани тўғрилашингни хоҳламаяпти. Қай даражада ақлинг ривожланганлигини ўзинг кўра олишинг учун, ҳисоботларингни ўзингга берган. Чарли, балли сенга.

Бу гапларни эшитиб хурсанд бўлдим. Дарслардан сўнг Элжерноннинг олдига кириб, у билан бироз ўйнадим. Бу гал пойга эмас.

10 апрель

Ўзимни ёмон ҳис қиляпман. Бу дори билан даволаса бўладиган касаллик эмас. Бу қалбимдаги оғриқ. Қалбим бўм-бўш қути каби, худди юрагимни юлиб ташлагандай. Содир бўлган ҳодисани айтиб бермасам бўлмайди. Бугун умримда биринчи марта ишга боргим келмади. Ва мен бормадим.

Кеча Жо Карп ва Фрэнк Рейли мени базмга таклиф қилди. Базмда роса қизлар кўп эди. Эрни ва Жимпи ҳам ўша ерда эди. Охирги марта виски ичганимдан сўнг ўзимни қандай ёмон ҳис қилганимни эслаб, Жога ичкилик ичмайман, дедим. Сўнгра у менга қандайдир ғалати таъмли ичимлик узатди. Эътибор бермабман.

Бироз кўнгилхушлик қилдик.

– Эллен билан рақсга тушмайсанми? У сенга қандай рақс тушишни ўргатиб қўяди, – деб худди бир нима кириб кетгандай кўзини қисиб қўйди Жо.

– Чарлини ўз ҳолига қўй, – деди Эллен.

Жо эса мени елкамга уриб қўйди.

– Бу Чарли Гордон, менинг энг яқин дўстим. Унинг калласи роса яхши ишлайди ва унинг ҳаттоки лавозимини кўтаришди. Ҳозирда у жуда ҳам мураккаб хамир қоргич номли қурилма билан ишлайди. Бироз ишдан сўнг дам олишини хоҳлаяпман. Буни нимаси ёмон?

У мени Эллен томон итариб юборди. Мусиқа янгради ва биз ҳам рақсни бошладик. Бир дақиқа ичида мен уч марта йиқилиб тушдим ва нега бундай бўлаётганини ҳеч тушуна олмадим. Ҳадеб кимнингдир оёғига қоқилиб йиқилиб кетардим.

Барча меҳмонлар бизга қараб кулиб туришарди. Йиқилаётганимда улар одатдагидан баландроқ кулиб юборишди, уларга мен ҳам қўшилдим. Аммо тўртинчи марта ҳам йиқилганимда кулгим келмай қолди. Оёққа турмоқчи бўлганимда, Жо мени туртиб юборди ва яна ерга йиқилиб тушдим.

Нигоҳимни юқорига қаратар эканман, дўстимнинг юзида бир ажойиб ифода кўрдимки, юрагимга пичоқ санчилгандай бўлди.

– Дахшат, – деди турган қизлардан бири ва хо-холаб кулишда давом этди.

– О, Фрэнк, ҳақ эдинг экан, унга тенг келадигани йўқ экан, – базўр тан олди Эллен. Сўнгра: – Эй, Чарли, олма емайсанми? – деди‐да ва менга битта олма узатди.

Олмани емоқчи бўлиб тишлагандим, у ясама экан.

– Мен сенга айтгандим-ку, бу эсипаст сунъий олмани ҳақиқийсидан ажрата олмайди деб, – кулди Фрэнк.

– Охирги марта уни ташқарида ёмғир ёғяптими йўқми деб қараб келишга жўнатганимиздан бери бундай мазза қилиб кулмагандим, – деб қўшиб қўйди Жо.

Болалигимда қўшни болалар билан беркинмачоқ ўйнаганимизда уларни мен излашим керак бўлгани эсимга тушди. Бармоқларим билан ўнгача санаб, уларни қидира бошладим. Мен қоронғи тушгунча совуқда излаб юрдим, лекин тополмай уйимга кириб кетдим.

Ҳеч кимни топа олмагандим.

Фрэнкнинг гапларидан сўнг мен ҳаммасини англаб етдим. Беркинмачоқ ўйнаганимизда ҳам, биринчи марта базмга борганимизда ҳам бир хил ҳолат юз берган. Энди тушундим… Жо ҳам, бошқа дўстларим ҳам доим мени калака қилиб келган экан. Маҳалламиздаги болалар ҳам.

Мен ерда ётар эдим, улар эса бақириб устимдан кулишар эди.

– Қара, унинг башараси бўзариб кетди.

– У қизариб кетди. Халойиқ, Чарли қизариб кетди.

– Эллен, нима қилдинг унга? Биз уни ҳеч бундай ҳолда кўрмагандик!

– Эллен, офарин сенга! Бу тентакнинг адабини бериб қўйибсан!

Нима қилишимни, қаерга қарашимни билмасдим. Бирдан ўзимни қип-яланғоч ҳолда ётгандай ҳис қилдим. Бутун дунёдан узоқларга, ҳеч ким тополмайдиган жойларга беркиниб олгим келди. Хонадан югуриб чиқиб кетдим. Хона жуда ҳам баланд уйда эди. Лифтни эсимдан чиқариб қўйиб, зинапояни ҳам тополмай қолдим. Сўнг кўчаларда узоқ кезиб юрдим. Улар мени фақатгина устимдан кулиш учун ўзлари билан олиб юришлари ҳеч хаёлимга келмаган экан.

Мана энди олдинги Чарли Гордон бўлиш қандай эканлигини тушундим.

Ўзимдан шу қадар уялиб кетдимки.

Бугун тушимга Эллен билан рақс тушаётганимиз ва у менга ёпишаётгани кирди. Уйғонганимда чойшаблар ҳўл ва кир бўлиб кетган экан.

13 апрель

Ўша кечадан сўнг қайтиб новвойхонага бормадим. Мен яшайдиган уй эгаси, Флинн хонимдан, жаноб Доннерга қўнғироқ қилиб, бетоб бўлиб қолганимни айтиб қўйишини илтимос қилдим. Флинн хоним гўё мендан қўрқадиган бўлиб қолди.

Мен, ниҳоят, нега одамлар устимдан кулишларининг сабабини тушуниб етдим. Аҳмоқлигим даражасини англамайдиган даражада аҳмоқ эканман. Аҳмоқ одам бирор нарсани улар қилмагандай қилса, ақли расо одамлар кулар экан.

Лекин энди кундан-кунга ақллироқ бўлаётганим аниқ. Сўзларни тўғри ёзишни ва пунктуация нима эканлигини биламан. Қийин сўзлар маъносини луғатдан титкилаб топишни ёқтираман ва уларни тезда эслаб қоламан. Ҳисоботларимни мунтазам ёзиб боришга ҳаракат қиламан, лекин, тўғрисини айтсам, бунга кўп вақтим кетиб қолади. Китобларни кўп мутолаа қиламан ва Кинниан хонимнинг айтишича, тез ўқийман. Ўқиганларимнинг кўп қисмини, ҳаттоки, тушунмайман ҳам. Баъзида кўзларимни юмсам, ҳаёлимда, худди расм каби, бутун бир китоб саҳифаси пайдо бўлади.

Эрталаб уйғониб, узоқ вақт каравотимда уйғоқ ётдим. Бутун дунёни мендан тўсиб қўйган миямдаги деворда катта тешик пайдо бўлди ва мен у орқали ёруғ дунёга чиқдим.

Узоқ вақт олдин, роса ҳам узоқ вақт олдин, жаноб Доннер новвойхонасида энди ишлашни бошлаганимдаги пайтлар эсимга тушишни бошлади. Новвойхона жойлашган кўча кўз олдимда жонланди. Аввалиги ҳаммаёқни гўё туман қоплаган. Сўнгра маълум қисмлар ойдинлашади ва мен ўзимни ҳақиқатан ҳам ўша ерда тургандай ҳис қилишни бошлайман.

Болалар аравачасини ёнғоқ қовуриш ускунасига айлантириб олиб, қорли йўлакчада ёнғоқ сотиб турган нимжон чол. Қўрқув тўла кўзлари билан эшикдаги ёзувга тикилиб турган узун бўйли йигит. Ҳозир у ерда нима деб ёзилганини биламан, ДОННЕР НОВВОЙХОНАСИ, лекин ўтмишга назар ташлар эканман, боланинг кўзлари билан у ёзувни ўқий олмаяпман. Йигит ўқишни билмайди. Кўзлари қўрқувга тўлган новча йигит бу менман, Чарли Гордон.

Кўзни қамаштирувчи неон чироқлар. Рождествога безатилган арчалар ва ўтиб кетаётган пиёдалар. Совуқдан одамлар пальтоларининг ёқаларини ҳам кўтариб олишган. Бўйинларига иссиқ шарфлар ўраб олишган. Унинг эса оддий қўлқоплари ҳам йўқ. Қўллари яхлаб қолиб, оғир қоғоз қопларни ерга қўйди. У кичик дўкончада сотилаётган бир‐биридан қизиқарли ўйинчоқларни яхшироқ томоша қилиш учун тўхтади. У ерда бурнида копток айлантирувчи тюлен, сакраб турувчи кучукча ва у ёқдан-бу ёққа думалайдиган айиқ бор эди. У ўйинчоқлар ҳаракатларини қайтаришга уринди: айланди, ирғиди, сакради. Эҳ, агар бу ўйинчоқлар уники бўлиб қолса эди, у дунёдаги энг бахтли инсонга айланган бўлар эди.

Совуқдан юзлари қизариб кетган, бармоқлари арзон йиртиқ қўлқоплардан кўриниб турган сотувчидан айиқчани бир борагина ушлаб кўришга рухсат сўрамоқчи бўлди, лекин жуда ҳам қўрқарди. Йўқ, у сўрай олмади. Оғир юкини яна елкасига ортди. Озғин бўлишига қарамай, кўп йиллар давомидаги жисмоний меҳнат натижасида чиниққан эди.

– Чарли! Чарли! …тентак Чарли!

Болалар уни ўраб олиб мазах қилишяпти – оёқ остида ўралашувчи кўппаклар. Чарли уларга кулиб қўймоқда. У елкасидаги қопларни йўлакка қўйиб, болалар билан ўйнамоқчи эди, бироқ бирдан нимадир келиб елкасига тегди. Узоқроқда турган каттароқ болалар унга муз бўлакларини отаётган экан.

Новвойхона яқинидаги қоронғи кўчада бир гуруҳ йигитлар тўпланиб турибди:

– Қара, Чарли келяпти!

– Эй, Чарли! Нималарни кўтариб олдинг?

– Чарли, биз билан ўйнамайсанми?

– Чарли, кел, бирга ўйнаймиз!

Қоронғи кўчадан келган қаҳқаҳалар уни қўрқитарди… Эти жунжикиб кетди. У нега бунчалик қўрқиб кетганлигининг сабабини эсламоқчи бўлди, аммо фақатги-на лой, ахлатлардан кир бўлган устки кийимларини ва унинг ҳолини кўриб кўчага болға билан югуриб чиққан Ҳерман тоғасини эслай олди…

Чарли ғала-ғовур қилаётган йигитларга яқинлашмай ўтиб кетмоқчи бўлади ва қопларни ерга тушириб юборади. Тезлик билан уларни елкасига ортмоқлаб, ортига қарамай новвойхонага югуради.

– Қаерларда санқиб юргандинг, Чарли? – деб новвойхона ичидан бақиради Жимпи.

Чарли зудлик билан омборхонага тушиб, қопларни бир чеккага ташлаб қўяди. Деворга суяниб, чўнтагига қўлларини солиб туради.

Бу ер унга жуда ёқади. Пол шифт ва деворлардан ҳам оппоқроқ. Оёқ кийимининг тагчарми худди қор билан қопланган, ун доначалари оёқ кийимининг тешикларига, боғичларининг толаларига, қўлидаги чизиқларга тўлиб қолган.

Чўккалаб ўтириб олади ва катта «Д» ҳарфли кепкаси кўзларигача тушиб қолади. У ун, ширали хамир, нон ва пишириқларнинг ҳидини ёқтиради. Печка ичида олов чирсиллаб ёниб, унинг уйқусини келтирмоқда.

Ширин ҳидлар… Илиққина жой… Унинг кўзи илинди…

Тўсатдан у бир томонга оғиб кетиб, йиқила бошлади ва бор оғирлиги билан полга урилди. Кимдир ўтиб кетаётиб, ухлаётган новча йигитни оёғи билан тепиб ўтиб кетибди…

Фақат шу ҳодисаларни эслай олдим. Улар кўз олдимда аниқ ва равшан намоён бўлди, аммо уларнинг ҳеч бирини тушунмадим. Худди шу ҳолат кино кўрганимда ҳам юз берар эди. Кинонинг мазмунини уни уч ёки тўрт марта кўрганимдан кейингина тушунишни бошлардим. Доктор Штраусдан сўрашим керак.

14 апрель

Доктор Штрауснинг айтишича, кечаги ҳисоботимда ёзган хотираларим жуда ҳам қизиқ экан ва улар-ни қоғозга туширишим шарт экан. Кейин иккаламиз уларни муҳокама қилар эканмиз.

Доктор Штраус – психиатр ва нейрожарроҳ. Мен уни олдин оддий доктор деб ўйлардим. Бугун эрталаб унинг олдига борганимда, муаммоларимни ҳал қила олишим учун ўзимни англаб етишим қай даражада муҳим эканлигини айтди. Менинг ҳеч қандай муаммоим йўқ дедим.

У кулиб юбориб, ойна олдига борди.

– Чарли, ақлинг, идрокинг ривожлангани сари, муаммоларинг кўпаяверади. Сенинг ақлий ривожланишинг ҳиссий ривожланишингдан анча олдинлаб кетган, шу сабабли, менимча, биз сен билан ҳали бундай мавзуларни бирга кўп муҳокама қиламиз. Агар сенга қачондир ёрдам керак бўлиб қолса, албатта, бу ерга тортинмай кела олишингни эслатиб қўймоқчиман.

Унинг гапларига кўра, қачондир менинг хотираларим ва тушларим паззл бўлаклари сингари ўз жойларига тушиб, ягона бир расмни ташкил қилар экан ва мен бунинг ёрдамида ўзим ҳақимда кўп нарсаларни билиб олар эканман. Инсонлар мен ҳақимда нима деганликларини аниқ эслашим ўта муҳим экан.

Авваллари буларнинг ҳеч бирини билмасдим. Демак, тўлиқ ақлли бўлсам, мени тинч қўймаётган саволлар жавобини топиб оламан; кўчадаги болалар, Ҳерман тоғам, ойим, дадам – ҳаммаси ҳақида билиб оламан. Ва ўшанда мен тамоман тугайман ва менинг миям шикастланиши мумкин.

Хуллас, ҳафтада икки марта доктор Штраус олдига бориб, мени ташвишлантираётган мавзуларни айтиб бераман. Иккимиз ўтирамиз ва доктор Штраус мени тинглашни бошлайди. Бу терапия деб аталади. Бундай суҳбатлардан сўнг мен ўзимни яхши ҳис қилишим керак. Мени энг ташвишлантирган муаммо бу аёллар ҳақида ҳеч нарса билмаслигим эканлигини тан олдим. Унга Эллен билан бўлган рақсимизни ва ундан кейинги воқеаларни айтиб бердим. Ўша пайт ўзимни ўта ноқулай ҳис қилдим – бирдан совуқ тер босиб, бошимда ғўнғиллаган овоз пайдо бўлди ва кўнглим айниб кетди. Лекин доктор Штраус ҳеч қандай хавотирсиз, мен билан базмдан сўнг содир бўлган ҳодиса фанда эҳтилом деб аталишини тушунтириб берди. Ҳечқиси йўқ, деярли ҳамма билан содир бўладиган ҳодиса.

Кундан-кунга ақлан тинмай ривожлансам ҳам, айрим мавзуларда ҳали ҳам гўдаклар каби эканман, аслида. Бундан бироз уяляпман, аммо эртами‐кечми ўзим ҳақимда барча нарсаларни билиб оламан.

15 апрель

Тинмай китоб ўқияпман ва деярли барчаси ёдимда қоляпти. Кинниан хоним тарих, география ва арифметикадан ташқари, чет тилларни ҳам ўрганишимни маслаҳат берди. Профессор Немур менга тунда ўқиш учун яна бир нечта тасма узатди. Мен ҳали ҳам онг ва ост онг қандай фаолият юритишини англай олмаяпман. Доктор Штраус «Бошингни қотирма», деди. Бир неча ҳафтадан сўнг коллежда ўқишни бошлаганимда унинг рухсатисиз психология билан боғлиқ бўлган ҳеч қандай китоб ўқимасликка сўз беришимга мажбурлади. Унинг фикрича, бундай китоблар ўзимни тушунишда ёрдам бермай, аксинча, мени бир‐бирига зид бўлган қийин илмий назарияларни ўрганиш билан банд қилиб қўяр экан. Бироқ асарлар ўқишимга ҳеч ким қаршилик қилмайди. Ўтган ҳафта «Буюк Гетсби», «Америка фожиаси» ва «Ўз уйингга боқ, фаришта» номли асарларни ўқиб битира олдим. Одамлар шу қадар қабиҳликка қодир эканликлари ақлга сиғмайди.

16 апрель

Бугун ўзимни анча яхши ҳис қиляпман, лекин инсонлар бутун умр мени калака қилганликларини эсласам, ғазабланиб кетяпман. Роса ҳам ақлли бўлиб, АйКью даражам ҳозирги 70 дан юқорироқ бўлиб кетса, эҳтимол, инсонлар мени ёқтира бошлашар ва менинг ҳам дўстларим кўп бўлар.

Ўзи бу АйКью ёки идрок коэффициенти нима? Профессор Немурнинг гапларига кўра, АйКью ёрдамида инсоннинг ақлий ривожланиш даражасини, худди тарозида бир нима ўлчагандай, ўлчаса бўлар экан. Доктор Штраус бўлса, АйКью ёрдамида инсоннинг қанчалик ақлли эканлигини ўлчаб бўлмайди, деб профессор Немур билан узоқ тортишди. «АйКью ёрдамида фақатгина инсон қай даражада ақлли бўла олиши мумкинлигини аниқлаш мумкин», деди у. Худди ўлчов учун мўлжалланган идиш сингари. Аммо бу идишни нима биландир тўлдириш керак.

Барт Селдондан бу ҳақидаги фикрини сўрасам, у икки назариядан ҳеч қайсинисини маъқулламайдиган олимлар ҳам борлигини айтди. У қаердадир АйКью турли хил кўрсаткичларни, масалан, инсоннинг ҳаёти давомида орттирган билимлари ва ҳоказоларни, ўлчай олишини, лекин бу инсоннинг ақлий салоҳиятини ўлчашнинг яхши усули эмаслигини ўқиб олган экан.

Хуллас, ҳали ҳам АйКью нима эканлигини тушунмадим. Менинг АйКьюм ҳозир 100 атрофида, тез орада 150 дан ошиб кетади, лекин идишни нимадир билан тўлдириш керак-ку. Ёмон гаплар гапиргим келмаяпти, бироқ агар олимлар АйКью нималигини аниқ билмасалар, қандай қилиб уни ўлчашлари мумкин?

Профессор Немур «Бир неча кундан сўнг Роршах тестидан ўтасан», деди. Қизиқ, у нима экан энди?

17 апрель

Бугун ёмон туш кўрдим ва уйғонганимдан сўнг, доктор Штраус тавсиясига кўра, эркин ассоциациялар методини қўлладим. Тушимни эслаб, натижада турли хил фикрлар пайдо бўлиши умидида ақлим эркин фикрлашига йўл қўяман. Одатда, менда ҳеч қандай фикр қолмайди. Доктор Штрауснинг айтишича, мен ост онгим ёмон хотиралардан онгимни қўриқлаш учун уни муҳофаза қила оладиган даражага етибман. Ўтмиш ва ҳозир ўртасидаги ўзига хос девор. Айрим пайтларда у қулайди ва мен унинг ортида яширилган ҳодисаларни эслай оламан. Худди бугун эрталаб бўлгани сингари.

Тушимда Кинниан хоним ҳисоботларимни ўқиётган экан.

Мен ручкамни тайёрлаб ўтирибман, лекин тўсатдан на ёзишни, на ўқишни билмай қоляпман. Ҳаммасини унутиб юборибман. Қаттиқ қўрқиб кетиб, Жимпидан менинг ўрнимга ҳисобот ёзиб беришини илтимос қилдим. Кинниан хоним уни ўқиб жаҳли чиқиб кетди ва ҳисоботни майда-майда қилиб йиртиб ташлади. У ерда бемаъни сўзлар ёзилган экан. Уйга қайтиб келсам, бу ерда мени доктор Штраус ва профессор Немур кутиб туришган экан. Уйга киришим биланоқ, ҳисоботларда уятсиз сўзлар ёзганим учун, мени дўппослашга тушишди. Улар кетишгач, мен ҳисобот парчаларини йиғишни бошладим, не кўз билан кўрайки, улар қонга беланган тўр парчалари экан.

Жуда ҳам даҳшатли туш, туриб уни ёзиб бўлганимдан сўнг, хаёлларимни таҳлил қилишга уриниб кўрдим.

Новвойхона… тун… ахлат челак… кимдир мени оёғи билан тепяпти… йиқилиб тушдим… қон… ёзмоқ… катта қалам… кичик олтин қалб… туморча… ип… ҳаммаёқ қонга беланган… ҳамма устимдан куляпти… туморнинг ипи… айланяпти… қуёш нурлари кўзимни оляпти… туморча айланиши менга ёқяпти… бармоғимга ўралиб қолди… менга бир қиз қараб турибди.

Унинг исми мис Кин… – унинг исми Ҳарриет.

– Ҳарриет, Ҳарриет, биз ҳаммамиз Ҳарриетни яхши кўрамиз.

Ва яна ўша мен ўрганган бўшлиқ.

Кинниан хоним гоҳ-гоҳи менга қараб қўйиб, ҳисоботни ўқияпти.

Сўнгра биз омилар мактабида бўлиб қолдик. У менинг иншо ёзишимни кузатиб ўтирибди.

Менинг мактабим ўрнида бирдан 13-мактаб пайдо бўлиб қолди. Мен ўн бир ёшдаман, Кинниан хоним ҳам ўн бир ёшда, лекин у ортиқ Кинниан хоним эмас, у ёноқларида икки кулгичи бор, узун оқ-малла сочли қизча эди. Унинг исми Ҳарриет. Биз ҳаммамиз Ҳарриетни яхши кўрамиз. Бугун 14 февраль, авлиё Валентин куни.

Мен эсладим…

Эсладим… Нега мен 13-мактабдан 222-мактабга ўқишимни кўчиришим керак бўлганини эсладим. Ҳарриет туфайли.

Ўн бир ёшли Чарли кўз олдимда намоён. Унинг кўчадан топиб олган тилла тумори бор эди. Туморнинг ипи йўқолганди ва ўзи уни оддий ипга осиб олганди. Туморни қўлида тинмай айлантиришни яхши кўради. Тумор ипи қўлига ўралиб қолиб, кейин яна ўз ҳолига келади. Тумор қуёшда жуда ҳам чиройли ялтираяпти.

Баъзида мактабдаги болалар унга ҳам ўзлари билан ўйнашга рухсат берадилар. Масалан, «ушлаб ол» ўйинида Чарли ҳаттоки ўйин марказида бўлади ва коптокни бошқалардан олдин тутиши керак. Ҳеч қачон коптокни ушлай олмаса‐да, у ўйин марказида бўлишни ёқтиради. Бир сафар у коптокни ушлаб олганди, лекин болалар унинг қўлидан коптокни олиб қўйиб, Чарлига уни отишга рухсат беришмади. У яна ўйин марказида коптокни ушлашга мажбур бўлди.

Ҳарриет ўтиб кетаётганда, барча болалар ўйнаётган ўйинларини унутиб, унга маҳлиё бўлиб қолади. Ҳамма Ҳарриетга ошиқ. Бошини қимирлатса, жингалак малла сочлари силкиниб кетади, ёноқларидаги кулгичлари эса одамни ақлдан оздиради. Чарли нега ҳамма болалар Ҳарриетга мубтало бўлиб қолганликлари ва ҳар доим у билан гаплашгиси келганликлари сабабини тушуна олмайди (у яхши футбол ўйнаган бўларди). Ҳамма болалар Ҳарриетни севиб қолган, Чарли ҳам.

У ҳеч қачон Чарлини калака қилмайди, Чарли бўлса, у учун ҳамма нарса қилишга тайёр. Ўқитувчи синфхонада эмаслигида у хонада югуриб юради, ойнадан ўчирғичларни отиб юборади, бўр билан деворларга чизиб ташлайди. Ҳарриет унинг қилиқларини кўриб кулиб қўяди.

– Эҳ, Чарли! Жуда ҳам ажойибсан‐да! Тентаквой!

Бугун авлиё Валентин куни. Синфдаги болалар Ҳарриетга нима совға қилишни гаплашишяпти ва Чарли:

– Мен ҳам унга бирон нима совға қиламан, – деди.

Ҳамма кулиб юборди, Барри эса:

– Қаердан оласан совғани? – деб сўради.

– Мен унга роса чиройли нарса совға қиламан. Ҳали кўрасизлар.

Лекин Чарлининг бир чақаси ҳам йўқ эди ва у Ҳарриетга ўзининг туморчасини совға қилмоқчи бўлди. У юрак шаклида ва худди кўркам дўконлар витринасидаги қимматбаҳо тақинчоқларга ўхшайди. Кечки пайт онасининг иш столидан совғасини ўрагани қоғоз олади, уни ўраб, қизил тасма билан боғлаб қўяди. Эртаси куни танаффус вақтида Ҳайми Ротдан хат ёзиб беришини илтимос қилади.

У хатни ўзи айтиб ёздиради:

– Севимли Ҳарриет! Менимча, сен дунёдаги энг гўзал қизсан. Сен менга жуда ҳам ёқасан ва мен сени севаман. Менинг севгилим бўл. Дўстинг Чарли Гордон.

Ҳайми хатни ёзиб тугатади ва кулишдан тўхтамай:

– У хатни ўқиганида кўзи чиқиб кетади! Ўқиб кўриши билан!

Чарли қўрқаётган эди, лекин жуда ҳам туморчасини унга совға қилгиси келаётганди, шунинг учун дарсдан сўнг Ҳарриетга билинтирмасдан орқасидан эргашди. У уйга кириб кетишини пойлаб, совғасини эшикка осиб, қўнғироқни икки марта чалиб беркиниб олади.

Ҳарриет эшикни очиб, совғачани кўриб, олиб уйга кириб кетади. Чарли шошилиб уйга боради ва қоғоз би-лан тасмани сўроқсиз олгани учун калтак ейди. Лекин унга фарқи йўқ. Эртага Ҳарриет мактабга ўша туморчани тақиб келади ва ҳаммага уни Чарли совға қилганини айтади.

Эртаси куни у тонг саҳарлаб мактабга югуради, борса, ҳали ҳеч ким келмаган экан. Ҳарриет йўқ, у роса ҳам ҳаяжонда. Ва ниҳоят, Ҳарриет келди, аммо Чарлига қиё ҳам боқмади. У туморчани тақиб келмабди ва бугун негадир асабий. Мис Жексон синфхонадан чиқиб кетганда Чарли нималар қилиб кўрмади! Кулгили қилиқлар қилди. Бақириб кулди. Стулга чиқиб ўйинга тушди. У ҳатто бўр бўлагини Ҳаролдга отди. Лекин Ҳарриет унга қиё боқмади. Балки эсидан чиқариб қўйгандир. Балки у туморчани эртага тақиб келар. Танаффусда у ўзини Чарлини кўрмаганга солиб ўтиб кетади.

Мактаб боғчасида уни Ҳарриетнинг икки акаси кутиб турарди.

Гэс уни туриб юборади.

– Эй, итвачча, ўша уятсиз хатни сен ёздингми синглимизга?

Чарли ҳеч қачон бемаъни хатлар ёзмаганини айтади.

– Мен унга фақат туморча совға қилдим.

Олдинлари мактаб футбол гуруҳида бўлган Оскар унинг кўйлагидан тортиб, икки тугмасини узиб юборади.

– Бизнинг синглимиздан узоқ юр, аҳмоқ. Аслида сен бу мактабда ўқишинг керак эмас! – У Чарлини Гэс томон итариб юборади, Гэс эса уни бўғиб олади.

Чарли қўрқиб кетиб, йиғлашга тушади.

Сўнгра ака‐укалар уни калтаклашни бошлайдилар. Оскар бурнига муштлайди, Гэс эса ерга йиқитади. Ва икковлашиб тепкилашга тушади – аввал биринчиси, сўнгра иккинчиси. Болалар – Чарлининг дўстлари – югуриб келиб, уларни ўраб олади ва чапак чалиб, олқишлайди:

– Ур! Ур! Чарлини дўппослашяпти!

Унинг кийимлари йиртилиб кетган, бурнидан қон оққан, тиши синган эди. Оскар билан Гэс кетганидан сўнг у йўлакка ўтириб йиғлар, болалар эса кулиб бақиришарди:

– Чарлини боплашди! Чарлини боплашди!

Сўнгра қаердандир жаноб Вагнер пайдо бўлиб, ҳаммасини ҳайдаб юборади. У Чарлини ҳожатхонага обориб, юз‐қўлини ювишни буюради…

Одамларнинг ҳамма гапларига ишониб тентаклик қилган эканман. Ҳаймига ишонмаслигим керак эди. Ҳеч кимга ишонмаслигим керак эди.

Олдин ҳеч қачон бу воқеа ҳақида ўйламаган эканман, лекин кеча, ёмон тушни таҳлил қилганимдан сўнг, у ёдимга келди. Бу ҳодиса ва Кинниан хоним ҳисоботларимни ўқиётганида ўзимни қандай ҳис қилишим ўртасида қандайдир боғлиқлик бор. Энди ўзим ҳам таҳлил қилишни ўрганиб олдим.

Ҳарриет ўшанда туморчани қайтариб ҳам бермаган.

18 апрель

Охири «Роршах» нима эканлигини тушундим. Бу операциядан олдинги сиёҳ доғлар билан бўлган тест. Таниш қоғозларни кўриб, аввалига қўрқиб кетдим. Яна Барт мендан расмларни топишимни сўрайди, мен эса яна ҳеч нима тополмайман. Қани энди, олдиндан уларда қандай расмлар яширинганлигини билиб олсам! Балки у ерда, аслида, ҳеч нима йўқдир. Балки бу ҳаммаси оддий доғларда расм излайдиган даражада омиманми‐йўқми, шуни аниқлаш учундир. Бу фикр хаёлимга келганда Бартни ёмон кўриб кетдим.

– Чарли, сен олдин ҳам бу расмларни кўргансан. Эсингдами?

– Албатта эсимда.

У гапириш оҳангимдан норозилигимни англади ва менга қараб қўйди.

– Нима бўлди, Чарли?

– Ҳеч нима. Бу расмлар мени асабийлаштиряпти.

У кулиб, калласини ирғаб қўйди.

– Бу ерда асабийлашадиган ҳеч нарса йўқ. Бу оддийгина тест, холос. Бу вараққа қарагин‐чи. Нимани кўряпсан бу ерда? Одамлар бу доғларда нималар кўришини билсанг эди! Сен нима деб ўйлайсан? Уларга қараганингда, нима хаёлингга келади?

Бундай бўлади деб ҳеч ўйламагандим. Бир вараққа, бир унга қарадим.

– Доғларда қандайдир расмлар яширинган демоқчимисан?

Барт қовоғини солиб, кўзойнакларини ечиб қўйди.

– Нима деганинг бу?

– Расмлар! Доғларда яширинган расмлар! Ўтган сафар у ерда яширинган расмлар бор ва ҳамма уларни кўра олади деган эдинг!

– Йўқ, Чарли. Мен сенга бундай демаганман.

– Ёлғон! – деб бақирдим мен. Бу сафсата! Ғазабим қайнаб кетди. – Менга худди шундай дегансан! Мендан ақллироқлигинг ва коллежда ўқишинг менинг устимдан осонгина кула оласан дегани эмас! Ҳамма устимдан кулиб, мени калака қилишидан тўйиб кетдим!

Ҳеч қачон бундай туйғуларни ҳис қилмаган эдим. Ичимда гўё нимадир портлагандай бўлди. «Роршах» варақларини стол устига отиб, хонадан чиқиб кетдим. Ўша пайт профессор Немур хона олдидан ўтиб кетаётган экан, мени бу ҳолда кўриб, дарҳол бир нима бўлганини англади.

Барт иккаласи лифтга чиқаётганимда менга етиб олишди.

– Чарли, тўхта! – деб қўлимдан тинчлантирмоқчи бўлиб тутди профессор Немур. – Нима бўлди, тушунтириб бера оласанми?

Қўлимни тортиб олиб, Бартга қарадим:

– Мени хўрлаб, таҳқирлашларидан чарчадим. Бор гап шу. Олдин буни пайқамасдим, лекин ҳозир ҳаммасини сезяпман ва бу менга умуман ёқмаяпти.

– Чарли, биз ҳеч қачон сени камситишни ўйламаганмиз, – деди Немур.

– Унда сиёҳ доғлари‐чи? Ўтган сафар Барт доғларда расмлар яширинган ва уларни ҳамма кўра олади деганди, мен бўлсам…

– Барт билан бўлган ўша суҳбатингларни тинглаб кўрмоқчимисан? Бизда магнитофон қайдлари бор. Кел, бирга тинглаймиз.

Немур тасмага кетганда Барт қайта тушунтиришга уриниб кўрди:

– Ўтган сафар ҳам худди шу гапларни айтгандим. Гапларимни ўзгартира олмасдим ҳам, чунки бу тестни бошлашдан олдинги мажбурий тартиб.

Шу пайт Немур қайтиб келди ва менинг:

– Ундай бўлса, қани, бирга эшитайлик‐чи, балки ишонарман, – деганимни эшитиб қолди.

Улар бир‐бири билан кўз уриштириб олди. Жазавага тушдим. Улар яна устимдан куляпти. Лекин бирдан нима деяётганларимни тушундим ва уларнинг нигоҳларининг маъносини англадим. Кулиш уларнинг хаёлларида ҳам йўқ эди. Мен ривожланишда янги поғонага ўтгандим. Ғазаб ва шубҳа мени ўраб турган дунёга нисбатан ҳис қилган туйғуларимнинг биринчилари эди.

Карнайчадан Бартнинг овози эшитила бошлади:

«Чарли, энди бу вараққа эътиборингни қаратишингни хоҳлайман. Бу нима? У ерда нималарни кўряпсан? Одамлар уларда ҳар хил расмларни кўриб оладилар. Нималар хаёлингга келаётганини менга айт…»

Худди ўша сўзлар, худди ўша оҳанг. Сўнгра мен ўз овозимни эшитдим… Бўлиши мумкин эмас… Ҳайратдан оғзим очилиб, Немурнинг столи яқинидаги стулга ўтириб қолдим.

– Бу ростдан ҳам менманми?

…Биз Барт билан лабораторияга қайтиб бориб, барча тестни қайтадан бошладик. Бу сафар менинг жавобларим олдингиларидан фарқли эди, мен расмларни кўра олдим. Уришаётган қиличбозлар. Миямга ҳар хил нарсалар келди. Аммо ўзимни Бартга эътирозсиз ишонишга мажбур қила олмадим.

У ҳаммасини ёзиб борарди. Уларни ўқимоқчи бўлдим, лекин унинг қайдлари махфий ёзувларга ўхшарди: ВФ+А ДдФ-Ад ҳақ. ВФ-А СФ+об.

Бу тест мен учун маъносиз бир тест каби бўлиб қолди. Кўрмаган нарсалари ҳақида ҳар ким ҳам хоҳлаган нарсаларини тўқийверади. Мен ҳам уларни калака қилмаганимни улар қаердан билади?

Доктор Штраус психология бўйича китоблар ўқишимга рухсат берганда, албатта, бу саволларга жавоб топишга уриниб кўраман. Хаёлларим ва ҳисларим ҳақида ҳисоботларимда ёзиш бора-бора мен учун қийинлашиб кетяпти. Чунки улар ёзилгандан сўнг, кимдир уларни ўқишини биламан. Нега энди бундан бунчалар безовтаман?

10‐ҳисобот 21 апрель

Хамир қоргични янада самаралироқ ишлатиш йўлини топдим. Жаноб Доннерга бу фикр ёқди ва ишчи кучидан пул тежашимиз мумкинлигини айтди. У менга 50 доллар мукофот пули берди ва ҳафталик маошимни 10 долларга кўпайтириб қўйди.

Жо Карп ва Фрэнк Рейлига бу ҳодисани нишонлашни таклиф қилдим, аммо Жо рафиқасига нимадир олиши керак экан, Фрэнкникига эса тўсатдан жияни меҳмон бўлиб келиб қолибди. Менинг янги ҳолимга ўрганиш улар учун анча қийин бўлса керак.

Жимпи ҳар доим менга кўз остидан қараб қўяди. Ҳеч ким мен билан олдингидай гаплашмай қўйди. Ишда ўзимни ноқулай ва ёлғиз ҳис қилишни бошладим. Бу ҳақида ўйлар эканман, ухлаётганимда Фрэнк мени тепиб йиқитиб юборганини эсладим. Иссиқ ширин ҳидлар, оқ деворлар. Фрэнк печкани очганди, олов худди ҳайқириб чиқиб кетадигандай ёнаётганди. Мен йиқи-либ тушдим… эгилиб кетдим… сирпаниб кетдим… қаттиқ оғриқ…

Бу менман – ҳа, лекин ерда бошқа бир Чарли ётибди. Эсанкираган… Лат еган жойини силаб ўтирибди… гоҳ нимжон Фрэнкка, гоҳ улкан Жимпига қарайди. Қовоқлари остидаги мовий ранг кўзларини кўриш қийин эди.

– Уни тинч қўй, Фрэнк, – дейди Жимпи. – Нега ҳадеб боёқишга осилаверасан?

– Ҳечқиси йўқ, – деб кулди Фрэнк. – Ўлмади-ку, яшаяпти-ку. Тўғрими, Чарли?

Чарли, худди илон каби, кулча бўлиб ётиб олди. Дўстлари уни нега бундай жазолаётганларини ҳеч тушуна олмасди, лекин бир нарсага ишончи комил эди – унинг азобланиши ҳали охирига етгани йўқ.

– Тавба, қандай қилиб уни калака қиласан, ҳеч ақлимга сиғмайди! – деди ортопедик оёқ кийимини ғичирлатиб Жимпи.

Сўнгра узун стол атрофида ўтириб, кечки пайтга буюртма қилинган пишириқлар учун хамирдан зувала тайёрлай бошлашади. Маълум вақт сўзсиз ишлашади, бирдан Фрэнк кепкасини ечиб қўйиб:

– Эй, Жимпи, кел, Чарлига ҳам нон билан пишириқ пиширишни ўргатиб қўямиз, – дейди.

Жимпи қўлларини столга тираб:

– Кел, яхшиси, уни тинч қўямиз, – дейди.

– Жимпи, мен жиддий айтяпман. Гаров ўйнаймизми, унга пишириқ пишириш каби осон ишни ўргатсак бўлади.

Афтидан, Жимпига бу ғоя маъқул келган кўринади ва орқасига ўгирилиб:

– Тўғри айтасан. Эй, Чарли, бир дақиқага бу ёққа келгин.

Чарли доимгидек оёқ кийимининг боғичига қараб турарди. Агар бошқалар у ҳақида гапирса, доим шундай қилади. У оёқ кийим боғичини боғлаб‐ечишни ҳам билади. Пишириқлар пишириш унинг қўлидан келади. Унга хамирни қандай қилиб ёйиш ва ундан зувала ясаб, пишириқ пиширишни ўргатиш мумкин.

Фрэнк шубҳа билан унга қарарди:

– Жимпи, гапларими унут! Бу жиннига вақтимизни сарфлаб нима қиламиз.

– Уёғини ўзимга қўйиб бер, – дейди Фрэнкнинг ғоясидан илҳомланган Жимпи. – Менимча, ҳаммаси яхши бўлади. Чарли, мен билан Фрэнкка ўхшаб пишириқ пиширишни ўрганмоқчимисан?

Чарли унга қарар экан, юзидаги табассуми сўнди. Жимпи ундан нима хоҳлаётганини тушунди ва ўзини қопқонга тушиб қолган сичқон каби ҳис қила бошлади. Жимпини ҳеч хафа қилгиси келмаяпти, лекин «ўқиш», «ўрганиш» каби сўзларни эшитар экан, кўз олдида топшириқни тушуна олмагани учун уни «Ўқи! Ўқи!» деб савалаётган оқ кўйлак жонланди.

Чарли қўрққанидан ортига чекина бошлайди, лекин Жимпи уни тўхтатади: “Қўрқма, биз сенга асло ёмонлик қилмаймиз. Худди ҳозир минглаб бўлакка бўлиниб кетадигандай титрашингни‐чи. Қара, менда нима бор”?

Унинг кафтида “СТАР-БРАЙТ БУЮМЛАРИНГИЗНИ ЮЛДУЗДАЙ САЙҚАЛЛАЙДИ” ёзувли медальон осилган мис туморча турарди. Тилла рангли медальонда люминисцент чироқ нури акс эта бошлади. Бундай ялтирашни Чарли олдин ҳам кўрган эди, аммо қачон ва қаерда кўрганини эслай олмади.

Бировнинг нарсасини олсанг, албатта, жазоланасан. Бу қоидани Чарли жуда ҳам яхши билади. Лекин кимдир ўзи қўлингга тутқазса, бу ёмон иш эмас. Ҳа, шундай. Жимпи унга медальонни ўзи бермоқчи-ку. Чарлининг оғзи қулоғида эди.

– Ҳа, у билади, – деди Фрэнк ва тажрибанинг давомини ўтказишни Жимпига топширди. – Унга ялтироқ нарсалар ёқади.

Жимпи эс ҳаяжон билан олдинга қадам ташлаб:

– Агар унга тумор керак бўлса, балки пишириқ пиширишни ҳам ўрганиб олар, – деди.

Икки новвой Чарлига пишириқ пиширишни ўргатишга жиддий киришадилар. Уларни бошқалар ўраб олади. Фрэнк столнинг бир қисмини бўшатади, Жимпи стол устига ўртача катталикдаги бир бўлак хамирни ташлайди. Томошабинлар гаров ўйнашга киришадилар.

– Диққат билан кузат, – дейди Жимпи ва туморчани стол чеккасига қўяди. – Кузатиб, бизнинг орқамиздан қайтар. Пишириқ пиширишни ўрганиб олсанг, тумор сеники бўлади.

Стулда букчайиб ўтирган Чарли синчиклаб қараб, Жимпининг пичоқ билан хамирдан бир бўлак ажратиб олишини кузатади. Ҳар бир ҳаракатни кўздан қочирмасликка ҳаракат қилади: мана Жимпи хамирни колбаса ҳолатига келтирди, ундан бир бўлак узиб, бўлакни «узук»ка айлантирди. Вақти‐вақти билан Жимпи хамирга ун сепиб турарди.

– Энди менга қара, – дейди Фрэнк ва Жимпининг қилганларини такрорлайди.

Чарли адашиб кетяпти – уларнинг ҳаракатларида фарқ бор эди. Хамирни ёяётиб Жимпи тирсакларини, худди қушлар қанотини қоққандай, керарди; Фрэнк эса белига қапиштириб оларди. Жимпининг ҳамма бармоқлари бир-бирига ёпишган ҳолатда эди, Фрэнкнинг бош бармоқлари тепага кўтарилганди.

– Бўлақол, Чарли, сен ҳам ҳаракат қилиб кўр, – дейди Жимпи.

Чарли рози бўлмай бошини чайқайди. Майда ҳаракатлардаги фарқлар уни жойига михлаб қўйгандай эди.

– Менга қара, Чарли, ҳозир мен ҳаммасини бошидан секин қайтараман. Кўриб ол, кейин менинг орқамдан қайтаришга ҳаракат қиласан. Келишдикми? Ҳаммасини ёдлаб қолишга урин.

У Жимпининг хамирдан зўлдир ясашини диққат билан кузатар эди.

Чарли пичоқ ёрдамида секин‐аста хамирдан бир бўлак кесиб олади ва уни стол ўртасига қўяди. Шошилмай, тирсакларини Жимпидай тутиб, хамирни думалоқ шаклга келтиришни бошлайди. Гоҳ ўзининг қўлларига, гоҳ Жимпининг қўлларига нигоҳ ташлаб, бармоқларини худди унинг каби бирга тутишга ҳаракат қилади. Ҳаммасини тўғри бажариш керак, чунки Жимпи шуни хоҳлаяпти. Чарли ўзини Фрэнк билан Жимпининг яхши кўриб қолишини жуда ҳам истаяпти.

Жимпи қаддини ростлади ва Чарли унинг ҳаракатларини такрорлади.

– Зўр-ку! Қара, Фрэнк, Чарли зувала ясади.

Фрэнк унга қараб жилмайиб қўйди. Чарли ҳаяжондан қалтирарди. Муваффақият унга ёт эди.

– Баракалла! – мақтади Жимпи. – Энди хамирни колбаса шаклига келтиришни ўрганамиз.

Беўхшов, аммо диққат билан Чарли унинг ҳар бир ҳаракатини қайтарарди. Бир неча бор қўлларининг қалтирашидан ҳеч нарса ўхшамай қолди, лекин ахийри у хамирни узук ҳолатига келтиришни уддалайди. Олти дона «узук» ясаб, уларни ун сепилган тунука това устига, Жимпининг «узук»лари ёнига қўяди.

– Балли, Чарли! – олқишлайди Жимпи жиддийлик билан. – Энди ҳаммасини бир ўзинг менсиз қилиб кўр. Бўлақол.

Чарли йирик хамир бўлаги ва қўлига тутқазиб қўйишган пичоққа қараб қолди. Ва дарҳол умидсизликка тушди. Дастлаб нима қилиш керак эди? Қўллари қандай ҳолатда эди? Бармоқлари‐чи? Хамирдан қандай қилиб зувала ясаш мумкин? Минг бир савол бошида айланар экан, у жилмайиб тураверарди. У ич-ичидан ўзини Фрэнк билан Жимпининг ёқтириб қолишини ва унга туморчани беришларини хоҳларди. У қайта-қайта хамирни айлантираверар, аммо қандай қилиб бир бўлак узиб олишнинг уддасидан чиқолмасди. Чунки хато қилиб қўйишини биларди. У шундан қўрқарди.

– У аллақачон эсидан чиқариб қўйди, – дейди Фрэнк. – Ҳеч нима ёдида қолмайди.

Чарли қовоғини осиб, эслашга ҳаракат қилди: аввал бир бўлак ажратиш керак. Сўнгра уни юмалоқ шаклга келтириш керак. Аммо у юмалоқни қандай қилиб тунука товадаги хамир каби узук ҳолатига келтиради? Бироз вақт берсаларингиз, у эслайди. Туман тарқаб, у албатта эслайди. Унга ўргатганларининг бирозини бўлса ҳам эсида қолдириш учун ўзи билан ўзи қаттиқ курашарди. У зўриқиб эслашга уринарди…

– Ҳа, майли, Чарли, – деб Жимпи унинг қўлидан пичоқни олиб қўйди. – Ўзингни бекорга қийнама. Барибир сенинг вазифанг бу эмас.

Яна бир дақиқа керак ва у эслаган бўларди. Агар улар шошилтирмаганларида у албатта эсларди. Нега ҳамма шошилади?

– Бор, Чарли. Ўтириб комиксларингни ўқи. Биз ишлашимиз керак.

Чарли жилмайиб орқа чўнтагидан кулгили расмлар бор китобчасини чиқаради. Уни очиб, бошига шляпа қилиб қўйиб олади. Фрэнк кулади, Жимпининг юзига ҳам ниҳоят кулги югуради.

– Бор, жаноб Доннер чақирмагунга қадар ўша ерда ўтир, – дейди Жимпи тўнғиллаб.

Чарли унга кулиб қўйиб, ун қоплари йиғилган бурчакка қараб кетади. Бу ерда оёқларини чалиштириб ўтириб, комикс ўқиш Чарлига жуда ҳам ёқади. Саҳифаларни бирма-бир очар экан, тўсатдан унинг йиғлагиси келади. Нега эканлигини ўзи ҳам тушунмасди. Нимадан хафа бўлиш керак? Туман қалинлашиб борар, сўнгра яна тарқаб кетарди. Ўттиз, қирқ марта кўриб чиққан кулгили расмларни яна кўришни ўйлаб хурсанд бўлади. Чарли у ердаги ҳамма қаҳрамонларни танийди ва бошларининг устида оқ пуфаклар турса, қаҳрамонлар гапираётганини билдиришини ҳам тушунади. Қачонлардир у ҳарфларни ўқий олармикан? Унга бироз вақт беринг, шошилтирманг, туртманг – ва у ҳаммасини уддалайди. Лекин ҳамма қаергадир шошилади…

– Мана, ол, – дейди у жаҳл билан ва туморчани Чарлининг оёқлари остига отади.

Ўша кун у учун анча ажойиб кун бўлганини энди англаб етдим. Нега у ундай қилган эди? Ўша пайтдан бери доктор Штраус, профессор Немур ва коллежда ишлайдиган бошқа ишчилар ёрдамида узоқ йўлни босиб ўтдим. Аммо ҳозир Фрэнк ва Жимпи мен ҳақимда қандай фикрдалар? Ахир мен бутунлай ўзгардим-ку…

22 апрель

Новвойхонадаги ишчилар анча ўзгарибди. Улар ўзларини мени кўрмаганликка солишяпти, мен ҳақиқий душманликни сезяпман. Жаноб Доннер менинг касаба уюшмасига қўшилишимни хоҳлаяпти ва маошимни яна оширди. Энг ёмони, мен бундан ҳеч ҳам хурсанд эмасман, чунки бошқалар негадир мендан хафа. Нима ҳам дердим, уларни айблашга ҳаққим йўқ ва ўзим ҳақимда уларга айтиб ҳам беролмайман. Авваллари улар мен билан фахрланадилар деб ўйлардим. Ундай эмас экан.

Аммо дардимни кимга айтишни биламан. Эртага кечки пайт Кинниан хонимни маошим кўпайганини қутлаш учун кинога таклиф қиламан. Албатта, жасоратим етса.

24 апрель

Ваниҳоят профессор Немур бизнинг – доктор Штраус билан менинг таклифимга рози бўлди. Биз унга ички ҳиссиётларимни, бошқалар уларни ўқишларини била туриб, қоғозга туширишим имконсиз эканлигини айтган эдик. Қайдларимда доимо дуруст бўлишга уринаман, аммо баъзи ҳолатлар ҳақида бутун жаҳон билишини ҳеч ҳам хоҳламайман. Ақалли, ҳозир.

Эндиликда энг сирли кечинмаларим ҳақидаги қайдларни ўзимда қолдирсам бўлаверади. Аммо бир шарт билан, Уэлберг жамғармаси учун тайёрланадиган яку-ний ҳисоботдан олдин профессор Немур барча қайдларни кўриб чиқиб, қай бирлари чоп этилишини ўзи ҳал қилади.

Бугун жуда ҳам ёқимсиз ҳодиса рўй берди. Лабораторияга доктор Штраус ёки профессор Немурдан Кинниан хонимни кинога таклиф қилсам майлими, деб сўрагани бордим. Эшикни тақиллатмоқчи бўлиб тургандим, бирдан улар ўзаро баҳслашаётгани қулоғимга чалинди. Гап пойлаш одатидан қутулиш жуда ҳам қийин бўлмоқда, чунки олдин мени ҳеч ким одам ўрнида кўрмасди ва улар ҳақида қандай фикрга боришим ҳеч кимга қизиқ эмасди.

Иккисидан бири столга жаҳл билан муштлади ва:

– Мен аллақачон ташкилий қўмитани ҳисоботни Чикагода қиламиз деб огоҳлантириб қўйганман! – деб бақирди профессор Немур.

– Бу ишинг тўғри эмас, Ҳаролд. Олти ой жуда қисқа муддат. У ҳали ҳам ўзгаришда давом этмоқда, – деб эътироз билдирди доктор Штраус.

Профессор Немур:

– Ҳозирга қадар ҳеч қандай хатога йўл қўймадик ва эвазига тажриба натижаларини оммалаштириш ҳуқуқини қўлга киритдик. Қайтараман, Жей, хавотирга ўрин йўқ.

Штраус:

– Шошилиб дув-дув гап тарқатадиган иш эмас бу. Биласан, ҳаммамиз учун бу тажриба жуда ҳам муҳим. Сен ошиқча даражада…

Немур:

– Сен эса лойиҳа раҳбари мен эканлигимни эсингдан чиқаряпсан!

Шраус:

– Ўзинг-чи, ўзинг бу иш фақатгина сенинг обрў-эътиборинг билан боғлиқмаслигини унутиб қўймаяпсанми? Натижалар тасдиқланмаса, бутун назария пучга чиқади.

Немур:

– Мен натижаларни қайта-қайта текшириб, регрессия юз бермаслигига ишонч ҳосил қилдим. Кичик ҳисоботнинг бизга зарари йўқ. Ҳаммаси бинойидай бўлишига ишончим комил!

Сўнгра Штраус Немур Гэлстондаги психология кафедраси мудири бўлишга интилаётганини писанда қилди. Немур бўлса, Штраус унинг этагига осилиб, шон-шарафга эришмоқчилигини айтди.

Штраус:

– Менинг нейрохирургиядаги иш услубим ва энзема уколларисиз сенинг назарияларинг сариқ чақага ҳам арзимайди. Ва тез орада минглаб жарроҳлар менинг услубимни қўллай бошлайди.

Немур:

– Янги методикалар менинг назарияларим соясида дунёга келди!

Улар бир-бирини ҳақоратлашга тушишди: оппортунист, циник, пессимист. Мен негадир қўрқиб кетдим. Бирдан эшик тагида туриб, уларни пинҳона эшитишга ҳақим йўқлигини англаб етдим. Аввалги ҳолатим бўлганида эди, уларга ҳеч қандай қизиғи бўлмас эди, аммо ҳозир, менинг ақлий салоҳиятим қай даражада ошганини билишган пайтда, ўзларининг баҳсини тинглашимни истамаган бўлардилар. Баҳс сўнгини кутмасдан ортимга қайтдим.

Қоронғи тушиб бўлганди ва мен кўчаларда узоқ вақт сайр қилиб юрдим. Нимадан қўрқиб кетганимни ҳеч тушуна олмасдим. Биринчи марта уларнинг асл юзларини кўргандим – худолар эмас, ҳаттоқи қаҳрамонлар ҳам эмас, ишидан ўзига фойда чиқармоқчи бўлган икки толиққан одамни.

Немур ростдан ҳам ҳақ бўлса-чи? Ростдан ҳам тажриба муваффақиятли ўтган бўлса, унда баҳслашишга не ҳожат?

Кинниан хонимни кинога таклиф қилсаммикан? Майли, эртага сўрарман.

26 апрель

Коллежда бекорчилардай юрмасам яхши, менимча. Қўлларида китоблар билар у ёқдан-бу ёққа шошилиб кетаётган йигит-қизларни кўриб, уларнинг овозларини эшитиб, хавотирга тушяпман. Улар билан асарлар, сиёсат, янги ғоялар ҳақида жуда ҳам баҳслашгим келяпти. Улар шеърият, фан ва фалсафа – Шекспир ва Милтон, Ньютон, Эйнштейн, Платон, Гегел, Кант ва бошқалар ҳақида қандай баҳслашишларини эшитгим келяпти.

Суҳбатларини тинглар эканман, улардан анча катта бўлсам ҳам, ўзимни талаба сифатида тутишга уринаман. Мен ҳам ўзим билан китоблар олиб юришни бошладим, ҳаттоки трубка чекишни ҳам ўргандим. Тентаклик, албатта, аммо мен ҳам ўзимни уларнинг дунёсига тегишлидай ҳис қиляпман. Уйимдан ва ёлғизлик ҳукм сурувчи хоначамдан нафратланаман.

27 апрель

Қаҳвахонада бир неча талаба билан танишиб, дўстлашиб олдим. Улар Шекспир пьесаларини ўзи ёзганми-йўқми, шу ҳақда тортишишаётганди. Уларнинг бири – катта бурунли семиз талаба – Шекспирнинг барча пьесаларини Марлоу ёзган деб таъкидларди. Аммо Ленни – қора кўзойнакли бўйи паст талаба – пьесаларни Марлоу эмас, сэр Фрэнсис Бэкон ёзган, чунки Шекспирнинг ўзи ҳеч қачон коллежда ўқимаган ва шунинг учун унинг қаламига оид дейилаётган дурдона асарларни ёза олмас эди деб эътироз билдирди. Сўнгра биринчи курсларнинг қалпоқчасини кийиб олган талаба ҳожатхонада бир гуруҳ талабалар Шекспирнинг барча пьесаларини қандайдир хоним ёзган деб баҳслашаётганини айтди.

Улар сиёсат, санъат ва худо ҳақида гаплашишди. Ҳеч қачон худо йўқ бўлиши ҳам мумкин деб ўйлаб кўрмаган эканман. Илк бор худо ҳақида жиддий ўйга берилганимдан қўрқиб кетяпман.

Ана шунда мен коллежнинг асосий вазифаси инсонларга улар ишонган нарсалар, аслида, ундай эмас эканлигини ва ҳеч нарса кўрингани каби эмаслигини тушунтиришдан иборатлигини англаб етдим.

Улар баҳслашар экан, мени қаттиқ ҳаяжон босди. Умрим бўйи орзу қилганим – коллежга бориб, у ерда талабаларнинг ҳар хил мавзудаги баҳсларини эшитиш эди.

Деярли бўш вақтимнинг ҳаммасини кутубхонада мутолаа билан ўтказяпман. Қизиқишларим талайгина: Достоевский, Флобер, Диккенс, Ҳемингуэй, Фолькнер – уларнинг қўлимга тушиб қолган ҳар қандай асарлари. Менинг чанқоғимни қондириб бўлмайди.

28 апрель

Тушимга ойимнинг, 222-мактабга ўтишимдан олдин 13-мактабда дадам ва ўқитувчим билан уришаётгани кирибди.

– …Унинг ақли расо! Унинг ақли расо! Ҳали у улғайганда ҳамма каби бўлади! Ҳаммадан ақллироқ! – У ўқитувчимизни дўппослашга ҳаракат қилади, аммо дадам тўхтатиб қолади. – У коллежга боради! У машҳур бўлиб кетади! – Дадамнинг бақувват чангалидан чиқишга уринар экан, бу сўзларни қайта-қайта такрорларди. – У коллежга боради!

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.