Рәмис Аймәт
Бозлы җилкәннәр

I

Дөнья базарында халкымның тик
Ялтырыйдыр алтын-көмешләре.
Ә мин йөрим милләт бакчасында
Татып аның ачы җимешләрен…

Күзгә күренмәгән Нокта

Имәнепләр багам, алда мине
Әллә нәрсә, белмим, көтә кебек.
Бик ерак та сыман, якын да ул –
Серле Нокта…
     җанны өтә кебек.

Шушы Нокта мине торган саен
Ымсындырып тарта үзенә гел.
Үзем куркам, үзем атлыйм һаман –
Әллә нигә җаным тыныч түгел.

Ничек исән калгандыр ул Нокта?
Ничек кенә кибеп сулмагандыр?
Җаннар кыеп йөргән адәмнәргә
Ничекләр ул мишень булмагандыр?

Әллә минем карашларым гына
Барып җитәме соң ул Ноктага?
Юкса бәхет күлмәген дә киеп
Тумадым бит фани бу дөньяга.

Барыбер мин барып җитәрмен күк
Ул Ноктага, иртәдерме, соңмы.
Җанны телгәләгән серле Нокта
Җанкаемнан күчкән изге чыңмы?..

…Тик булмасын иде соңлап кына
Тапкан Ноктам гомеремнең соңы…

Туган телем

Туган телем –
     күк җанына ашкан,
Мәгърур таулар теле син.
Үз хокукын хаклап яулар чапкан
Изге даулар теле син.

Үксез далаларда өнсез калган
Чал балбаллар теле син.
Утлар-сулар кичеп исән калган
Ак бабамнар теле син.

Сүнәм дигәндә дә сүрелмәгән
Изге ялкын теле син.
Шанлы дәверләрнең шаһы булган
Газиз халкым теле син.

Гарешләрдән дога булып иңгән
Адәм, Һава теле син.
Җанга, канга иман булып сеңгән
Шифа, дәва теле син.
И туган телем!..

«Ятлар салган юлдан бармадым мин…»

Ятлар салган юлдан бармадым мин,
Юлсыз юлдан һәрчак атладым.
Күкләремә багып, эчтән генә
Һаман изге сүрә ятладым.

Адашканда, тимерказык йолдыз
Юл күрсәтте миңа төннәрен.
Юлдаш булды бары тулган Аем,
Читләткәндә хәтта тиңнәрем.

Ялгыз бүре кебек уладым мин,
Өмет йолдызыма юл тотып.
Ач булсам да, ятлар өлешенә
Ташланмадым.
     Һәрчак ут йотып
Дәвам иттем изге юлымны мин,
Сүрелсә дә рухым, көчләрем.
Нинди гаҗәп: һәрчак өннәремдә
Юш килделәр минем төшләрем.

Җан дусларга түгел, ак кәгазьгә
Серләремне чишеп бушандым.
Булды инде, булды… Кайчакларда
Ала каргага да ышандым.

Булды инде… Ант-вәгъдәләр биреп,
Торалмаган чаклар сүземдә.
Үтергәнче кытыклаган чаклар
Шүрәленең хәтта үзен дә.

«Иблис коткысы»на бирелеп тә,
Үз кыйбламны ләкин җуймадым.
Язмадым мин юлдан, кирәк чакта
Тормыш сәхнәсендә уйнадым.

Нигә читләтергә? Барыбыз да
Коябыз ла бер үк инешкә.
Ә сез, барсагыз да шома юлдан,
Соңарырсыз кебек финишка…

Тукай карашы

Ул карашта… ил җанына сыенып,
Төннәр буе көзге җилләр елый.
Ул карашта… зеңләп тартылган күк
Бер мөкатдәс моңлы сазның кылы.

Рәнҗү, кайтмаган үч…
     ул карашта
Төбәлгәнме әллә утлы уктай?
Карашыннан яраланган дошман –
Дуэльләргә чакырмаган Тукай.

Кырыс хакыйкате заманнарның,
Намус, вөҗдан, тормыш чынлыгы да –
Гомер буе яшен булып яши
Карашларның серле тынлыгында.

Өзелергә торган өмидләр дә
Ялгана күк, бакса ул карашлар.
Күзләремә гүя Тукай түгел,
Бага сыман нурлы ай-кояшлар.

Бу карашның тирән чоңгылына
Көтмәгәндә китеп югаламын.
Шигырь утым сүнсә, ярты төндә
Тукай карашыннан ут аламын.

…Ул карашның офыклары буйлап
Сузылгандыр юлы татарымның.
Дәшә сыман күзләр: «Газиз халкым,
Мең бәладән сине коткарырмын!»

Карурманнар үтеп чыккан халкым
Нидер көтә сыңар кош юлыннан.
Тик ул менә чыгар микән кичеп
Тукай карашының ешлыгыннан?!

Ишетелә Тукай ютәле

«Эчем, тышым… злоба белән тулды. Бөтен көтепханәләрне, матбагаларны вә газеталарны ябып бетерсәләр, бу көннән яңа киемнәремне җыртып ташлап, яланаяк чыгып йөгерәчәкмен. Күз алдым караңгыланды…»

Г. Тукайның С. Рәмиевкә язган хатыннан

1911, 4 март. Казан

Тотса мәскәүләр якаң…

Г. Тукай

Күпме сулар акты, җилләр исте
Син киткәннән бирле җиһанда.
Нинди генә шомлы гарасатлар
Кагылмады килеп бу җанга?!

Син киткәннән бирле, бу татарым
Ничә тапкыр йоклап уянды.
Офыгында сихри мираж күреп,
Бер сабыйдай шашып куанды.

Һәм… офыклар «көлеп» чигенгәндә,
«Тотам!» диеп, күпме абынды.
Якты хыялларын иңнәренә
Иске чикмән итеп ябынды.

Күкләрендә Ае сүнеп, халкым
Кереп барган чакта шом-төнгә,
Кар өстеннән яланаяк килеш
Йөгермәде чыгып беркем дә.

Йөгермәде… Тук елмаеп, бар да
Үз юрганын тартты үзенә.
Аларга ни? Тукай түгел, хәтта
Ак төшсә дә дөнья күзенә.

Ә син булсаң, йөгерәчәк идең,
Эчкә йотып рәнҗү, үпкәңне.
Күкрәк читлегеңә кыса-кыса,
Серәгәгә¹ калган үпкәңне.

Үрел дә бер гасыр аръягыннан,
Күзәт әле безнең хәятны.
Аңлый алсаң, бары син аңларсың
Күтәрәмгә калган халәтне.

…Гасыр буе әнә Кисекбаштай
Тәгәри дә татар, тәгәри.
Яши шулай… Кылган гамәлләре
Бары хәлдән килгән кадәри.

Ишетәсеңме, тагын оран сала,
Нишләтәләр Туган телеңне?!
Газиз телең Рәсәй түмәрендә
Телем-телем күпме теленде?!
(Өмет өзеп, гүя ятагында
Көтеп ята кара үлемне.)

Татарыма ясин чыкмакчылар,
Газиз сөттән – телдән аерып.
Бу мәскәүләр якадан гынамы,
Бугазлардан алды каерып.

Әнә тагын шомлы җилләр исә,
Еллар түгел, бәгырь үтәли.
Сискәндереп уята күк безне,
Уята күк Тукай ютәле.

Йолдыз ташы

Аунап ята җирдә мүкләнгән таш,
Җуйган җырын, җуйган төсен дә.
Аунап ята… Чиксез галәмнәрдә,
Очкан чагын күреп төшендә.

Нинди галәмнәрдән атылган ул?
Нинди язмыш монда ташлаган?
Беркем белми, җирдә күпме җәйләр,
Күпме кышлар инде кышлаган?..

Татар галәменнән ташлар булып,
Күпме башлар җиргә атылды.
Изге кавемнәрне кыйган җаннар
Мәңгелеккә җирдә ат алды.

…И татарым! Син дә, шул таш кебек,
Ничә гасыр аунап ятасың?!
Алга юллар ябык булгангамы,
Син бармыйсың, һаман кайтасың.
Нәсел үләненә башың салып,
Үткәннәрең белән яшисең.
Юлда сине таптап узсалар да,
Син һаман да берни дәшмисең.

Урап ага вакыт елгалары,
Хәтер җиле исә читләтеп.
Булса иде үткән тарихыңны
Иске йорттай кабат сипләтеп…

Аунап ята җирдә йолдыз ташы,
Сыңар чаткы бармы эчендә?
Аунап ята… Чиксез галәмнәрдә
Очкан чагын күреп төшендә…

Дөнья инде башка…

Дөнья инде башка…
     Булмый танып.
Башка инде хәтта җире, күге.
Дөнья белән без дә үзгәрәбез,
Мин дә инде түгел элеккеге.

Шәрәләнеп калган буш дөньяда,
Кисәң дә син катлы-катлы күлмәк,
Син барыбер шәрә – рухи фәкыйрь,
Бу заманның бер корбаны, димәк.

…Кайчан гына әле балкый-балкый
Чәчәк аткан иде өметкәйләр.
Өмет гөлем инде коя таҗын,
Үтте инде, сизәм, безнең «җәйләр».

Дөнья базарында халкымның тик
Ялтырыйдыр алтын-көмешләре.
Ә мин йөрим милләт бакчасында
Татып аның ачы җимешләрен.

Берьялгызым атлыйм ера-ера
Ташкыннарын югалтуларымның.
Җан әрнүем басып ябындым мин
Өметләрен килер елларымның.

Ымсындыра күкләр… Ялгыз коштай
Талпынсам да булмый барыбер очып.
Ниләр көтә алда? – Тоташ бушлык.
Күксел томан яткан җирне кочып…

Сөрелү

Сөрелдем мин нәсел шәҗәрәмнән
(Ата-бабам сүзе бер булыр!),
Кемнәр генә тагын бу дөньяда
Ялгыш язмышларга юлыгыр?!

Сөрелдем мин дуслар, туганнардан
Һәм… сүрелдем сагыш илендә.
Мең сурәтле төскә әверелеп
Бөреләндем ятлар телендә.

Чакматаштан качкан чаткы кебек
Сөрелдем мин якты Көнемнән.
Сәбәбе ни? Ходай каргышымы?
Сөрелмәсәм иде денемнән.

Кулларымда каләм булган килеш
Сөрелдем мин илаһи Сүздән.
Җан бирәме шигырь учларымда,
Яшәүдәнме өмет ул өзгән?

Сөрелдем мин изге Мәхәббәттән,
Ирекнеме артык сөйгәнгә?
Әллә инде язмыш учларында
Иртәрәкме мине чөйгәнгә?

Мәгърур бөркет кебек канат җәеп
Очкан идем чиксез күкләрдә…
Офыклармы әллә көнләштеләр,
Сүз куешып беркөн: «Чикләргә!»

Сөрелдем мин Күктән. Хуш, чиксезлек!
Тугры калалмадым антларга.
Үзем тагын ялгыз күке кебек
Юрап ятам гомер ятларга.

Вакытыннан алда дөньялыктан
Сөрә генә күрмә син, Ходай.
Асылыма кайтар, чакматашын
Эзләп кайткан соңгы чаткыдай.

«Яшибез… Яшибез һаман да…»

Яшибез…
     Яшибез һаман да
Үткән даныбызга коенып.
Киләчәкнең офыкларын барлыйм,
Кытай диварына таянып.

Кирәк түгел!

Киләчәкне кануннардан түгел,
Яшибез шул көтеп Күктән без.
Кирәк түгел кеше хокуклары,
Кеше түгел инде күптән без.

Шуның кадәр михнәт чиккән халкым
Фәрештәдер инде күптән ул.
Кызыл байракларны гына түгел,
Тәрене дә мәҗбүр үпкән ул.

Гасырларны ерып агып ята
Канлы елгалары чорымның.
Нинди генә заман килсә дә, ул
Үзгәртә алмас көен җырымның!
(Ә сүзләрен, туган, укы аны
Эзләреннән маңгай сырымның.)

Кем яздырды юлдан?.. Язмыш чиген
Әллә ялгыш үтеп киткәнбез?
…Кирәк түгел кеше хокуклары,
Кеше түгел инде күптән без!

«Инде бар да, бар да сүндемени…»

Инде бар да, бар да сүндемени,
Иңдемени җиргә үткәннәрем?
Тотылгандай кояш офыкларда,
Тотылдымы әллә көткәннәрем?

Явып үткән күптән ләйсәннәрем,
Бакчаларда гөлләр кипкән сулып.
Бөтерелделәр дә гамьсез еллар,
Ятты алар җиргә яфрак булып.

Кайда минем, кайда яшьлегемнең
Яшен булып янган мизгелләре?
Ак ялларын чәчеп, тулпарымның
Өзеп чапкан чагы тезгеннәрен?

Өлгермәдем хушлашырга да мин,
Очып киткән икән торналарым.
Офыкларга багып актарамын
Хәтеремнең ерак чормаларын.

Үткәннәрнең эзләренме күмеп,
Сукбай буран йөри дөньяларда.
…Нинди чәүкә анда канат җилпи
Тик бөркетләр кунар кыяларда?!

Узган бер көн

Кара еллар эшелоны кебек,
Таптап, изеп узды безне ул көн.
Баш очыннан гүя очып үтте
Кансыз карчыгалар төркем-төркем.

Йортсыз-җирсез ятим җаннар сыман,
Күпме Акыл, Фикер калды аунап.
Дөньялыгын җуйган дөньяларда
Булса икән үз хакыңны хаклап?!

Пәри туе. Бар да буталдылар –
Кайда тәмуг, кайда оҗмахлары?!
Өнсез калган диварның да хәтта
Адаштылар кебек почмаклары.

Мәкер-хыянәттә чәбәләнгән
Ул көн әле җавап тотачак бер.
Намус көтә сынап сабырлыгын,
Бер Ходайдан көтә бары әмер.

Намус көтә… Гөнаһлардан безне
Ходай гына кала алмас саклап.
Күзләремдә беркөн кояшның да
Соңгы нуры сүнәр кебек чатнап.

Кичер, авылым

Ат өстендә ут уйнатыр улың
Булалмадым, авылым, кичер мине.
Тик шулай да, озак кайтмый торсам,
Исләреңә, зинһар, төшер мине.

Яланнарның чын хуҗасы булып
Чабалмадым печән киерелеп.
Гомер узган саен… килә миңа
Үкенечле уйлар өерелеп.

Бөреләнмәде синдә сөюем дә,
Үкенечкә генә калды бары;
Мин бит сезне кочып үбалмадым,
Кичерегез, авылым сылулары.

Керә алмадым гомерем җәйләренә,
Синдә нигез корып, кичер, җирем!
Юк өлешем. Басу-кырларыңны
Сугармады минем кайнар тирем.

Ә шулай да синдә канат ярды
Пегас атым минем, ак дөлделем.
Илһамыма бетмәс тылсым бирде
Һәр тирәгең синең, һәрбер гөлең.

Төсләр җыйдым синнән, хисләр җыйдым –
Җитәрме соң гомерем буйларына?
Илһам-атым бераз боекса да,
Син төшәсең, авылым, уйларыма…

Син төшәсең, авылым…
     Менсәм дә мин
Хыялымның биек кыясына…
Кайтасым бар әле сиңа беркөн,
Ут уйнатып, акбүз пегасымда.

Мин китәсе көн

Знаю, умру на заре!

М. Цветаева

Мин китәсе көнме?..
     Тымык тынлык
Җирдә тынып яткан чакларда,
Әле уянмаган булыр чәчәкләрнең
Таҗларында таңгы чыклар да…

Япа-ялгыз учак төпкелендә
Таңны көтеп сүнәр соң куз да.
Бәхилләшеп, ак керфеген йомар
Тәңре гөле – соңгы йолдыз да.

Каракоштай атылыр гарешләргә
Соң сулышым – соңгы сәламем.
Соңгы аһым гөлтләп кабыныр да
Изге шәмен кабызыр галәмнең.

Ак җәймәсен җәяр бөек күкләр:
Фәрештәләр таңда бүз иңләр.
Җир өстендә – юк! Юк! Томан түгел! –
Томан булып җаным төтенләр.

Җаным ашар, Күк капкасын ачып,
Мәңгелеккә – тынлык иленә.
Адәм күзләреннән кача-кача,
Үлемем белән котлар җил генә.

Мин ятармын чиксезлеккә карап.
(Бер сүнәр бит җанда бу утлар.)
Күл өстеннән узган аккошлар күк,
Күзләремдә йөзәр болытлар.

Җилме килеп ябар күзләремне,
Укый-укый серле сүрәсен?..
Мин китәрмен алып болытларның
Күзләремә сеңгән сурәтен.

Мин китәрмен…
     Матәм гөсләсендә
Үкси-үкси соңгы кыл елар.
Баш очымда үксез күкчәчәк тә
Кайтуымны көтеп сулкылдар…

Җәйнең соңгы җыры

Инде… үтте! Ерак офык аръягында
Җанкаемның яшел кошы –
     оча гына.
Мин үлмимен, юк, үлмимен –
     китәм бары
Дөрләп янган чуар төсләр кочагына.

Мин үлмимен, юк, үлмимен –
     күчәм бары
Лепердәшкән яфракларның моң-җырына.
Иярәмен җан җылымны саклап барган
Ап-ак сагыш – киек казлар чылбырына.

Ки-тә-мен бит! Томан булып ята тыным. –
Үтте инде – уңды төсем, тынды көем.
Инде нишлим? Узган гомер сәхнәсендә
Салкын көзнең шәрә җиле булып биим.

Биим шашып! Изүләрем ачып-ачып!
Сызланса да утлы тәлгәш булып ярам. –
Күрегез, күр! (Яңгыр түгел.) Соңгы тамчы
Күз яшедәй тәгәрәпләр төшеп барам…

Тәрәзә

Ачыгыз тәрәзәләрне,
Тәрәзәгез булса!..

М. Әгъләм

Тәрәзләр бар, ләкин ачылмыйлар;
Рәшәткәле безнең тәрәзәләр.
Кадакланган алар (озаккамы?!)
Ачылмаслык итеп.
     Күрәзәләр
Безне бүтән алдый алмас инде.
Үтте инде җаннан андый агым.
Уйлап куйдым әле мин нигәдер
Тәрәзләрнең карындыклы чагын.

Һәрбер уем күңел учагыма
Өсти генә бара көчле ялкын.
Сүрән карындыклар аша да бит
Еракларга карый алган халкым.

Дөрли-дөрли озын төннәр буе,
Йөрәгемдә күпме учак ягам?!
Рәшәткәле тәрәзәләр аша
Рәшәткәле рәшәләргә багам.

Багам рәшәткәле дөньялыкка,
Читлектәге ерткыч җанвар сымак.
Күпме була адәм җаннарында
Бертуктаусыз тәҗрибәләр сынап?!

…Өсләремә рәшәткәләр ава,
Якты хыялларны кыя-кыя.
Ябыла бара күңел тәрәзләре,
Европага тәрәз уя-уя…

Дилемма

Кешегә кайчак шундый күп кирәк –
Колачламакчы дөньяны хәтта.
Шундый аз кирәк кайчак кешегә –
Җитә аңарга…
     бер уч туфрак та…

Кыйтга

Тарих катламнары катмарлы ла,
Һәр катламда күпме шом-шәүлә?!
Катламнарга керә барган саен
Катлаулана бара яшәүләр…

Себер юлы

Балтач районы Карадуган авылындагы «Себер юлы тарихы» музеена²

Себер юлы…
Мин бер юлчы бүген,
Олавыңа алчы, әй, ямщик.
Бу болытлар ник куера тагын,
Ник куера тагын җанда шик?!

Юлга чыктым. Юк тынгылык җанда:
Уйландыра… билгесез үткән.
Юлларымның башы гына әле,
Уем инде күпме юл үткән?!

Сискәндереп исә Себер җиле,
Бар да истә, бар да шул – тере, –
Еллар узган саен яшәрә күк
Каеннарның яшел хәтере.

Ниләр язылгандыр, каеннарның
Моң-тузлары нинди сер саклый?
Далалары буйлап хәтеремнең
Кыңгыраулы атлар юртаклый.

Атлар килә, атлар! Юл бирегез –
Нинди хәбәр? Каян? Кем тагы?..
Әллә бәен өзеп ычкынганмы
Ишморатның³ акбүз юртагы?..

Кабатлана тарих! Минме соң ул
«Ак кавем»нең «кара туган»ы?
Юл буенда һаман көтәме әллә
Язмышларның кара таганы?!

Музейларның түрләреннән атлыйм.
Тарихымның кайда соң чыны?
Сискәндерә (кыңгыраулар түгел),
Сискәндерә шомлы богау чыңы…

Эзләмәгез мине…

Беркайдан да эзләмәгез мине!
Сез эзләгән җирдә мин булмам.
Эзегезгә кар суы да түгел,
Зар суы да булып мин тулмам.

Сез имәнеп баккан йолдызларның
Чәчелмәмен нуры булып та.
Минем хакта хәбәр җиткерә алмас
Узып барган соңгы болыт та.

Эзләмәгез үткен хәнҗәр кебек
Уйнаклаган гайбәт сүздән дә.
Тумый калган гамьсез уйлардан да,
Җеп иңмәгән кәфен-бүздән дә.

Беркайчан да эзләмәгез мине!!!
Минсез дөнья әллә үзгәме?!
Вакытларны тыю сезгәме соң? –
Өнсез калган Вакыт бизмәне.

Үрләмәмен кысыр ялкыны күк,
Сез кабызган ялгыз учакның…
Әле китәргә дә өлгермәдем, –
Сагындыгызмыни шулчаклы?

Сагындыгызмыни?.. Сагынырсыз!
Мин башка шул, башка оядан.
…Эзләмәгез мине беркайдан да,
Кайтмаска (!) дип киттем Дөньядан!..

Элегия

Көтәм…
     Көтәм…
         Шәфәкъ шәүләседәй,
Офыккача сузылсачы хәбәр:
Иңнәремнән таулар төшәр сыман,
«Кай-та-ам» диеп аваз салсаң әгәр.

Араларда кояш бата мәллә? –
Сузылып ята соңгы күләгәләр…
Синнән алып миңа хәтле ара –
Мәхәббәттән хыянәткә кадәр…

Көтәм сине кышын ап-ак карлар,
Көзләр җиткәч, сары яфрак булып.
Синнән миңа соңгы хәбәрме ул –
Узып бара кәрван-кәрван болыт.

Ирек

Узып бара чегән арбалары,
Серле таңның саф тынлыгын сөзеп.
Җирне түгел, әйтерсең лә җанны
Ярып уза тәгәрмәчләр эзе.

Тәгәрмәчләр булып әйләнә дә
Кайтып төшә уйлар үз эзенә.
Кайта уйлар…
     Мин дә кайта-кайта
Меңләп сорау бирәм үз-үземә.

Уза… уза… чегән арбалары,
Кая бакма – җәйрәп ята Ирек!
Ул Ирекне, таңгы тузганактай,
Җилләр генә тараталмас өреп.

Минем Ирек?!
Ерак офык кебек,
Барган саен чигенә бара һаман.
Ирек-кошым, ватып читлекләрен,
Иңнәремә килеп кунар сыман.

…Нинди төстә икән минем Ирек?
Шанлы үткән, йөрәк, исеңдәме?!
Шәһре Казанымда гөрләп аккан
Бабамнарның каны төсендәме
Минем Ирек?!
     Инде ничә гасыр
Татлы бер сүз булып тибри телдә.
Ирек исен алып килми хәтта
Көнләштереп искән иркә җил дә.

…Тукта…
Нинди жыру суздың, чегән кызы? –
Өнсез калды кинәт кырыс чынлык.
Сискәнепләр уяндымы анда
Әле беркем орынмаган тынлык?

Уяндымы, хәлсез куллар кебек,
Офыккача сузылып киткән юллар?..
Чыңрый-чыңрый, арба эзләренә
Тулып кала саркып таңгы сулар.

Әле җанда, таңгы сулар сыман,
Челтери-челтери якты өмет ага.
Бир иркенлек, Тәңрем, хыялларга –
Кабул, диләр, таңда кылган дога.

Җанда – тетрәү!
Нинди давыл кыйный
Бертуктаусыз күңелем кыяларын?

…Катып калдым.
     Арба эзе буйлап
Йөгерә бары ярсу хыялларым.

Килеп чыктым мәллә көтмәгәндә
Язмышларның соңгы өзегенә?
Йөрәгемдә гөлләр туе дисәм,
Йөрәгемдә…
     богау эзе генә.

…Тынма әле! Җырла, чегән кызы! –
Сихри тараф синең алларыңда.
Ирек сорап зеңләп тартылганмы
Гитараңның бәйсез кыллары да?

Күкләр аяз. Нидер көтә күңел.
Моң-зарлардан бермәл җан арына.
Чегән кызы! Күкләремә бак та
Юрап китче Ирек татарыма.

…Уза… Уза… чегән арбалары…
(Таңны уятып тагын кем йөрсен.)
Кәрван-кәрван узган арбаларның
Булсам иде мин дә, их, берсе…

2001 ел. Гыйнвар

Ике мең дә беренче ел. Гыйнвар.
Өнемме бу, әллә төшемме?
Яшәү дигән изге газаватта
Бәргәләнгән соңгы көнемме?

Онытылып җиргә яңгыр ява, –
Соңгы елавымы Күкләрнең?!
Күз яшеме, яңгыр астындамы –
Күпме гомер җирдә үткәрдем?

Ява яңгыр. Кышмы, язмы җирдә,
Буталганмы әллә бары да?
Гасыр башы. Ә мин басып торам
Язмышларның текә ярында.

Басып торам. Чәчләремне юа,
Юа яңа гасыр яңгыры.
…Сур быргысы сыман әллә кайдан
Ялгыз торна тавышы яңгырый.

Яңгыр исе белән яз иленнән
Килеп чыккан мәллә бахырым?
Саташуыммы бу? Белмим… белмим.
Гасыр башы – гасыр ахыры.

Дөнья буйлап яңа гасыр атлый.
Атлый золым, кан-яшь, ут аша.
Әйтерсең лә, минем аша кичеп,
Ике гасыр килеп тоташа.
Ике гасыр бәргәләнә миндә.

Орыш бара җанда ник гелән?
Ут беләнме? Юк, юк! Гасырларны
Мин бәйлимен шигъри сүз белән.

Узган гасырданмы ачык калган
Күк капкасын килеп кем ябар?
…Онытылып, җиргә яңгыр ява.
Ике мең дә беренче ел. Гыйнвар.

Бер истәлек

Нигә мине һаман газаплыйдыр
Еракта калган бер истәлек?
Күксел томан аша калка да ул
Бертуктаусыз төшә искә ник?
    Яфрак-яфрак очкан хатирәләр
    Тора гына җанга өстәлеп.

Искә төшә… Инде онытылды дип
Уйлыйсың да, кабат яңара.
Җилләр җан иңдергән учак кебек,
Тотына ул кабат янарга.
    Тотына ул узган яшьлегемнең
    Садә минутларын санарга.

Дәфтәр битен ачсам, ул истәлек
Килеп чыга кипкән гөл булып.
Сулган сөю булып очып төшә,
Тузгып оча сагыш-көл булып.
    Көтмәгәндә кинәт Бүгенгемнән
    Үткәнемә төшәм убылып.

Үткән-үткән! Ятьмә кебек җанны
Күпме генә аны теткәлә?!
Ул карашлар, һаман үзәк өзеп,
Еллар аша миңа текәлә.
    Җилеп узган елларгамы хәзер,
    Язмышкамы әллә үпкәлә?

Тынгы бирми һаман ул истәлек,
Тынгы бирми бер дә – кич, иртә…
Ярты төндә кабызып утларымны,
Күңел тәрәзәмне ул чиртә.
    Хатирәләр ага ташкын булып,
    Ташкыннарга бармы соң киртә?

Шыбыр-шыбыр яңгыр елавы да
Алып кайта аны Үткәннән.
Яфрак шавы, җилләр сулавы да –
Барысы да, бар да ул көннән.
    Ул көннәргә китеп югалсам да,
    Мин мәңгегә, юк, юк, үкенмәм.

    «Кайтарыгыз Үткәннәрне!» диеп,
    Берәүдән дә инде үтенмәм.

    Үкенмәм!..

Зөһрә кыз белән сөйләшү

Син һаман күкләрдә,
Син һаман берьялгыз.
Текәл дә күземә,
Серләшик, Зөһрә кыз.

Серләшик…
     Сер яши
Синең бар җаныңда.
Сүз бетми, ә инде
Китәсең таңында.

Ни гомер күтәреп,
Талгандыр беләгең.–
Алыймчы иңемә
Көянтә-чиләгең.

Хәл ал син утырып,
Ял итче аз гына.
Суз әйдә җырыңны
Кушылып сазыма.

Ялгыз ай ул – синең
Үз көең, үз өең.
Инде юк күптәннән
Дөньяда Үгиең.

Тулдың син җаннарга,
Сарылдың җырларга.
Ай нуры буйлатып
Төш әйдә җирләргә.

Саф җилләр укырлар
Мәхәббәт сүрәсен.
Төш әйдә, Зөһрә кыз –
Әй, сагыш сурәте.

Төш әйдә, йолдызлар
Сибелсен юлыңа.
Димләрбез без сине
Гади җир улына.

Туй итәр шаулатып
Җирләр дә, күкләр дә…
Дәшмисең. Һаман да
Син моңсу никләргә?

…Китерер аккошлар
Ап-ак туй күлмәгең –
Күкләрнең сиңа дип
Юллаган бүләген.

Бар галәм бары тик
Сөйләр күк шул хакта.
Хәтта ай үзе дә
Төшәр күк кунакка.

…Текәл дә күземә,
Серләшик, Зөһрә кыз.
Син һаман күкләрдә,
Син һаман берьялгыз.

Мин җирләргә төштем

Ап-ак канатымнан кемдер сөйри:

«Җиргә төш син, – диләр, – җиргә төш!..»

Кар кешесе түгел, ятсынмагыз,
Җирдә, диеп, кемнең эзләре?
Мин җирләргә төштем. Озаккамы?..
Йолдызлардай янган күзләрем,
Беренче кат күргән кебек җирне,
Һәр тарафны эчә сулыгып.
Яшәп туйгач, җирдә яшәүләре
Авыр булмас микән? Егылып
Китәрмен күк, һәрбер адымымны
Үлчәп кенә басам. Ни кылыйм?
Көйсезләнеп көй эзләгән чагым, –
Күңелемнең өзек бер кылы.

Күңелемнең бер утравы ятим, –
Беркем анда аяк басмаган.
Әле беркем анда нигез корып,
Учак ягып, казан асмаган.

Җиргә төштем…
     Күкләр күкри-күкри
Озатып калды мине: «Бул тыныч!»
Ятсынаммы җирне? Ник сагаям?
Нигә миңа шундый куркыныч?
Нигә җирдә шулай хакыйкать һәм
Яшәү тәме бигрәк ачы ла? –
Бары җиргә якынайгач кына,
Яшәү сере күбрәк ачыла.
…Аһ, арылган чиксез галәмнәрдә
Оча-оча бөтен көчемә.
Әле һаман канат очларымнан
Йолдыз булып очкын чәчелә.

Әле һаман минем ярты җаным
Күкләрдәме йөри каңгырап?
…Күкләр булып күкримен дә куям
Кыңгырау чәчәгедәй яңгырап…

Тәүбә көтәм!

«Ай тотылган» диеп уфтанмагыз,
Мин тотылдым бүген ай булып.
Дөм караңгы. Гүя җирләр – күккә,
Күкләр җиргә төште убылып.

Күпме яктыртсам да дөньягызны,
Серле нурларымны аямый.
Белмәдегез кадерем!
Нурым хәрәм!
Җирдә – золым. Барыйм кая мин?

Ялгыш кына үрелеп карасам да,
Алырсыз шул мине, аһ, танып.
Тезләнеп сез Күккә ялварасыз,
Сынык бер нурыма мохтанып⁴.

Пыялага корым сөртә-сөртә
Төбәлмәгез, зинһар, Күкләргә.
Тәүбә көтәм!
Тәүбә!
Вакыт җитә
Тәүбә капкасын да бикләргә.

Тәүбә көтәм!
Җирне кыямәттән
Тәүбә генә калырмы йолып?
..................................
«…Ай тотылган» диеп уфтанмагыз,
Мин тотылдым бүген ай булып…

Төн. Яңгыр

Төн. Яңгыр. Коя да коя.
Мин – ялгыз. Берьялгызым.
Алда… билгесез күпер күк,
Ята төн. Ә төн – озын.

Йотлыгыплар эчә лә җир,
Сусаган җаны. Көйгән.
Коя да коя бу яңгыр
Һаман да бер үк көйгә.

Бер үк көйгә яшәүләре
Туйдырды инде. Читен.
Йомарлыйм шигырьгә күптән
Сусаган кәгазь битен.

Җанымдай ап-ак кәгазьгә,
Бетсәм дә тәмам сулып,
Яңгыр тамчылары түгел,
Тамамын шигырь булып.

Тамамын… Хисләр уянды.
Беләме шигырь йокы?! –
Сүзләрен җилләр пышылдый,
Ритмы – яңгырныкы.

Алда… билгесез күпер күк,
Ята төн. Озын-озын.
Төн. Яңгыр. Коя да коя.
Мин – ялгыз. Берьялгызым.

Күрешкәнгә кадәр…

(Цикл)

1. Хәбәр

Ул таңны?!
Ходайдан хәбәрдер.
Телефон: «Ул үлгән… Ул… Йөрәк…».
Урала-урала, муеныма
Сарылды телефон, иңрәп.

Иңемә башкаен салды да,
Дөньяга яңалык ачкан күк
И кочты юксына-юксына,
Син мине соңгы кат кочкан күк.

Минме бу? Әллә соң таш сынмы? –
Кыйбласын югалтты аяклар.
Капланып, бер ятим сабыйдай,
И үкси, и үкси гудоклар.

Тукталган сәгать тә. Вакытның
Агышы буталган. Урамда
Кара төн карынында туалмый
Интегә, интегә ал таң да.

Ул үлгән?..
Үрмәкүч күчедәй,
Миемә үрмәли мең сорау.
Абынсам, тынлыкның кочагы
Ул миңа бердәнбер утрау…

2. Бәхилләшү

Өй почмагын тырнап елады эт,
Чәйни-чәйни тимер зынҗырын.
Әйтеп йөримени безгә кайгы,–
Үз сукмагы аның, үз җыры.

Әйтеп йөримени безгә кайгы.
(Күмә аны салкын гүр генә.)
Бусагадан узды. Хуҗа булып
Кунаклады өйнең түренә.

Тутырып ачты зур күзләрен. Тынлык
Ышыкланыр почмак тапмады.
Куркуыннан дивардагы көзге
Ашыга-ашыга йөзен каплады.

Шартлап куйды ызба бүрәнәсе,
Кышкы салкын сукты диярсең.
Кем юатыр чормаларга ятып
Зар елаган ызба иясен?

Кем юатыр?..
     Ясин чыга картлар,
Җан әрнүнең һич юк тынасы.
Бар да елый…
     Бармакларга сыенып
Елый хәтта тәсбих анасы.

Күз яшенә буылып шыңшый ла эт,
Буйсынмыйча Тәңре-әмергә.
И теләде, хуҗасына килеп,
Соңгы тапкыр иркәләнергә.
Соңгы тапкыр…
     Кыйблаларга карап
Укыймы ул соңгы сүрәсен?
Күзләреннән бага хуҗасының
Сеңеп калган соңгы сурәте…

3. Тынлык һушлыгы

...................................
...................................
...................................
...................................

4. Син утырткан бакча

Тагын килдем…
Син утырткан бакча
Мәрткә киткәнмени, шундый тын.
Әйтерсең лә монда һәр тарафка
Җәеп үткән үлем канатын.

Монда бар да сине көтә һаман.
(Аһ, көтүләр булыр күпкәме?!)
Яфраклардан син багасың, тоям
Үләннәрдә җаның типкәнен.

Изге кебек монда һәрбер нәрсә,
Сабый кебек бар да биләүдә.
Сукмакларда калган эзләреңә
Кагылырга кыймый җилләр дә.

«Никләргә син ялгыз килдең?» – Җилләр
Хәлем сорап керә куеныма.
Кайтсаң әгәр, кайтсаң, үрмә гөлләр
Сарылырлар иде муеныңа.

Көз генәме?
     Бар да юксынудан
Хәсрәт ялкынында көяләр.
Син кайтыр дип, инде көз узса да,
Яфрак коймый тора чияләр.

Моң матәме тама яфраклардан,
Басып торам. Ялгыз. Шундый тын.
Әйтерсең лә монда һәр тарафка
Җәеп үткән үлем канатын.

5. Сагышка эндәшү

Син монда да килеп җиттеңмени,
Таба алмыйча әмәл түзәреңә?
Газраил күк һаман җаным сорап
Текәләсең минем күзләремә.

Ни телисең? Мә, ал. Ниләр булсын
Кисәү кебек көйгән өрәгемдә?
Син мәңгегә миндә калмакчымы,
Сары тирмәң корып йөрәгемдә?

Калдыр мине… Юл иясе кебек
Иярмәче сарылып тезләремә.
Өзел җаннан сары яфрак булып
Күмелеп ян таңгы эзләремдә.
Әверел көлгә… Атлап кермә бүтән
Җан-төрмәмнең салкын бусагасын.
Синең тының кагылып үтте мәллә? –
Ут ялмады тәрәз кашагасын…

6. «Чишмәләр челтери…»

Чишмәләр челтери: «Ул юк! Ул юк!»
Җилләр исә: «Кайтмас ул бүтән!»
Мин ышанмыйм, инәлепләр күккә,
Болытлардан ак хәбәр көтәм.

Елый-елый узды болытлар да:
«Юанычлар – бары үткәннәр».
Күк катында яшен бәргәләнде:
«Кире кайтмый анда киткәннәр!»

Хәбәр көтәм, хәбәр: «Ул исән!» – дип
Дәшми калмас берәү һич – дәшәр.
....................................
....................................

Мәңгелекне урап килде хәбәр:
«Күрешкәнгә кадәр…»

Бер шагыйрә монологы

Л. Ш-га

Шулай, энем…
     Очты китте яшьлек
Җилпи-җилпи яшел канатларын.
Язмышымның иңнәренә бәреп,
Канатымны күпме канатмадым!

Кагылдымы җанга канат җиле? –
«Кайтыр, димен, кайтыр», өмет өзми:
Колач җитмәс киңлекләргә карап,
Яшьлегемнең яшел кошын эзлим.

Эзлим аклыкларын хыялымның
Бер гөнаһсыз күңел күкләремнән.
«Гөнаһларым булса кичерегез»,–
Дип ярлыкау сорыйм инде кемнән?

…Узды гомер,
     сыкрап ялгый-ялгый
Көнне-төнгә, төннәремне – көнгә.
Бер иярчен сыман бөтерелеп
Әйләнәмен галәм киңлегендә.

Әйләнәмен Шигырь киңлегендә,
Юк, җибәрми мине шигырь иле.
Узган гомерләрне хәтерләтә
Шигырь-фәрештәмнең канат җиле.

Ак күңелем җәеп килгән идем,
Балкытырга дөнья тарафларын.
Бу җиһанга аклык чәчә-чәчә
Каралдылар ап-ак канатларым.

Шигырь дигән тере суын эчеп,
Сусавымны бастым азга гына…
Бер канатым тарта йолдызларга,
Бер канатым – тәмуг газабына.

Шулай, энем…
     Үтенепләр сорыйм
Тулган аем, йолдызларым белән:
Мең гомерем фида, бер Ходаем
Аермасын гына шигыремнән.

«Кырым дәфтәре»ннән

I. Манзаралар

1

Баш өстендә – кояш.
     Янып, пешеп
Төшәр төсле җиргә өзелеп.
Хыялымның офыклары буйлап,
Кипарислар киткән тезелеп.

2

Диңгез өсләрендә бата-калка
Кичке шәфәкъныңмы ал сыны?
Якын килсәм ялмап алыр сыман
Дулкыннарның зәңгәр ялкыны.

3

Күккә ашкан тау-тау уйларымны
Таңга чаклы сәях төн иңли.
Көн янамы?
     Таулар итәгендә
Ак болытлар пыскып төтенли…

II. Иҗат йорты

Иҗат йорты. Төн. Йокы да китеп
Адашты мәллә таулар артына?
Тәрәзә ачам. Диңгез дә бүген
Нәкъ минем кебек шаулый, ярсына.

Шаулый, ярсына…
     Кыялар уйчан…
Миндә дә әллә диңгез холкымы?
Һәлакәт көтеп гизгән кораб күк
Актара мине уйлар дулкыны.

Сизгер маякмы?
     Нидер әйтергә
теләп талпына шәмем.
     Ни серләр?
Ярларда аунап яткан ташлар күк,
Алдымда сибелеп ята шигырьләр.

Ята шигырьләр…
     Акчарлакларның
Талпынып очар ак канатымы?..
Ишетәм диңгезнең сулыш алганын, –
Кагыла килеп дулкынның тыны.

Карында буылып үлгән шигырьдәй,
Җан бирә дулкын ярларга ятып.
Туу – үлемме?
     Кайдадыр әнә
Ярала дулкын, төнне уятып.

Син кагыл гына –
     һәрнәрсә монда,
Бөредәй тулып, җырга әверелә…
Кипарискаем, моңланма әле,
Атлап кер, әйдә, шигырем түренә.

Кырымның кара күгенә карап,
Зиһенеңне дә мөмкин җуярга.
Йолдызлары да өлгергән тулып,
Тырыс ал да хет чык син җыярга.

Таң атсын диеп агартмакчымы?
Дулкыннар юа төннең сурәтен.
Диңгез өстендә уйный ай юлы.
Таулар.
     Мин.
         Каләм.
             Иҗат йорты.
                 Төн.

III. «Ямансу диңгез…»

Ямансу диңгез. Матәм уйныймы? –
Дулкыннарның да моңсу кагышы.
Диңгез өстенә эреп аккан күк
Кипарисларның яшел сагышы.

Тулып ташыган сагынуларымның
Дулкыннар белән чайкалган чагы.
Минем җанымдай дөрли еракта
Акчарлакларның ап-ак учагы.

Төнге сәфәргә чыкканнар мәллә
Ак медузалар – диңгез гөлләре?
Дулкын куенында йоклый изрәп
Ак корабларның күләгәләре…

IV. Саубуллашу

Сау бул, диңгез! Сау бул!
     Сине сагынып,
Җаным, белмим, күпме сулкылдар?
Соңгы тапкыр тутырып багам сиңа, –
Соңгы ярсу…
     Соңгы дулкыннар…

Соңгы тапкыр тутырып багам сиңа
(Бу гомердә булмас соңгысы).
Нинди давыл эзләп йөрешем соң,
Бәргәләнә җаным – тынгысыз.

Син каласың күмелеп томаннарга,
Яшьлегемнең яшел киңлеге.
Ай да моңсу бүген. Суга төшеп
Чәчәк аткан аем – төн гөле.

Тагын бер кат тутырып багыйм әле
Хыялымның якты үреннән.
«Аю-Даг» та борылып карый кебек,
Суга кереп барган җиреннән.

«Сау бул, сау бул, күрешкәнгә кадәр.
Тыныч кына булсын ил-көннәр!» –
Хушлашуларымы? Җилфер-җилфер,
Кулын изәп уза җилкәннәр.

Сау бул син дә, сау бул, ялгыз атау.
И мәңгелек буйдак! Сау бул соң.
Чал чәчеңне сулар тарый. Хактыр,
Дулкын телен тик син аңлыйсың.

Серле бүген, серле «Учан-су» да,
Белмим, аны нинди җил үпкән?
Яшь кәләшенең бәллүр калфагыдай,
Җырын сузып төшә биектән.

Тукталчы син азга гына, Вакыт,
Кагылып үт диңгез әфсене.
Йөрәгемә кага Сагыну моңы:
Сау бул, диңгез, Аллаһ рәсеме!..

Тантана

Очасы иде лә – канатлар киселгән,
Куырылган канаттан кан тама.
Күкләргә карый да, үрелеп-үрелеп,
Җан яна…
     Кемгәдер – тантана…

Күкләргә карыйм да…
     И үксез киңлекләр!
Кичерсен. Кемгә ул дөнья тар?!
Кемнәрне иркәләр, җилкетер кемнәрне
Талпынып без очар тарафлар?

Канаттан кан тама.
Кемгәдер – тантана…

Кем илче җибәрде яшьлектән –
     ак болыт? –
Хыялый бер исәр булыплар.
Кагына-кагына килер дә кунар күк
Иңнәргә ак каурый болытлар.

Канаттан кан тама.
Кемгәдер – тантана…

Хыялда – ак сәфәр… Киек каз юллары…
Китәрмен сагышлар иленнән.
Еракта-еракта күгелҗем рәшәләр
Тирбәлә күк канат җиленнән.

Канаттан кан тама.
Кемгәдер – тантана…

Убылмый таулар да, болытлар – яңгырсыз,
Мең тетрәү йөрәктә, мең яшен.
Сынса да канатлар, мин сыймыйм дөньяга, –
Күктә дә, җирдә дә мин яшим.

Мин яшим…
Бер Тәңрем кайларга язгандыр:
Күпме соң дөньяда хак яшем?
Һәр үлән сабагы, һәр яфрак, һәр җисем –
Ул минем иң якын кардәшем…

Канаттан кан тама.
Кемгәдер – тантана…

Кемнәр?!

Тарихларда, белмим, кемнәр калыр,
Мөһер сугып булмый бүгеннән.
Кемдер инде әнә урын барлый
Тарих мөнбәренең түреннән.

Исән чакта кирәк!
     Бүген!!
         Хәзер!!!
(Соң булуы мөмкин иртәгә?!)
Музей кора берәү үз-үзенә,
Талбишеген элеп сиртмәгә.
Чират тора яңа Җанбаевичлар
(Куалар ла дөнья артыннан),
Исемнәрен тарих диварына
Яздыртырга теләп алтыннан.

Һәйкәл чиратына?! Кемнәр? Ягез!
Нигә беркем бер сүз эндәшми?

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Серәгә (диал.) – ятьмә.

Артка

2

Себер юлын төзегәндә, юл буена халыктан каеннар утырттырганнар. Ул каенлыкны кешеләргә бүлеп биреп, тәрбияләп үстерттергәннәр. Бик сирәк кенә калсалар да карт каеннар бүген дә исән әле.

Артка

3

Балтач районыннан чыккан күренекле бай, беренче гильдия купецы Габдрахман Ишморатовның да сәүдәсе Себер юлы белән бәйләнгән. Үрнәк авылында аның ат заводы булган. 1913 елда Романовлар нәселе патшалык итүенең 300 еллыгын билгеләп үтү тантанасына Ишморатов та чакырылган. Ул Николай II гә үзенең чабыш атын бүләк итә. Патша, бу бүләктән бик канәгать булып, аңардан «Нинди үтенечең бар?» дип сорый. Бай үзенең атларына кыңгырау тагарга рөхсәт бирүен үтенә. Патша ризалаша. Моңа кадәр фәкать почта атларына гына кыңгырау тагарга рөхсәт ителгән, чөнки кыңгыраулы атка бөтен кеше дә юл бирергә тиеш булган.

Артка

4

Мохтану (диал.) – мохтаҗ булу.

Артка