Хатлар язам
Шигырь. Том 5. Стихи
Рузил Фазлыев

© Рузил Фазлыев, 2022

ISBN 978-5-0059-0926-8 (т. 5)

ISBN 978-5-0056-9347-1

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Хатлар язам

Хатлар язам хәзер киләчәккә,
Үткәннәрдән hәмдә бүгеннән.
Теләнмәгән бәлки теләкләрне,
Табып алып күңел түреннән.

Күпме сүзләр инде онытылган,
Күпме хисләр инде сүнгәннәр.
Булганнары озын гомер буе,
Гел озатып безне килгәннәр…

Күпме калганнары әйтә алмыйча,
Ни сәбәптән калып тыелып…
Онытмаслык була алганнары,
Күңелләрдә кала уелып…

Күпме сүзләр кала әйтелмәгән,
Ихласлары бәлки ялганы…
Беленмичә, уйда хыялларда,
Серләр генә булып калганы.

Хатлар язам хәтер төпләреннән,
Сайлап алып җылы булганын..
Хатлар укыганда, уйланганда,
Күңелләрнең тула торганын.

Булсын әле, саклансыннар алар,
Кабат кабат, укый алырлык…
Якыннарың булсын бу тормышта,
Сагынырлык… хатлар язырлык.

Фикер

Уйланмыйча яшәп булмый инде,
Фикерләгез, диеп язылган.
Акыл белән яши алган чакта,
Дөрес юллар hәрчак табылган…

Тормыш юлын hәркем үтә үзенчә,
Аңлаганча, үзе белгәнчә…
Җитәкләшеп хыяллары белән,
Юлларыннан язмыш биргәнчә…

Аңлар өчен бөтен гомерләр аз,
Яшәр өчен барын фикерләп…
Язмышныңда кысалары булла,
Ялгыш була йөрү «иркенләп».

Тәңгәл килми уйлар hәм хыяллар…
Чынбарлыкның кырыс кануны.
«Яшәп калыйк» – әле дигән булып,
Җилбәзәклек белән баруны.

Үткәннәрне кайчак уйлау кирәк,
Калган булса кайбер бурычлар…
Ак караны бутап яшәгәндә,
Язмыш юлы әле «борычлар»…

Туган авыл

Туып үсеп киткән җирем,
Авылым булган минем.
Тормыш юллары башында,
Чәчкән hәм сөргән җирем.

Хәтирәләр хәзер инде…
Шушында аның башлары.
Тимер мичтә, чүлмәгендә,
Пешкән тәмле ашлары.

Барысыда истә кебек…
Авылның hәр кешесе…
Инде бездән киткәннәре…
Өлкәннәре… кечесе.

Һәр вакыйга – үзе тарих,
Тотып китап язырлык…
Ә кылынган ялгышлардан,
Мәңге сабак алырлык…

Кемнәр белән очрашылган,
Сөйләшенгән, күренгән…
Кемнәрнедер табып була,
Һәрчак күңел түреннән…

Һәркемнең дә үз уйлары,
Һәркем саклый серләрен…
Нигә барысын яшерергә,
Яздым әле түзмәдем…

Балачак бураны

Балачакның кышкы бураны,
Көрткә күмгән авыл урамын…
Дөньяларны онытып аунаганда,
Таулар шома, ул чак булганын.

Ул бураннар безне, ул вакытта,
Урамнарга әллә чакырган…
Чана тартып тауга барган чакта,
Юллар салып, урам чатыннан.

Шуңа алар истә сакланганда,
Бураннарда, булгач урамда…
Ул вакытлар шуна искә төшә,
Буран белән, бергә булганга.

Ул вакытның бураннарыда бит,
Шул ук җиле, шул ук карлары…
Нигә шулай искә төшә микән,
Балачакта булып калганы…

Бураннары бәлки сәбәп кенә,
Үткәннәрне искә алырга…
Бураннарда якын була алган,
Балачаклар, истә калырга…

Ярый әле, тагын кышлар килде,
Бүген тагын – менә буранлады…
Буран инде, бүген башка кебек,
Бала чактагыдай булалмады…

Сәләм булып

Сәләм алам кебек үткәннәрдән,
Сәләм кебек булсын язганнар.
Теләк иде-барытапшырырга,
Сәләм алып ерак язлардан…

Сәләм булсын барлык язылганнар,
Җавап булыр, укый алганнан.
Кайнар сәләм кебек кабул итәм,
Һәр язганны укып барганнан.

Җылы хисләр булып барып җитсен,
Әллә ниләр уйлап язганым.
Ул хисләрне миңа җибәргәндәй,
Әллә кайда калган язларым…

Сәләм кебек булсын әйткән сүзләр,
Акыл түгел, бары фикерләр…
Әйтәлсаңда, инде әйтмәсәңдә,
Гомерләр бит барыбер үтерләр.

Әллә язлар шулай искә төшә,
Көзе шулай әллә төрткәли…
Бушатырга кушып күңелдәне,
Үзе бушаганын көтмә ди…

Хыялларга артык бирелмичә,
Мин тапшырам бары булганны.
Әйтеп булмый барсын бергә җыеп,
Күңелләргә кереп тулганны…

Исемсез хат

Исемсез хатлар киләләр,
Бигерәк күп алар ват сапта,
Таратабыз башка кешеләргә,
Ниләр күрсәк, ниләр тапсакта…

Әллә дөрес, әллә ялган анда,
Авторлары никтер язылмый…
Гайбәт кебек була ул язмалар,
Анонимга хуҗа табылмый.

Кеше сүзен нигә таратырга,
Синең сүзең түгел бит инде…
Исемсез хат таратмыйк зинhар,
Җилдә очкан гайбәт шикелле.

Я күренсен аны кем язганы…
Ошый икән калдыр, үзеңдә.
Таратырсың ялган, теләмичә,
Аңламыйча калып, үзеңдә…

Кайда булсаңда

Кеше күңеле җилкенәдә,

Тынып кала… көтәм диеп…

Көтмәгәнда ташлап барсын,

Туган җирдән китәм диеп.

Уйларныңда кайсы жинә,

Күпмеләре онытыла…

Барыберда безнең алда,

Язмышның юлы тора…

Калсаңда син, китсәңдә син,

Үзгәрәме икән күңел…

Кем сынаган, кем тикшергән,

Аны белү мөмкин түгел…

Кайда гына яшәсәктә…

Без Аллаhның кул астында.

Еракларга китүләрдә…

Җир өстендә, күк астында…

Күңелләргә аралар юк…

Аны тыю зур хатада…

Ирек бирик күңелләргә,

Калмасын ихатада…

Юллар…

Сизмичәдә калдым үтүләрен,
Дистәләгән кышын җәйләрен…
Үтеп бетереп инде баруымны,
Хәзер генә менә шәйләдем…

Кая диеп, шулай ашыгылган,
Уйланырлык вакыт тапмаслык…
Тормыш агымнары әллә булган,
Барган юлны уйлап ятмаслык.

Бураннарның була җәяүлесе,
Аларда бит үтә юлларын…
Хыял диеп… Кемнәр белә ала,
Алда күпме юллар булганын.

Алдан белмәү – серле юллар кебек,
Уңга яки сулга барырга…
Колак салмый барып киңәшләргә,
Ул юлларда адашып калырга.

Җаваплар юк-алар булмасларда…
Язмыш чөнки безгә билгесез.
Юллар туры гына булганда да,
Күрми калмыйк «тыю» билгесен.

Дөнья камил итеп яратылган,
Бары кирәк аңлый алырга…
Юлсыз җирдә юллар эзләмичә
Булганынан кирәк барырга.

Соң түгел…

Соң түгелдер, изге ниятләргә,

Алда әле килер көннәрең…

Ул көннәрең әле уйлар өчен,

Күңелеңне бүген телгәнен..:

Дога итеп бөтен белгәнең…

Вакыт бит ул безне гел чикләми,

Кала вакыт савап – гамәлгә.

Соңгы көндә кыла алганыда,

Савап була алыр әдәмгә…

Ихласлыкта кылсаң әгәрдә.

Тыңлаганда тәүге вәзазьләрне,

Иман килеп… бассаң намазга.

Соң түгелдер, алгы көннәреңдә

Колак сала алсаң азанга…

Чәчләреңә инде чал керсәдә,

Күзләр инде шикле күргәндә…

Соң булалмый әле берәүгәдә,

Мөмкинлекне Аллаh биргәндә.

Дөрес юллар сиңа килгәндә.

Күңелләргә яңа сулыш кебек,

Иман нуры безгә төшкәндә.

Соң була ала… җитә вакыт…

Соңгы йотым суны эчкәндә,

Кереп китеп соңгы кичләргә…

Өлкән булу

Кыенсынып бераз читләшәләр,
Картайганны кайчак өлкән дип,
Үтеләсе гомер юлларының,
Авыр юлын инде үткән дип.

Картайганчы яшәү үзе нигъмәт,
Өлкән булу үзе дәрәҗә…
Бу вакытта инде башкаларга,
Була алып тере шәҗәрә…

Яхшы әле була хәтерләр,
Үткәннәрне бераз сөйләргә…
Бергә җыелганда күмәкләшеп,
Кушылганда моңлы көйләргә…

Картлык белән бергә акыл килә,
Башкаларга «сата» алырлык…
Җитешмәгән, эшли алмаганны,
Ялгышларны күреп калырлык…

Яшьлек белән картлык алышына
Күк күкерәп килгән шикеле…
…Килгәнедә, бары күренмәгән,
Күптән бергә икән бит инде…

Без бүген

Бәхетле бул, дибез ихластанмы,
Әллә матур сүзләр булганга…
Җылы теләк белән кемнәргәдер,
Эчке дөньяң синең тулганда…

Кем аңлата нинди булганлыгын,
Кайда булганлыгын бәхетнең…
Мизгелләре генә түгел микән,
Туеп торган чагы нәфеснең…

Нәфес туя алу бәхетме соң,
Шуның өчен гомер узамы…
Озата бара, бәхет эзләгәнне,
Үткән юлның, бетмәс тузаны.

Бәхет белән кайгы алар килә…
Көтмәгәндә… уйламаганда…
Язмыш юлларында очрыйлар,
Язмыш белән уйнамаганда…

Әфәт килер юлда булмаганда…
Бәхет килер, юлдан барганда…
Кешене hич бәхете тапмый калмас,
Кеше булып җирдә калганда.

Без бүген…

Ач күзеңне дөнья бу,

Карап яшә фикерлә…

Үз фикереңне таба бел,

Иярми чит фикергә…

Күргәнеңне аңлыйда бел,
Кая таба барабыз…
Комсызларны мактап яшәп,
Үзебез ач калабыз…

Ялагайлар армиясе,
Зураяда зурая.
Ялап яшәүчегә карап,
Ялатучы елмая…

«Бердәм"булып алга диләр,
Ә халыкны талайлар…
Табынырга җирдә җитә,
Тимер hәм кар бабайлар…

Бердәм булмый ак hәм кара,
Көтүчегә – көтүләр…
Юләрлек ул, башка заттан,
Яхшы тормыш көтүләр…

Соң булмасын

Соңга калган сүзләр кемгә кирәк,
Вакыт үткән… сүзләр җавапсыз…
Кылынмыйча калган ният кебек,
Калачаклар алар, савапсыз…

Соңга калсаң, бары хәтерендә,
Үкенүләр кала яныңда…
Сүзләрнеңдә төрлеләре була,
Әйтеп булмый кайчак барында.

Хыялларың әйтелмичә калсын,
Планнарың бәлки бозылыр…
Кирәк сүзең әйтелмичә калып,
Үкенечтә вакыт узылыр…

Олы бурыч кебек рәхмәтлелек,
Шөкер итү җирдэ яшәүгә…
Бәя бирә алу кылганнарга,
Бик кирәкле сыйфат яшәүдә.

Үткән гомер тере диплом кебек,
Төрле эшкә, төрле гамәлгә…
Сынауларын әле үтәсе бар…
Яклыйсы бар, аны әдәмгә…

Ни булды

Ни булды гади халыкка,
Сорыймда, әйтимдә әле…
Дәүләтнең терәгы булган,
Хәзерге ятимнәре…
Кая китеп, кем булдылар,
Ул вакыт хәкимнәре…

Буш сүз булган барысыда,
Халыкны алдадылар…
Коммунизмга чакырып,
Үзләре бармадылар…
Бөтен байлыкны алдылар,
Югалып калмадылар.

«Череп барган» капиталист,
Җыеп алды себереп…
Себерелә алмаганы,
Йөри эчеп сүгенеп…
Капиталистка тырышып,
Хезмәт итеп җигелеп.

Директорлар, почмак саен,
Генераллар меңләгән,
Илдә шоферлар калмады,
«Иномарка» күрмәгән.
Кемнәр генә кала микән
Чит илләргә йөрмәгән…

Кибетләрдә чиратлар юк,
«Камин» хәзер мичләре…

Юлдан йөрик

Иман юлы дибез таба алсак,

Аллаhыга алып барганны…

Аңлап нигъмәтләрнең каянлыгын,

Тыелганнан тыела алганны.

Ике якка бергә барып булмый,

Хак юнәлеш булла – кыйбыла.

Ярамаган азык ризык түгел,

Ярый диелгәне сый була…

Җомга көнебезне көтеп алсак,

Шифа алыр безнең күңелләр.

Бәйрәм белән дия алуыбыз…

Әгәр чыкса күңел түреннән.

Дога сүзен әгәр аңлый алып,

Ихлас булып әгәр сорасак…

Иман юлы бик күбебез өчен,

Һәрвакытта ачык булачак.

Ярдәм итүче бар hәрвакытта,
Җирдә hәркем күрә башласа.
Әдәм балаларын ни көтә соң,
Ярдәменнән әгәр ташласа?

Югалту чоры

Югалтулар чоры килде бугай,
Бүген юллар шунда баралар.
Тайгак юлга җиңел керүләрне,
Аңлый алмый гына калалар.

Югалуга дучар изге булган,
Гореф гадәт, үткән буыннар…
Бер буында шулай югалырмы,
Саклап килгән гасыр буеннан…

Байлык сүзе бары әйбер өчен,
Күңел өчен артык… кирәкми.
Вакыт җитми хәзер анысына,
Күңелләргә берни эләкми…

Кемнәр әле яшәп туя алды,
Шактый гына мая җыепта…
Тынычлану тими ул юлларда,
Тере чакта hәйкәл куепта…

Тереләрнең зыяраты кебек,
Паркларда шикле таш сыннар.
Капка төбе саен әллә hәркем,
Үз hәйкәлен микән… ачсыннар…

Күгәрченнәр генә якын итәр,
Куып торучылар бармаса…
Савап эшләр, бары кыла алып,
Күңелләргә кереп калмаса…

Яңа көн

Яңа көндә күпме яңалык бар,
Ниләр көтеп була hәр көндә…
Яңа көннең яңа минутлары,
Язмыш дәвамнары hәр кемгә.
Көткән белән булган гел бергә.

Бәлки бүген көтә зур үзгәреш,
Зур борылышлар да якындыр.
Ул вакытны файдалана белу,
Бездә кирәк әйбер акылдыр.
Алда юллар, әле такырдыр.

Мизгелләре үтә сизелмичә,
Шул мизгельдәй үтә еллары…
Мөмкинлекләр килә китә тора,
Гамәлләрнең кала кылганы.
Язмышларда насыйп булганы.

Яңа көннәр – яңа мөмкинлекләр,
Шуңа таңнар көтеп алына…
Син таңнарда кая юл тотасың,
Юллар бүген шунда барыла.
Үткәннәре артта калына.

Яңа көннәр, алар яңа юллар,
Я булмаса юллар дәвамы…
Үтә алсак аңлап ул юлларны,
Булмый калмас безгә савабы.
Гамәлләребезгә җавабы…

Ышаныч булсын

Атылмаган таңнар кала икән…
Серләр мәңге калыр сакланып.
Язмыш юлы алга – артка йөрми,
Китә алмый кире башланып…

Атылмаган таңнар кала икән…
Күпме җырлар калыр язылмый.
Моңлы тавыш әгәр ишетелсә,
Хисләр инде башка кабынмый…

Таңнар кала икән, ата алмый,
Кабынмыйча кала, хыяллар.
Киләчәкне уйлау була алмый,
Бер үк төскә барысы буялган.

Таңнар атмый кала hәркемгә дә,
Кемгә кайчан, вакыт хикмәте…
Юлга җыенасы онытыла,
Кирәк булмый юлчы бишмәте.

Таңнар атмаулары мөмкин икән,
Озак итмә йоклап ятуны…
Ышанычың булсын Раббыңа,
Каршыларга таңнар атуны…

Туган тел

Без бәйрәмнәр сөябез шул,
Яратабыз маскарад…
Күрмәгәннең күрәсе килә,
Барда йөри маскадан.
Җәвидләр hәм яшкалар.

Телләр елы, туган телләр,
Шулай атала бу ел…
Бетә башлауга охшаган,
Башкача аңлау кыен.
Үткән ел булган уен.

Маскарадка охшаган шул,
Тел турында бәйрәмнәр.
Туган телдәге язулар.
«Бердәм» телгә әйләнгән.
Кушылган… өйрәнгәннәр.

Туган телне онытмагыз,
Бар бит сезнең мәчетләр.
Дәүләткә файда юк ди,
(Мәктәп ясыйк мәчеттән.)
Белем дигән, кәсептән.

Мондый хәлләр булды инде,
Вакытлар күп үтмәде…
Ахыры сабак булмады.
Тарихларның үткәне.
Башка сугып киткәне.

Нигә

Әрвахларны кайчак без үз ара,
Очрашканда сөйләп алабыз.
Елына бер җыелып дога кылу,
Ул гадәтне онытып барабыз…

Сагынып искә алулар, ул була,
Сагынулар бит дога түгелләр…
Алар бездән дога көтәр дигән,
Тынычланыр өчен күңелләр…

Елга бер кат, бары бер кат кына,
Авыр мени искә алулар…
Ерак түгел җирдә… берәүгә дә,
Шундый вакытларда калулар.

Кая китә хөрмәт, әдәп хисе,
Туганлыкның кая хисләре…
Кылган зшләр кая, алар өчен,
Иман дигән әйбер ни эшләде…

Яшибезме ике дөнья өчен,
Бу дөньяда әллә калмакчы…
Кадерләми җирдә язмышларны,
Исраф итеп аны бармакчы…

Вакыт тапмый якын әрвахларга,
Ничек инде алай була ала…
Безнең өчен, җиткәч вакытлары,
Догаларны кемнәр кыла ала.

Манара

Мәчет төзеп авыл уртасына,
Нинди ният, шулай үтәлде.
Үстерергә теләк түгел икән,
Нигә ясау кирәк, түтәлне…

Манаралы мәчет бизәк түгел,
Намазлары тиеш бит инде…
Тора мәчет авыл уртасында,
Иман юкка hәйкәл шикелле.

Кемнәр өчен икән ул төзелгән,
Гыйбәдәткә кемнәр омтылган.
Төзегәндә әллә иман килеп…
Бик тиз генә кинәт онтылган.

Коры теләк азык була алмый,
Язын чәчеп, көзен урмасаң…
Белгән сүзләр, иман түгел әле,
Гамәлләрен әгәр кылмасаң.

Җиңел юллар була иман юлы,
Аллаhыдан тойсаң ярдәмне…
Күрә алсаң, үзе бәхетеңне,
Барыр юлларыңа җәйгәнне.

Адашулар, ялгышулар булла,
Тарткан чакта тормыш арбасын.
Ләкин язмыш, азагына кадәр,
Саташуда гына калмасын…

Вакыт агышы

Кабатлама иске ялгышларны,
Алда булыр әле җитәрлек.
Ялгышларга вакыт исраф булып,
Калмаслар бит гомер итәрлек.

Гомер бит ул бары алга бара,
Тукталулар артка калудыр…
Иң дөресе артка калмый гына,
Вакыт белән бергә барудыр.

Кичәге көн бүген ярдәм итә,
Сабаклары булса алырга.
Артка калмыйк тормыш агымыннан,
Агымында кирәк агырга.

Үзгәрәдәй вакыт агымнары,
Әллә шулай гына тоела…
Тотып булмый, тоеп кына була,
Бергә юлда… гомер буена…

Гыйбәдәт

Нинди сүз ул, ни аңлата…
Ничек була ул гыйбәдәт.
Гамәлләре кылыр өчен,
Ниләр микән соң гыйбәрәт…

Гыйбәдәттер – савап эшләр,
Тик иманлы булганнарга…
Ярдәм итә белә алу,
Үзеңә аз булганда да…

Гыйбәдәтнең иң олысы,
Шөкер итү Раббыңа…
Бөтен кирәк булганнарны,
Аннан гына сорап була…

Гыйбәдәт ул, тәнең белән,
Вакытың hәм җаның белән…
Ихлас итеп бүлешүең,
Хәләл булган малың белән.

Аңлый алып бар булганы,
Раббыңнан икәнлеген…
Белә алып син чамасын,
Үзең өчен җитәрлеген…

Ул коткара исрафлардан,
Бушка киткән көчләреңнән.
Булыр… калыр бәрәкәте,
Синең кылган эшләреңнән.

Безнең дин

Ниләр бирә ислам дине,
Дин тотудан кемгә файда…
Иманлы булып яшәүнең,
Асыллары нинди, кайда.

Ислам сүзе – буйсынучы…
Бер генә зат – Аллаhыга.
Ихлас булып ышануың…
Ярдәменнән калмасыңа.

Камиллекнең чиге кебек,
Нигезләре – биш баганa.
Иман өчен юллар ачык,
Теләгәннәр бара ала…

Намаз уку, ышануга…
Гыйбәдәттә була белү.
Зәкәт биреп, ураза тотып,
Изге җирне барып күрү…

Тәртипләрен аның белү
Хәләл, харам сүзен аңлау.
Әдәп асылын үзләштереп,
Кыек юлдан hичтә бармау.

Бары кирәк ике әйбер :
Бәлигъ яшьтә… акыл булу.
Ихлас булу, үз динеңдә,
Ул – Аллаhка якын булу.

Кыек юллар

Бик буталчык кайчак уйлар килә.
Фикер китә бераз буталып.
Дөрес юллар гына югалмасын,
Булмый инде хәзер тукталып.

Кыйбла эзләп булмый адым саен,
Кыйбла табу кирәк бер тапкыр,
Тормыш башлаганда, барыбызга,
Кузгалганда алда юл такыр…

Кыйбласызлык ничек аңлатыла,
Бәхетсезлек, аннан начармы…
Кире якка кеше юл тотмаса,
Бәхет аннан әллә качармы…

Гади сорау, гади җаваплары,
Аңлау өчен нигә катлаулы…
Әллә кеше хыялында тота,
Язмышларны кире башлауны.

Языла шул, шуңа төрле язмыш,
Язмышлардан узмыш… диелә,
Язмышыбыз, – үзе җырларыбыз,
Иярмәсәк кеше көенә…

Эх, диярсең…

Кайчагында без бик динле кебек,
Күп вакытлар динсез шикелле…
Кем булабыз шулай яшәгәндә,
Дөрес әйтсәк, юньсез бит инде.

Ак булалмый, әгәр кара керсә,
Пакъ булалмый кара күңелләр.
Шуңадыр да бәлки сәерлектә,
Үтә безнең бүген гомерләр.

Әфәт килә кинәт көтмәгәндә,
Дәүләт дигән әйбер файдасыз.
Кая юллар безне алып бара,
Соңгы тукталышлар кайда соң?

Наданлыкмы әллә битарафлык,
Кешеләрне шулай битәрли…
Ашыгулар юлы – билгесезлек,
Бер адымда алга китәлми…

Бер урында йөгергәндәй генә,
Бәрәкәтсез тормыш корулар.
Зыян гына була түгелме соң,
Кеше булып җирдә булудан.

Бөтен гомер үтә шулай итеп,
Югалганнар кире табылмый.
Эх! -диярсең, ләкин соңарырсың,
Калалмассың барыбер сагынмый.

Өстәге

Өстәгеләр диеп кемдер көлә,
Кемдер үзе шунда омтыла.
Кайчагында кайбер тәкәббернең,
Җирдә икәнлеге онтыла…

Астагылар аңа гади халык…
Мохтаҗлары аңа бурычлы.
Ил дошманы дип атыйлар,
Түли алмый калсаң бурычны.

Алар инде аска төшә алмый,
Аларны бит көтә җәhәннәм.
Ярыйда бит качып котылалса,

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.