Муса Җәлил
Сайланма әсәрләр

Проект җитәкчесе һәм китапның төзүчесе Ленар Шәех

© Татарстан китап нәшрияты, 2021

© Шәехов Л. М., проект җит., төзү, 2021

* * *

I. Җырым булсын бүләгем

Күңлемә

Ник кенә киттең, күңел, җирдән бизеп,
Күккә омтылдың нигә? Нәрсә сизеп?
Белмисеңме, күктә соң нәрсә барын?
Дөньяда бар нәрсә тыштан ялганын!
Уйлама күргәч тә йолдыз нурлы дип,
Ай тагы изге яхуд саф, серле дип.
Ул кояш та тик ерактан тын кебек,
Нурлы, чын изге гарешле гөл кебек,
Бар да бер, бар хәл аларда җир кебек,
Бар да бер валчык яхуд бер җим кебек.

Юк, саташма, кайт кире, күңлем, бире,
Кайда барсаң да бер үк хәл, билгеле.
Очма, барны эзлә тик җирдән генә,
Эзлә җирдән, җирдәге илдән генә.
Эзлә нык, күңлем, табарсың эзләсәң!
Шарты: тик түзсәң, өметең өзмәсәң.

1921

Тукай Каберендә

Кабер!
Сиңа килдем гөлләр белән,
Сәлам белән, изге уй белән.
Тәбрик сөйләр өчен бу күңлемнән
Сахибеңә[1] хөрләр иленнән.

Әйе. Монда синең өстеңдә дә
Ал чәчәкләр үскән; һәммәсе —
Алар инде матур,
Киң илдә дә
Хәзер шундый ирек, ямь яши.
Ул илдә дә хәзер шулай ирек,
Шатлык, дуслык туен итәләр.
Барлык эш дуслары, бергә җыелып,
Мәңгелек ямь суын эчәләр.

Ил бәйрәме белән бу кабердә
Ята торган изге гәүдәне
Мин котларга килдем;
Таки бездә
Сәламлиләр бөтен җир аны.

Нинди ямьле бу җир,
Күк кояшың!
Җылы итеп көлеп яз килә.
Ул да, сине котлап, ал чәчкәсен
Иң әүвәл үк сипкән кабреңә.
Шатлан, изге!
Синең яшь йөрәгең —
Алдан сизгән иркен ил язы —
Син моңланып көткән ярлыларның
Ал бәйрәме – ямьле дөньясы.

Син җырлаган бәхет, дус-туганлык,
Син теләгән батыр эш көне,
Синдә булган хаклык, миһербанлык,
Илгә килде хәзер бөтене.

Шатлан!
Сиңа изге дускайларың
Тәбрик белән сәлам җибәрә.
Инан безгә – синең сүзкәйләрең
Мәңге калыр алар дөньяда.

Кабер!
Куан, синдә менә гөлләр,
Гөлләр белән бизим мин сине,
Бу гөлләрем аңар сәлам сөйләр,
Куандырыр алар изгене.

Әйе… Монда синең өстеңдә дә
Ал чәчәкләр үскән һәммәсе —
Алар нинди матур!
Киң илдә дә
Хәзер шундый ирек, ямь яши.

Апрель, 1923

Мин булырмын…

1

Кичке җилләр улый-улый, түр ягыңны
          Кага-кага, тын йокыңнан уятсалар,
Тышкы шомнар, тырный-тырный йөрәгеңне,
          Әллә нинди шомлы уйлар уйлатсалар,
Шунда бер-бер юлчы килеп ак ишегеңне
          Ыңгырашып әкрен генә дөбердәтсә,
Кар каплаган биек баскыч бусагаңны
          Аяклары белән таптап шыгырдатса,

Син… каргана күрмә, җаным, ялгыш аңа,
          Рәнҗемәсен ул мескенгә мәгъсум күңлең,
Төнлә ялгыз юлда калган мескен анда,
          Өзгәләнгән ул юлаучы – мин булырмын…

2

Көмеш кебек ак елгада коенганда,
          Гөл чәчәкләр сине күмеп иркәләсә,
Син тамчылар белән уйнап сөенгәндә,
          Каргалган бер язмыш сиңа иртәләсә,
Соңгы сулыш сулап, янып, арып, талып,
          Бер яшь фәкыйрь килеп сиңа кулын салса,
Һич рөхсәтсез су савытыңны җирдән алып,
          Комсызланып эчсә, киемең янына ятса,

Ачулана күрмә…
          Соңгы ал юлыңда
          Дошман угы җәрәхәтләп сүнмәс күңлен,
Соң сулышына җитеп килеп, хозурыңда
Җан бирүче мәгъсум егет – мин булырмын…

3

Язгы нәфис бакчаларның киң юлында
Барган чакта юлларыңа гөлләр үссә,
Уйный-уйный күбәләкләр кулларыңда
          Иркәләнсә, сине котлап җилләр иссә,
Шул вакытта ак юлыңны (гөнаһ шомлык)
Сузылып яткан канлы гәүдә киртәләсә,
Яткан булса ак йөзләре канга тузып,
          Синең җанлы шат бәхтеңне үртәләсә,

Син шикләнә күрмә… бәгърем!
          Ул – кан белән
Яраланып утлар кисеп тапсыз күңлен
Әрни-әрни соңгы сүнмәс вөҗдан белән
          Җанын биргән үле гәүдә – мин булырмын.

4

Кичкә калып, җиләк җыйган киң урманда
          Кайтканыңда кичке җилләр каршыласа,
Ул җилләргә уйный-уйный толымнарын,
          Бер җилкенеп, бер җилпенеп салкынланса,
Тагын… ләгънәт!..
          Кара көйгән кызыл балчык
          Өстен япкан кабер синең юлың бүлсә,
Син килгәндә ашыгып-ашыгып, арып-алҗып,
          Ул кинәттән синең юлга каршы булса,

Син шомлана күрмә… гөлкәй!
          Кан җиреннән
Ләгънәт белән әрнеп качкан керсез күңлен —
Югалткачтан тар гүренә кереп тынган
          Кансыз гәүдә, үлгән шагыйрь – мин булырмын…

1923

Беренче яңгыр

Яңгыр килә… Корыч сабан белән
Ерткаланган җирнең сусаган
Йөрәгенә ялга яңгыр килә…
Орлык әзер. Чүптән бушанган
Амбардагы чәчү тубалын да
Күптән корып куйдык шикелле…
– Муса, ат әзерме?
– Әзер.
– Ындырга йөр!
Анда нинди матур, сөйкемле!..

Ындыр арты. Әле кап-кара ул,
Юл-юл җәелеп ята кинәнеп;
Яңгыр җиле өерә, ярны күмә,
Тузан оча, җирдән сөйрәлеп.
Әти кулын куйган маңгаена,
Күккә карый, сөенә-шатлана:
– Улым, чәчү алды, күрәмсең, – ди, —
Яңгыр килә – туклык бакчага!..

25 апрель, 1924

Съезддан

Ат-арбага юл юк,
Язгы пычрак…
Каткан тунын көнгә кыздырып,
Чабатадан, карлы суны ерып,
Кайтып килә ашыгып, кызынып,
          Ул – шәһәрдән.
          Анда съезд иде,
«Мир» сайлавы белән барды да,
Бик күп, бик күп кирәкләрне тыңлап,
Алып кайтып килә авылына.
Аңа әйттеләр:
– Тукта, бер унбиш көн,
Җир корысын, юллар төшсен дә —
Ат белән кайт!..
Ә ул… шундый инде…
Тыңламады аның берсен дә.
          – Көтәргәме… юк… юк…
Ничек түзсен?!
Бик күп нәрсә бит ул тыңлады,
Бик күп кирәкләрне язып алды,
Аны әйтмичә түзеп буламы?!

Эх, Калинин[2], әле дә кичәгедәй
Сөйли кебек аңа үзеннән:
«Тракторлар, абзый, сезнең өчен…
Алты басу,
          сигез басулы кыр сезгә,
Куегыз эшкә барын бүгеннән…»
«Ә ун көннән бездә сукага да
Чыгар авыл, кыр да бүленмәс —
Бүгенге сүз – бүген кирәкле сүз —
Мин кичеккән өчен беленмәс…»
Ул ашыга, тирли,
          менә тиздән,
Кояш баеганчы, тауны да —
Ул үтәр дә басу капкасыннан,
Кайтып җитәр якын авылына…
Юк, кирәкми юл да, ат-арба да,
Тиз бул, әйдә, сука төшкәнче…
– Тфү,
Тукта!
Нинди сука булсын,
Тракторлар килер кушлашып.

Февраль, 1925

Көз җитте

Киң болыннарда,
Урман-кырларда
Агачлар, гөлләр,
Күрәмсез,
Кибеп сулдылар.

Уйсу җирләрдә,
Елга, күлләрдә
Көзге салкыннан,
Күрәмсез,
Сулар туңдылар.

Көннәр суынды,
Чишмәләр тынды,
Безне калдырып,
Сизәмсез,
Кошлар да китте.

Кошлар шикелле
Бергә гөр килеп,
Мәктәптә укыр,
Беләмсез,
Вакытлар җитте.

1929

Куян
(Уенлы җыр)

Куян салкыннан
Туңган, куырылган,
Башы салынган,
Колагы шиңгән.
Әйдәгез, дуслар,
Аны терелтик,
Җылы бүлмәгә,
Мәктәпкә илтик.
Куян уянды,
Куркып уйланды,
Сикреп урманга
Чабып югалды.
– Куян, син кайда?
– Яшел тугайда.
– Куян, син кайда?
– Ерак чүлләрдә.
– Куян, син кайда?
– Калын урманда.
– Куян, син кайда?
– Карлы буранда.
Әйдәгез, дуслар,
Кырны, урманны,
Чүлне актарып
Табыйк куянны.

1930

«Без һаман да шулай керфек аша…»

Без һаман да шулай керфек аша
Бер-беребезгә карап көләбез.
Бер-беребезне үлеп сөябез без,
Ә әйтмибез,
          нинди юләр без.
Мин сокланып һаман сиңа карыйм,
Син үзең дә аны сизәсең.
Мин түзалмыйм, янам,
                    ялкын миндә;
Әйт әле, син ничек түзәсең?
Мин карасам, бераз кызарасың,
Бармак янап миңа дәшәсең.
Шаян да соң үзең,
          молодец син,
Мең яшә син,
          мәңге яшә син!..

– Нихәл, Муса?
– Бик шәп әле, – дим мин.
Башка сүз юк,
                    нәрсә әйтик соң?
Тел сөйләми безнең, күзләр сөйли,
Телсез калдык инде әйтерсең!..
Синең караш җылы яңгыр төсле,
Синең караш кояш шикелле.
Синең караш минем йөрәгемә
Ал чәчәкле язлар китерде.
Керфекләрең,
          абау, керфекләрең,
Утлы уклар төсле яналар…
Йөрәгемә барып кадалалар,
Мәңге китмәс яра салалар.
Мин сагынам бит сине,
                    күп чагында,
Килмим дим дә барыбер киләм мин.
Күп чагында инде китим дим дә,
Вакыт үтә,
          һаман киталмыйм.
Кызык та бу,
                    тәмле, рәхәт тә бу,
Яшрен генә сөелеп сөюе;
Озаккамы, ләкин
                    белсәң иде
Яшь йөрәкнең юләр тибүе!..

1931–1932

Яшьлек

Яшьлек кызык,
          хушлашмады да
Кул да биреп-нитеп тормады,
Әйләнде дә китте.
Тик мин, юләр,
Нәрсә диптер кулны болгадым.
Әллә кайтармакчы булдым,
Әллә аңа
Гомрем яртысына кадәрле
Юлдаш булган өчен,
Бу кул болгау
Булды микән соңгы сәламем?!
Ул җил төсле җиңел,
                    җитез генә
                    сыйпап китте.
Бары аңардан,
Җил күл өстен җиңел күперткәндәй,
Бөдрә сырлар калды маңгайда.
Мин каерылып артка карадым,
Күңел сизде моңсу читенлек.
                    Яшьлек ерак,
                    томан эчендә
Күмелеп калган урман шикелле.

Наян яшьлек,
          белмим, нәрсәң белән
Якын булдың минем йөрәккә.
Бу юксыну кайдан туды икән,
Нәрсәң өчен икән бигрәк тә?!
Миләш ирене белән иреннәрне
Тибрәндереп, күңел түрендә
Ут кабызган көләч Раузаң белән
Син бик үзме минем күңелгә?!
Әллә юкса…
          спорт сөючелек
Бәйләдеме сиңа күңелне?
Оныталмыйммы —
          иркен стадионда
Йөгерә-йөгерә футбол тибүне?
Әллә менә…
Шинель кочагында,
Мишень белән күзне кысышып,
Курок тартып кына сөйләшүне
Сагынам микән шулай, эч пошып?!

Белмим… белмим…
Нинди явыз хәтер
Моңсулыкка мине өстери?
Инде миңа чират җиттемени
Моңаерга, яшьлек үтте дип?!

Юк, пошынма,
          бу бит болай гына,
Һәр аерылышу шулай читен ул.
Мин гомремнең кайсы яшендә дә
Сизмәм, дуслар,
          җанда читсенү.
Яшьләр белән бер үк сафка безне
Чакырып сукса набат илебез,
Без шулай ук ярсу йөрәк белән
Җитен сакал селкеп килербез.

Юк, шаярма, яшьлек!
Ярсып кабыну
Синдә генә түгел икән ул,
Бу өр-яңа тойгы,
          ахры, безнең
Бөтен гомребезгә китәр ул.
Рауза кебек чибәр тагын үсәр,
Ул килер дә миңа иртәләп,
Минем «егетлеккә» сокланыр да
Сакалымны сыйпап иркәләр.
Юк, шаярма, яшьлек!..
Ярсып сөю
Синдә генә түгел икән ул.
Чор тудырган
Яңа тойгыларга
Яшь куя алмый хәзер чикләнү.

Кайнар яшьлек, үттең.
Инде хәзер
Борылып карасам да артыма,
Яшьлек ерак,
          зәңгәр диңгез төсле,
Күкселлеккә төренеп ялтырар.
Бүген менә соңгы мәртәбә,
Артка борылып, кулны болгадым.
Шушы булыр безнең иптәшләрчә:
– Хуш, – дигәндәй,
                    күрешеп кул алу.

Бөтен гомрем буе эш өстендә
Ялкын булып ярсып янарга —
Мине кабындырган яшьлегемне
Мин сагынмам инде яңадан.
Көрәшләрдә ярсу егетләрчә
Алга чыгу янып, үчләнеп —
Шушы булыр хәзер йөрәгемдә
Сиңа булган иң зур истәлек.

Февраль, 1933

Тирга

Кояш, малай,
          бик төз атучы икән,
Нурын төртте
          туры йөрәккә.
Әйтерсең бу йөрәк мишень аңа,
Әйтерсең ул тирга эләккән.
Мин күземне кысам,
                    кояш миңа
Мишень төсле күренә кечрәеп.
Сизәм,
          мине җиңәр
                    бу йөрәкнең
«Атучы бул» диеп көчләве.
Бер шлемлы егет күргән саен,
Мине хәзер шушы уй баса.
Әхмәт туган[3],
          ташла каләмеңне,
Әйдә, киттек тирга,
                    булмаса.

Беләм сине,
Синең күз укларың
Кәгазь юлларына тегелгән.
Кара савыты сиңа —
                    мишень булып,
Каләм —
          мылтык булып күренә.
Без күптәнме әле синең белән
Яңа җиңүләргә барышлый —
Кулыбызга кыскан винтовканы
Кара-каләм белән алыштык?!
Мин ялгышам,
                    юк, юк,
                    алай түгел,
Без фронтта курыкмый-чигенми
Дошман белән күзне терәшкәндә,
Син шундый ук шагыйрь идең бит!
Без анда да күмер каләм белән
Тәмәкегә дигән кәгазьгә —
Шигырь яздык…
          Безнең җыр катышты
Туп авызыннан чыккан авазга.
Винтовкамы,
          әллә каләм микән
Ул вакытта күбрәк көч биргән?
Без җиңә алдык бары
          винтовка һәм
Каләм биргән күмәк көч белән.

Кояш, шаян,
          күзен кыскан төсле,
Җем-җем килеп карап тора да
Нуры белән туры
                    йөрәгемә
Прицел алган төсле кылана.
Без кояшлы көнне
                    винтовкалар
Уты белән алдык сугышып.
Без көрәшле көнгә
                    багышлыйбыз
Җырыбызның кайнар сулышын.
Бездә хәзер тирны тормышында
Үз итмәгән кеше сирәктер.
Көрәш безне оста атарга да,
Оста җырларга да өйрәтте.
Җырны ничек
                    дошман окобына
Оста төзәп ата белсәк без,
Винтовкадан шулай ата белик,
Бер пуля да әрәм китмәсен.
Әхмәт туган,
          әйдә, тирга киттек,
Минем киңәш шушы сиңа да,
Төз атучы булдык без җырда да,
Төз атарбыз чиксез тирда да.

Февраль, 1933

Исемдә

Беренче кат сөю дәрте белән
Елмайганың минем исемдә.
Күзләреңә карап: «Сөям», – дигәч
Оялганың минем исемдә.

Өметләрем кинәт юкка чыккач,
Йөрәк әрнеп газап эчендә,
Төннәр буе күзгә йокы керми
Сызланганым минем исемдә.

Үтте инде ул көн;
                    хәзер бар да
Күргән төсле бары төшемдә.
Яндырса да сөю, туңдырса да
Туйдырмый икән, шунсы исемдә.

1933

Язгы юлда

Кар шул инде,
          тузган чикмән кебек,
Аннан киткән,
          моннан сүтелгән.
Кар чикмәне хәзер җитми
                    кырның
Коңгырт-кара тәнен өртергә.

Кояш ашыга
          безнең калку кырны
Ак күбекле кардан әрчергә.
Безгә хәзер менә әйтергә иде:
– Даёшь, кояш,
                    иртә чәчүгә!..
Юк шул, Мотый,
                    безнең тамак кипкән,
Борын очына саркый тиребез.
Без орлыкны ташып куймаганбыз,
Сынык юлдан чана сөйрибез.
Тузган чикмән ямап йөргән кебек,
Кардан карга сикереп, әйләнеп —
Без кайтабыз авыр йөк өстендә,
Иртә чәчү безгә кайда әле!..

Тузган чикмән күпме ямасаң да
Сүтелә инде,
          без дә, кар эзләп,
Күпме сөйрәлсәк тә,
                    яз соңламас,
Яз үзенчә кышны каезлар.
Сиңа карыйм, Мотый,
                    тирләгәнсең,
Мыш-мыш килеп, атны куасың.
Син әйт инде,
                    болай безнең амбар
Уңыш белән кайчан тулар соң?

Орлык фондын җыйнап куяр көнне
Безнекеләр йөрде кинәнеп:
– Район бирер әле,
                    юк орлыкны
Каян җыйыйк? – дип сөйләнеп.
Хәзер карыйм сиңа,
                    мыш-мыш килеп,
Алып кайтасың район орлыгын.
Кышкы юллар көлеп яткан чакта,
Сез соң нәрсә карап тордыгыз?
Кар шул инде – тузган чикмән хәзер,
Аннан киткән,
          моннан сүтелгән.
Юллар сынык,
          мескен ат терлеге
Бер атлый да карга сөртенә.
Ул малкайга хәзер әйтергә иде:
– Аша, малкай, симер,
                    аннан соң,
Тырма җиткәч, кырда «эһ» тә дими,
Басуларның чәчен тарарсың.

Юк шул, Мотый,
                    хәзер безнең малкай
Кара җирдә чана өстерәп,
Иңбашлары чыга,
                    өйгә кайткач,
Аурып ятар шуның өстенә.

Кояш көлә,
          кояш кызганмый да,
Кар чикмәнен сүтә,
                    тарткалый.
Аңар зәвык, ахры,
                    колхозчының
Эш өстендә йоклап ятканы.

Юк, без хәзер, Мотый,
                    кулыбызны
Күтәрербез,
          шушы ачудан
Иртә орлык,
          иртә мал хәзерләп,
Иртә чыгып,
          иртә чәчүгә!!!

1933

«Таң атканчы икәү бергә булдык…»
(Соңгы кич)

Таң атканчы икәү бергә булдык,
Серләр сөйләп үтте ярты төн.
Син, ай төсле балкып, төн буена
Йөрәгемне минем яктырттың.
Таң сызылды,
Мине иң соңгы кат
Син үптең дә аннан кузгалдың.
Таң алдыннан баткан ай шикелле
Әллә кая киттең, югалдың.
Тәрәзәмнән кояш караганда,
Мин, ялгызым өйдә каңгырып,
Утыра идем инде авыр сулап,
Сине көтеп, сине сагынып.

Ник килдең син, кояш, күрмисеңме
Минем башым авыр кайгылы?!
Ник килдең син матур төнне куып,
Ник урладың минем аемны?!
Ник тиз үтте шулай бу серле төн,
Нигә шулай иртә атты таң?!
Кая киттең…
          миңа шундый назлар
Бүләк иткән көләч ләтыйфәм? —
Белсә идең минем, йөрәк дустым,
Белсә идең минем күңелне…
Бу соңгы кич миңа яшьлегемнең
Соңгы җыры булып күренде.

Бу соңгы кич – минем иң ялкынлы
Хисләремне үзенә яшерде…
Синең белән бергә мәңге миннән
Киткән төсле булды яшьлегем.
Әллә нәрсә булды бу күңелгә,
Ник мин болай янам, борчылам.
Кич ятсам да, һаман сине уйлыйм,
Таң атса да, сине юксынам.
Мин онталмам, ахры, синең назны,
Синең күкрәгеңнең җылысын!..
Син калдырдың миндә мәңге бетмәс,
Мәңге сүнмәс сагыну тойгысын!..

Еллар үтә…
Ә мин һаман көтәм,
Бу гомернең гөле сулганчы —
Күрсәм иде сине тагын бер кат,
Сөйсәм иде сине туйганчы!
Теләр идем хәзер…
Исергәнче
Ал иренеңнән синең үбәргә!
Үлгәндә дә сөю җырын җырлап,
Синнән ялкын эчеп үләргә!..

1933

Колхоз кызына

Мин алдым да,
          никтер, кызыксынып,
Хезмәт дәфтәреңне карадым.
Күңлем сизде —
          кинәт бөрлегәндәй
Алсуланды синең яңагың.
Кояш инде
           ерак офыктагы
Болытларга кереп күмелгән.
Сезнең сабан
          офык яктысында
Ялтыр-йолтыр чагылып күренә.
Болыт аша качып-посып кына
Нурын сузган кояш шикелле,
Керфек аша
          көләч карашыңны
Суздың миңа,
          көлеп сөйкемле.

Мин дәфтәрдә күрдем
          нормаларның
Бик еш кына йөздән ашканын,
Шуңар синең горур йөрәгеңдә
Сөенү дәрте ярсып ташкандыр.
Битләреңдә уйный
                    кызу эшләп
Арганлыктан туган кызыллык.
Ул – яшьлегең таңы —
          эш өстендә
Туа булыр шулай сызылып.
Маңгаеңа кунган тир тамчысы
Керфегеңә төшә егылып.
Ул —
          шулай ук синең яшьлегеңнең
Таң аттырып туган чагыдыр.
Шомырт чәчең, җилгә дулкынланып,
Иелеп үбә шаян кашыңны.
Син оялдың,
           кинәт, түбән карап,
Күзләреңнең көлүен яшердең.
Мин сокланам,
          зәңгәр колхоз кыры
Таудай уңыш бирү өстенә
Батыр эшләп, матур көлә белгән
Шундый сылу кызлар үстерә.
Бу кырлардан ерак китсәм дә мин,
Тирән калыр минем хәтердә —
Дулкынланып торган киң басулар,
Шул басуда йөргән батырлар.

Хуш, акыллым!
          Бик тиз күрешмәсәк,
Сагыш белән йөзең сулдырма!..
Сайраштык без язгы сабанда,
Ыңрашмабыз көзге ындырда!

Бүләк итеп миңа яулык чикмә,
Минем күңлем сине, ягымлым,
Сабан теше белән казып чиккән
Колхоз кыры белән сагыныр.

1933

Карлар

Җил изүемне чиште,
                    кар каймагын
Күкрәгемә сылап җибәрде.
Ул, ахрысы, минем йөрәк утын
Шул кар белән басыйм дигәндер.
Җил, белмисең,
                     йөрәк эссесенә
Түзә алмый синең карларың.
Күкрәгемдә һаман ялкын калды,
Син китергән карлар калмады.
Мин каерылып карыйм көнчыгышына,
Баса алмыйм күңел газабын.
Җил, сизмисең,
           минем уйлар сагына
Фәйрүзәсе булган Казанны.
Якын идем,
           поезд еракларга
Алып китте мине каныгып,
Нигә инде мине аерды ул,
Нигә инде аны калдырды?
Инде менә күңлем чәшкәләрен
Тутыра алмый хәзер саргая,
Көләч, матур Фәйрүзәсе булган
Шул Казанны өзелеп сагынам.

1933

«Бүген таңда ап-ак карлар яуды …»

Бүген таңда ап-ак карлар яуды,
Ә кич белән бар да эреде.
Мин көрсендем,
Минем сөенечем дә
Шулай эрер кебек күренде.
Иртән кояш иде,
Ә кич белән
Күк төренде ямьсез болытка.
Синең сөю әгәр шулай булса,
Мин үләрмен, җаным, хурлыктан.

Карлар язгы урам уртасыннан
Җырлый-җырлый агып китәләр…
Бу сөешү шулай агып бетсә,
Күңелем,
Безгә ни хәл итәргә?

Бик еракта минем кояшым бар,
Томан каплап тора араны,
Өзелеп сагынам
Матур кояшымның
Томаннарны ертып каравын.
Мин нишләрмен,
Шушы кояшым да
Бер көн килеп мине алдаса?
Болытлары качкан кояш төсле
Хыялымнан эз дә калмаса?

1933

«Еллар, еллар …»

Еллар, еллар…
Сезнең һәркайсыгыз
Сыйпап үтте минем битемне.
Чәчләремне күмеп ташлар өчен,
Ефәк кебек карлар китерде.

Сезнең эзләр буй-буй сызылып калган,
Җыерчыклар тулы маңгаем.
Шул эзләрдән аксын дидегезме
Яшьлегемнең алсу таңнарын.

Үпкәләмим сезгә!
Мин яшьлекне
Иң күрекле чорда кабызып,
Иң бәхетле илне төзегәндәге
Кайнар тирем итеп агыздым.

Безнең илдә тиңсез хезмәт белән
Социализм йорты төзелә.
Минем гомрем кирәк бер таш булып
Кереп ятты шул йорт нигезенә.

14 гыйнвар, 1934

Су буенда

Яр читендә,
          Агымсуда,
Кызылармеец
          Атын юа.
Ялын тарый,
          Сыртын уа
Һәм басмага
          Карап куя.
Басма өстендә
          Колхозчы кыз
Җитеннәргә
          Су эчерә.
Һәм сиздерми —
          Нитми генә
Яр читенә
          Күз төшерә.
Елга ага
          Бөдрәләнеп,
Кызның алтын
          Чәче кебек.
Кыз керфеген
          Түбән сузып,
Битен каплап,
          Сорау бирә:
– Матур егет,
          Әйтче миңа,
Кызылармеец
          Кемне сөя?
Егет аның
          Янына килеп,
Чәчен сөеп,
          Җавап бирә:
– Кызылармеец
           Синең кебек
Эшчән, батыр
          Кызны сөя.

Февраль, 1935

«Дим буена кайтсаң …»

Зәйтүнәгә

Дим буена кайтсаң,
                    мин тирбәнгән
Зифа тирәкләрне күрерсең,
Мин аунаган яшел чирәмнәрдә
Ал чәчәкләр өзеп йөрерсең.
Дим буена кайтсаң,
                    яшем тамган
Яшел камышларны өзәрсең.
Камыш төсле зифа гәүдәң белән
Дим дулкынын ярып йөзәрсең.
Мин кайталмам инде Дим буена,
Кайталмаган төсле яшьлегем.
Яшьлегемнең иң саф тойгыларын
Мин Дим ярларына яшердем.
Анда минем кайнар йөрәгемә
Дәртле сөю уты кабынды.
Мин беренче кат сине шунда күрдем,
Күңлем белән сиңа табындым.
Димнең серле яры,
                     дулкыннары
Минем сердәшләрем булдылар.
Алар минем бөтен моң-зарымны,
Уйларымны бүлешеп тордылар.
Мин күңлемнең энҗе-мәрҗән төсле
Иң кыйммәтле яшьлек серләрен —
Беркемгә дә түгел,
                    бары Димгә,
Аның ярларына сөйләдем.

Ул аңлады мине, дулкын чәчеп,
Күбекләнеп ярга сикерде.
Йөрәгемдә ярсып дулкынланган
Минем тойгыларым шикелле.
Ул тирбәтте мине дулкынында,
Ул күңелне назлап ярсытты.
Хыял белән торып, сиздермичә
Алып калды минем яшьлекне.
Хәзер менә сагынам зәңгәр Димне,
Аның уйчан серле агышын.
Димдә минем назлы мәхәббәтем,
Димдә минем яшьлек сагышым!
Хуш, Дим кызы!.. Минем сөюемне
Саклап мәңге йөрәк түреңдә,
Дим шикелле ак син тыныч кына,
Кайгы күрми гомер-гомергә.
Ә мин шулай Дим һәм син тудырган
Хыял белән ялгыз юанып
Көн итәрмен… серле истәлекләр
Томанына күмелеп, югалып.
Дим буена кайтсаң…
                     икәү бергә
Йөргән юлдан җырлап үтсәнә!..
Бик күңелле булыр, төсем итеп,
Дим чәчәген өзеп үпсәнә!..

1935

Кышкы шигырь

Кар —
          әйтерсең ап-ак кәгазь,
Теләсәң – шигырь,
           теләсәң җыр яз.
Нур каләмен кулына тотып
Чыгып баскан шагыйрь – кояш.
Кыш иртәнге җиле белән
Карны өерә җиңел генә.
Нурга төренеп, карлар оча,
Бу ичмасам шигырь менә!..
Аны зәңгәр урман укый,
Бөдрә карлы кырлар укый.
Чыршы кызы җырлап утыра,
Ә, күрәсең, ул да укый.
Яшел бәрхет күлмәк кигән,
Итәкләре җиргә тигән.
Беләм, беләм,
                    Кояш менә
Шушы Чыршы кызын сөя.

Яшел фуфайкасын киеп,
Чаңгы өстендә
                    җырлап, биеп,
Битләреннән нур балкытып,
Минем сөйгән кыз да чыкты.
Ул тауларга менеп басар,
Ефәк карда чигеш ясар,
Яшьлек дәрте балкый анда,
Менә шигырь бу ичмасам!..

Кояш!
          Нинди тормыш бездә!!
Бәхетле без икебез дә:
Данлыклы, шат илнең җырын
Җырлау насыйп бүген безгә!

Февраль, 1935

«Ал чәчәккә кунган бал корты күк …»

Ә-гә

Ал чәчәккә кунган бал корты күк,
Синең кочагыңа атылдым.
Бу мәхәббәт нинди көчле әйбер,
Бу йөрәкләр нинди ялкынлы!..
Без бәхетле идек…
          Безнең күңел
Сөю балын эчеп исерде.
Ал иреннәр аша мин күчердем
Сиңа кайнар яшьлек хисемне…
Шат йөрәкләр бергә ярсып типте,
Ике күңел бергә кушылды.
Мин яшьлегем итеп тойдым сине,
Бу, ахрысы, шуның өчендер.
Сөю катыш көләч караш белән
Керфек аша миңа карадың.
Син төзәттең үксез йөрәгемдә
Еллар буе килгән яраны.
Күкрәгеңә кыстың, күзләремне,
Битләремне үптең үз итеп.
Бу минутта илдә иң бәхетле,
Иң кайгысыз кеше без идек.
Аерса да тормыш безне, иркәм,
Чик куйса да безнең бәхеткә,
Бу төн калыр мәңге йөрәкләрдә
Һәйкәл булып кайнар яшьлеккә!..
Мин онталмам, мәңге онталмам мин
Синең күкрәгеңнең җылысын,
Беркем бирә алмаган иркәләүне
Әллә ничек кенә бирдең син.
Син төшендең яшьлек дәрте белән,
Чын ышану белән януны —
Шуңар күрә синең карашларың
Бар нәрсәдән миңа ягымлы.

1935

Яз җыры

Ашкынулы йөрәк җырын җырлап,
Гөрләвекләр акты урамда.
Сагыну моңын сузып, күк юлыннан
Сайрар кошлар кайтты урманга.

Зифа каен яшел яфрак ярды,
Яфраклары шаулый җил белән.
Ул каршылый язны күтәренке
Һәм шатлыклы яңа җыр белән.

Күкне иңләп күксел болыт килде,
Аккорд бирде яшен һавада.
Арфа төсле яңгыр тамчылары
Сузылдылар кырга, далага.

Концерт бирә дәртле, шатлыклы яз,
Аны тыңлый бөдрә тирәкләр.
Гөлчәчәкләр, җирдән баш калкытып,
Һәм яз төсле ярсу йөрәкләр.

Гыйнвар, 1936

Күке

Калын урманда
Гел кичкә каршы
Иштелә моңлы
Бер кошның тавышы:
           – Кәккүк, кәккүк,
          Кәккүк, кәккүк!

Ул салмак кына
Кабатлый шуны,
Шул аның җыры,
Шул аның моңы:
           – Кәккүк, кәккүк,
           Кәккүк, кәккүк!

Ул ялгыз яши,
Чыгармый бала,
Менә шунлыктан
Ямансу аңа!
           – Кәккүк, кәккүк,
           Кәккүк, кәккүк!

1 март, 1936

Әтәч

Таң ата бугай,
Әтәч кычкыра:
           – Кикрикүк,
          Кикрикүк!
Йә сузып кына,
Йә бик еш кына:
          – Кикрикүк,
          Кикрикүк!

Аңа кушыла
Башка әтәчләр:
          – Кикрикүк,
          Кикрикүк!
Картлар артыннан
Шаулаша яшьләр:
           – Кикрикүк,
           Кикрикүк!

Без дә уяндык
Әтәч тавышына:
           – Кикрикүк,
           Кикрикүк!
Бакчага килдек,
Ашыга-ашыга:
           – Кикрикүк,
           Кикрикүк!

3 март, 1936

Маэмай

Минем бар бер маэмаем,
Кара борын Акбаем.
Күп йөгерә, күп өрә,
Күп ишетә, күп күрә.

Хәзер аңа мин сугыш
Һөнәрләрен өйрәтәм.
Чаптырам да сикертәм,
Көн дә шулай йөдәтәм.

Ул окоптан окопка
Хат ташырга өйрәнсен!
Командирын дошманнан
Яклашырга өйрәнсен!

Яралыга су илтсен,
Һәрнәрсәгә өлгерсен.
Нәрсә генә сизсә дә,
Командирга белдерсен.

Менә шуның барсын да
Мин өйрәтәм Акбайга.
Акбай әзер һәрвакыт
Туган илен сакларга!

5 март, 1936

Батыр егет турында җыр
(Акбүз ат)

Батыр егет китте акбүз атта
Туздырырга дошман сафларын.
Акбүз аты кайтты ялгыз гына,
Батыр егет үзе кайтмады.

Дошман уты аның гомрен кискән,
Ал кан белән юган яңагын.
Соңгы сүзе итеп, үлгән чакта,
Ул тапшырды безгә байрагын.

Кызыл байрак аның кабрен бизи
Җиңеп чыккан хезмәт илендә.
Батыр егет! Данлы исмең синең
Мәңге калыр безнең күңелдә.

Март, 1936

Җырым булсын бүләгем

1

Сандугачлар тирәктә,
Кызлар бара җиләккә.
Җиләк төсле минем чибәр,
Ут салды шул йөрәккә.
          Ах… яна ла йөрәгем!
          Җиләк төсле чибәремә
          Җырым булсын бүләгем!

2

Таң атканда торсана,
Мәк чәчәген күрсәнә!
Мәк чәчәге төсле көлеп,
Минем алга килсәнә.
          Ах… яна бит йөрәгем!
          Мәктәй алсу чәчәк аткан
          Җырым – сиңа бүләгем!

3

Гармунчылар, уйнагыз
Көйнең шәбен, асылын!
Гармун тавышы әйтеп бирсен
Безнең йөрәк ярсуын!
          Ах… яна шул йөрәгем!
          Гармун белән бергә туган
          Җырым – сезгә бүләгем!

4

Без атландык җирәнгә,
Каршы киттек җилләргә!
Дуслар, кире чигенмәбез,
Без өйрәнгән җиңәргә!
          Ах… ярсый ла йөрәгем!
          Җиңеп чыккан туган илгә
          Җырым булсын бүләгем!

Март, 1936

Дулкыннар
(«Балыкчы кыз» дан)

1

Дулкыннар, дулкыннар,
Ник болай шаулыйсыз,
Ярларга сугылып,
Сез нәрсә даулыйсыз,
          Дулкыннар, дулкыннар?!

Нәрсәгә сез болай
Агласыз ашкынып,
Очарга талпынган
Яшь киек каз кебек,
          Дулкыннар, дулкыннар?!

Мин аңлыйм бит сезне,
Мин сезгә ышанам,
Сездәге дәрт безнең
Дәртләргә охшаган,
          Дулкыннар, дулкыннар!

Сездәге ашкыну,
Сездәге талпыну
Нәкъ безнең ярсыган
Йөрәкнең ялкыны,
          Дулкыннар, дулкыннар!

2

Йөрәкле яшь егет
Юл тотты еракка,
Тирбәлеп, чайкалып
Сезнең киң кочакта,
          Дулкыннар, дулкыннар!

Мин калдым аерылып
Йөрәгем дусыннан,
Ул җиңеп кайтканчы,
Мин китмәм шушыннан,
          Дулкыннар, дулкыннар!

Ул – минем шатлыгым,
Ул – йөрәк ялкыным,
Ул – батыр, сөйкемле,
Нәкъ сезнең шикелле,
          Дулкыннар, дулкыннар!

Апрель, 1936

Май

Төндә генә җылы яңгыр явып киткән,
Кышның соңгы суыкларын алып киткән,
Җир өстенә яз ямь-яшел келәм япкан,
Гөлчәчәкләр зәңгәр, кызыл чәчәк аткан.

Куе яшел яфрак ярган ак каен да,
Кибеп, сулып утырмыйм дип май аенда.
Без дә чыктык йөгрә-йөгрә яланаяк,
Һәм кояшка кызынырга сузыл да ят!

Май, 1936

Яшьләр

Безгә күп булса
Егерме ике.
Яшьлек – безнеке,
Яшәү – безнеке.
Эштә без җитез,
Җиңел сөякле.
Көрәштә батыр,
Курыкмас йөрәкле.
Безгә хас түгел
Елау, сыкрану.
Авырлык туса,
Әрнеп сукрану.
Безгә хас түгел
Эштә акрынлык.
Безнең йөрәккә
Ят ул – салкынлык.
Безгә хас ялкын,
Дәрт һәм кыюлык.
Безгә бик читен
Дәртне тыюы!..
Барганда булсын,
Кайтканда булсын,
Урамда булсын,
Бакчада булсын,
Без бар дөньяны
Яңгыратабыз.
Җырлап барабыз,
Җырлап кайтабыз.
Безнең төркемдә
Гел көлке-уен.
Безгә тын бару,
Тын кайту кыен.
Сөйсәк инде, без
Янып сөябез.
Яшәү һәм сөю
Тәмен беләбез.
Тормыш кул бирә
Безгә – яшьләргә!..
Телибез илдә
Тәмләп яшәргә!
Ләкин бәхетле
Илебез өстенә
Яу килсә, канлы
Балта өстерәп,
Без шул минуттук
Чиктә булырбыз.
Дәртне дошманга
Каршы борырбыз.
Яшьлек тиңдәшсез
Зур бер көч белән
Яшьнәр ул вакыт
Дошман өстенә.
Үлем куркытмый
Безне сугышта,
Көлә белербез
Без соң сулышта.
Туган ил өчен
Батыр сугышып,
Сулаган чакта
Соңгы сулышын,
Елмаер безнең
Яшьлек бәхетле.
Үлем җиңалмас
Безнең яшьлекне.
Үкенмәс болай
Үлсә дә күңел.
Юк, мондый үлем
Безгә ят түгел.
Тормыш кул бирә
Безгә – яшьләргә.
Без телибез шат,
Балкып яшәргә.
Һәм бу яшәүне
Ятка бирмәскә,
Әзер без, яшьләр,
Канлы көрәшкә!

1936

Йолдызлар

Җәйге аяз төндә
Зәңгәр күккә карыйм.
Зәңгәр күктә янган
Йолдызларны саныйм.
Кояш баткан инде,
Шәфәкъ кызыллыгы
Сүнгән саен сүрелә
Көннең кызулыгы.
Караңгылык төшә
Дәшми-нитми генә,
Көндез арганнарга
Тәмле йокы теләп.
Иртә белән куе
Ап-ак чәчәк аткан
Алмагачны хәзер
Кара пәрдә япкан.
Тынып калган кырлар,
Елга, урман, чокыр.
Төн китергән безгә
Тынычлык һәм йокы.

Ә йолдызлар әле
Яңа гына торып,
Төнге сменага
Чыгып баскан кебек,
Тере, батыр карап
Елмаялар серле,
Зирәк караш белән
Күзәтәләр җирне.
Җир йокыга чумган,
Ә йолдызлар уяу.
Янып торыр алар
Төне буе шулай.
Әллә алар сакчы
Каскасына теккән
Кызыл йолдызларның
Шәүләләре микән?
Әллә самолётлар
Канатына чиккән
Ал йолдызлар шулай
Күктә чагыла микән?

Ерак-ерак чиктә
Кызыл сакчы тора.
Ул да шулай тере,
Ул да шулай уяу.
Винтовкасы – корган,
Патрон – сумкасында.
Кызыл йолдыз яна
Яшел каскасында.
Аның күзләреннән
Йокы төсе качкан.
Көнбатышын куе
Кара болыт баскан.
Болытларга каршы
Батыр яна йолдыз.
Дошман үтә алмас,
Дуслар, тыныч булыгыз!
Җәйге аяз төндә
Зәңгәр күккә карыйм.
Зәңгәр күктә янган
Йолдызларны саныйм.
Төнебез тыныч безнең
Алар янган чакта,
Чөнки йолдыз таккан
Кызыл сакчы сакта!

1936

Парашют

Биш ел бергә гомер сөргән
Хатыным мине ташлады.
Бер очучы егет белән
Сөешеп йөри башлады…
Беркөн алар икесе бергә
Самолётта очканнар.
Миңа язу калдырганнар,
Борчылмаска кушканнар.
Борчылуын борчылмадым,
Ләкин үтә хурландым.
Үземне дә бик хурладым,
Хәтер саклап тормадым.
Көнчелегем чиктән ашты,
Әйтмәгән сүз калмады.
Самолётны уйлап тапкан
Галимне дә каргадым.
– Кешеләргә җир тар микән,
Каян чыккан бу очу?
Җирдә куып җитәр идең,
Күкнең бармы соң очы?

Бер көн шулай азаплангач,
Икенче көн таң белән —
Почтальон ишек кага,
Килгән телеграм белән.
Телеграмны хатын суккан:
«Җаным, фәлән-фәсмәтән,
Очучыны яратмыймын,
Бары сине яратам.
Аның белән талаштым да
Бәйләнешне бетердем.
Биш йөз километр очкач,
Парашютта сикердем».
Шуны укыгач, әй куандым,
Гел шуны уйлап йөрдем.
Парашютны ясаучыга
Мең-мең рәхмәт яудырдым.
– Әй… – мин әйтәм, – очучы дус,
Очам диеп масайма!..
Нинди биек алып менсәң дә
Минем хатынны сайлап —
Барыбер саклый алмагансың,
Бозгансың шул талашып.
Синдә булса пропеллер,
Ә хатында – парашют.

Ләкин әле бер шигем бар:
Хатыным самолётыннан
Сикерүен сикергән, тик
Кайда барып утырган?!
Җилле көнне парашютны
Җил еракка очыра бит!..
Күңеле парашютлы хатын
Чын да эчне пошыра бит.

Ләкин, дуслар, ышанмагыз,
Болай гына сөйләдем.
Андый-мондый бәлаләрдән
Тыныч әле йөрәгем.
Самолётны да яратам,
Парашютны да сөям.
Мин бу әкиятне сөйләдем
Тик бер киная белән.
Бар бит шундый хатыннар да —
Һәрбер егеткә гашыйк.
Йөрәкләре – пропеллер,
Итәкләре – парашют.

Сентябрь, 1936

Сагыну

Гөл чәчәкләрен өзәм мин,
Юлларына тезәм мин.
Бик сагындым, бәгърем,
Бик сагындым сине,
Әле дә ничек түзәм мин!

Таң атканда уянырмын,
Җилкәмә шәл салырмын.
Таң шикелле балкып
Тиздән кайтыр булсаң,
Каршы чыгып алырмын.

Җилбер-җилбер җил искәндә,
Үләнгә чык төшкәндә,
Бик күңелле булыр,
Бик кызыклы булыр,
Кайтсаң сагынып көткәндә.

Сентябрь, 1936

Беренче дәрес

Без бу ел гына
Мәктәпкә килдек.
Аңарчы һаман
Бакчада идек.

Мәктәп өр-яңа,
Анда парталар,
Алар күңелне
Эчкә тарталар.

Кулыбызда безнең
Яңа әлифба.
Менә монсы «а»,
Менә монсы «ба».

Без хәрефләрдән
Сүзләр ясыйбыз,
Шуннан соң җырлап
Укый башлыйбыз:

Ат,
          ата,
                    арта,
Ат арба тарта.
Ата-аналар
Атта баралар.

Нинди зур бәхет,
Нинди үзгәреш!
Бигрәк күңелле
Беренче дәрес!

1936

Карак песи

1

Чоландагы ак майга
Ияләшкән күселәр,
Мин чоланны сакларга
Куштым ала песигә:

– Мияу, мияу, пескәем!
Барчы, зинһар, чоланга,
Майны сакла күседән,
Оясыннан чыгарма!

2

Песи күргәч, күселәр
Койрыкларын кыстылар.
Йөрмәделәр чабышып,
Ярыкларга постылар.

– Мияу, мияу, пескәем!
Колак салдың сүземә!
Каравылдан бушагач,
Сөт бирермен үзеңә!

3

Иртә белән майга дип
Керсәм, күзем акайды:
Явыз песи берүзе
Ялт иттергән ак майны!

– Мияу, мияу, пескәем,
Хыянәтче икәнсең.
Саклый торган маеңны
Үзең ашап беткәнсең!

Октябрь, 1936

Сәгать

Сәгать суга: «даң, даң!..»
Хәбәр бирә таңнан:
Бакчага барырга
Унбиш минут калган.

Сикереп торды Марат,
Күрә – эшләр харап.
Тагын соңга калган,
Шул йокыга карап.

Сәгать йөри: «келт, келт!..»
– Тиз бакчага кит, кит!..
Марат аңа дәшә:
– Тукта, мине көт, көт!..

Сәгать җырлый: «диң, диң!..»
– Мин бит туктый белмим.
Моннан ары: «зиң, зиң!»
Миңа карап йөр син!..

1936

Болыт

Карагайлы урман өстендә
Күксел болыт көтүе күренде.
Минем дустым самолётында
Шул болытка барып күмелде.
Көтәм әле, болыт акрынлап
Килеп җитәр минем турыма.
Мин сорармын дустым хакында,
Аның ничек очуы турында.
Битне сыйпап, салкын җил исте,
Якынлашты болыт, зурайды.
Миңа әйтер сүзе бар төсле,
Киерелә төшеп турайды.
Өлгермәдем аннан сорарга,
Кинәт шунда яшен яшьнәде,
Күк күкрәде,
          аннан вак кына
Җылы яңгыр ява башлады.
Рәхәт булып китте күңелгә,
Көлемсерәп күккә карадым.
Минем соравыма болытның
Шушы булды, ахры, җавабы.
Минем дус та шулай еракта
Яшен төсле яшьнәп узадыр.
Җылы яңгыр төсле карашын
Сөйгән дусларына сузадыр.
Минем дус та күкләр күкрәтеп
Күрсәтәдер илнең ныклыгын.
Җылы яңгыр төсле саклыйдыр
Илнең исәнлеген, туклыгын.

Октябрь, 1936

Озату
(«Яшь Испания» циклыннан)

1

Яшь испанлы ашыга фронтка,
Култыгында – аучы мылтыгы.
Соңгы сүзен сөйли хатынына,
Бераз ярсып, бераз тотлыгып:
– Дошман көчле диеп каушама!..
Безнең дуслар безне ташламас!..
Дошман уты тиеп егылсам,
Мылтыгымны алып, сафка бас!..

Яшь испанка бераз ямансу,
Күзләрендә ләкин яшь түгел.
Кургаш тамчы булып ялтырый
Керфегендә кыю яшьлеге:
– Бар син, җаным, бар син фронтка…
Ничек күнәргә соң коллыкка?!
Очкан утка каршы барганда,
Сиңа алмаш барын онытма!..
Ирек кадерен без бик беләбез,
Ирлек бурычын илгә түләрбез.
Яшәгәнче җирдә тез чүгеп,
Аягүрә басып үләрбез!..

Яшь испанка бераз ямансу,
Күзләрендә ләкин яшь түгел.
Сүнмәс ялкын булып кабынган
Күзләренә батыр яшьлеге.

2

Сьерра-де-Гвадаррама тавының
Болытларга тигән түбәсе.
Яшь испанлы атлый шул тауга,
Дружиналар шунда, күрәсең.
Батып барган кояш
                    таудагы
Ак болытны канга манчыган.
Селки-селки кызыл яулыгын,
Яшь испанлы шунда ашыга.

Тахо суы бүген кып-кызыл,
Белмим – кояш нуры, белмим – кан!..
Тахо буйлап кызыл билбаудан
Яшь испанлы китте фронтка.

1936

«Без аерылдык…»

Һ.

Без аерылдык…
                    Чиксез авыр булды
Шундый якын дустан аерылу!..
Син болытка кердең кояш булып,
Ә мин сүндем ярты ай булып.
Елмайсаң да куе болыт аша,
Елмаюың мине җылытмый.
Ерактагы кояш җылы түгел,
Якынайтырга ләкин буй җитми.
Ирекле һәм көләч яшьлек булып,
Син йөзәсең айкап һаваны…
Ә мин калдым инде…
          Яшьлек үтте.
Тормыш кордым; бала-чагалы.

Сирәк кенә зәңгәр томан аша
Күренеп калган кояш шикелле,
Мин очратам сине…
          Син һаман да
Шундый көләч, шундый сөйкемле!..
Күзләреңдә синең яшьлек дәрте,
Иреннәрең – ялкын чәчкәсе.
Бәхет, яшьлек, сөю образы син,
Син яшьлекнең дусты, яшьтәше.
Гөлдән гөлгә кунып очып йөргән
Күбәләкләр төсле күңелле,
Алар төсле матур һәм кайгысыз
Үткәрәсең яшьлек көнеңне…
Миңа нәрсә? Инде карт кешегә
Канат чыкмас барыбер кагынып.
Мин яшәрмен, сине һәм синдәге
Кайнар яшьлегемне сагынып.
Син ташлама мине, дустың итеп
Син кил миңа, утыр яныма…
Минем дә бит хакым бардыр инде,
Бәхет кошы кунса талыма?!
Күп яшердем синнән хисләремне,
Инде синнән артык яшермим.
Сөям сине, өзелеп сагнам сине,
Синең хисең белән яшим мин!..

1936

«Аккош төсле очып йөргәнеңне…»

Балерина З. Г-гә

Аккош төсле очып йөргәнеңне
Күргән идем кичә сәхнәдә.
Ни булды соң бүген аягыңа?
Ник аксыйсың, Зәйнәп, әйтсәнә?!
Зәңгәр күктә очкан күгәрченнең
Канатларын кемнәр каерган?
Күк күгәрчен төсле Зәйнәбемне
Сәхнәсеннән кемнәр аерган?!
Зәңгәр күлдә йөзгән аккошларның
Канатларын кемнәр канаткан?
Аккош төсле моңсу Зәйнәбемне
Кем яздырган шулай аяктан?!

Нинди яра, нинди газаплы чир,
Ямен алдың матур саулыкның?!
Беткәнмени аяк, нигә инде
Зәйнәп аягына каныктың?!
Бу аяклар зәңгәр яктылыкта
Дулкынланып биеп үтсәләр,
Ул тудырган чиксез матурлыктан
Йөрәкләрдә гөлләр үсәләр.
Бу аяклар көмеш алка ясап
Әйләнсәләр сәхнә түрендә,
Бөтен илне таңга калдырырлык
Илһам туа шагыйрь күңлендә.

Бу аяклар —
          серле матурлыкның,
Дәртле тойгыларның һәйкәле!!
Зәйнәп бәгърем, ничек булды соң бу?!
Ник аксадың болай, әйт әле!!
Кызганам шул сине,
                    синең өчен
Күңелем тулы яхшы теләккә.
Синең аяктагы яраларның
Әрнүләре минем йөрәктә.
Бу яралар тизрәк бетсен иде,
Элеккечә син шат, сөйкемле
Бассаң иде килеп минем алга,
Зифа буйлы тополь шикелле.
Керфек аша көлеп үтсә идең,
Тибрәндереп йөрәк хисләрен.
Күрсәк иде тагын киң сәхнәдә
Син матурның җилдәй искәнен.
Шул чагында мин дә шатлыгымнан
Ал битеңнән синең үбәрмен.
Син аңларсың, Зәйнәп, һәм бер юлга
Кичерерсең мине – юләрне.

1936

«Зәңгәр күзле, алсу иренле…»

Һ.

Зәңгәр күзле, алсу иренле,
Үзе шаян, үзе күңелле
Һәдия дигән дустым бар минем,
Йөрәгемә якын яр минем.
Ул назланмый юк-бар сүз белә,
Бигрәк инде, бигрәк үз миңа.
Сокланам да һаман үзенә,
Тик тимәсен инде күз генә.
Мине күрсә, йөзе ачыла,
Көлә-көлә килә каршыма.
Аны күргәч ярсый йөрәгем,
Әйтерсең лә урнын тарсына.
Бер елмаеп миңа караса,
Бар кайгымны минем тарата.
Мин шул аны өзелеп яратам,
Ә, күрәсең, ул да ярата.
Мин үзенә аның, сердәшем, дим.
Ләкин, дуслар, сездән яшермим:
Мин яратам аны яшерен генә,
Аның белән генә яшим мин.

1936

Кырымнан

Мин Кырымда идем;
Самолётта
Юлга чыктым өйгә кайтырга.
Без таң белән күккә күтәрелдек,
Җәй озатып калды артымнан.
Шадра диңгез өсте,
Кипарислар,
Тезелеп киткән йөзем түтәле —
Мираж төсле күзгә чагылып үтте
Иртәнге ак томан үтәли.
Диңгездән соң таулар, күк урманнар,
Чабыша-чабыша, артка үттеләр.
Урманнарны куып, Украина
Тугайлары килеп җиттеләр.

Монда инде кырлар сары кигән,
Арыш кыры такыр кырылган.
Мин сизендем:
Монда көз каршылый,
Җәй озатып калса Кырымнан.
Кешеләр дә бишмәт киеп йөри,
Анда шактый суык, ахрысы.
Ә мин бүген генә су коендым,
Ак дулкыннар белән ярышып.
Җылы якка карап кошлар оча,
Муеннарын сузып, боргалап.
Очыгыз, кошлар,
Мин дә шуннан очам,
Анда яңа пеште гранат.

Очу рәхәт,
Ләкин күзне кинәт
Йокы басса, шулай калгысам,
Пилот иптәш,
Кызык булыр микән,
Күзне ачкач, җирдә кар булса?!
Шулай булды:
Соңгы аэропортка
Без кыйгачлап килеп төшкәндә —
Мәскәү халкы ап-ак карда йөри,
Җәйне күптән онытып беткәннәр.

Минем чибәр миңа каршы төшкән,
Киез итек кигән, шарфтан.
Ә мин әйтәм:
– Әле бүген генә
Трусиктан йөрдем паркта.
Бүген генә әле җәйдә булдым,
Бүген генә миннән калды көз!
Бүген генә сиңа бүләк итеп
Өздем менә пешкән абрикос!..
Мә, авыз ит!..
Бу бит бүләк сиңа,
Безнең җирнең җәйле иленнән.
Әбиләр бит шуны әкият итеп
Сөйләгәннәр элек, тилеләр!..

Менә монысы көчле йөзем суы,
Пробкасын ач та шунда сал!..
Әкият төсле матур тормыш өчен
Әйдә, җаным, эчик, булмаса!..

17 март, 1937

Бишек җыры

1

Күз нурым син,
Матурым син,
          тулган аем!
Ай туганда
Йокла инде,
          матуркаем!

Такмак әйтер
Сиңа җилләр,
Алмагачы әкият сөйләр.
Йокла, нәни,
Йокла, бәби,
Әлли-бәлли,
Бәлли-бәү!

2

Син үсәсең
Матурланып,
          алсу гөлдәй.
Гөлләр үскән
Иң бәхетле
          матур илдә.

Гөлләр сине
Назлап сөяр.
Кояш көлеп
Башын ияр.
Йокла, нәни,
Йокла, бәби,
Әлли-бәлли,
Бәлли-бәү!

Апрель, 1937

Сөю җыры

Таң җилләре, исегез
          таң сызылганда,
Аңар сәлам әйтегез
          Чулпан туганда.
Таң шикелле сөйкемле
          йөзенә карагыз,
Кара урман шикелле
          чәчен тарагыз.
Белсә иде ул ничек
          сагынганымны!..
Бер карашы көченнән
          кабынганымны!..
Күңелле соң сөелеп,
          сөеп яшәве.
Без бәхетле шат илнең
          дәртле яшьләре.
Таң җилләре, исегез
          таң сызылганда.
Аңар сәлам илтегез
          Чулпан туганда.

Май, 1937

Куш алмагач

Куш алмагачны
Икәү утырттык
           шушы бакчага.
Икәү су сиптек,
Кояш чыкса да,
          кояш батса да.

Син киттең инде…
Аерылып синнән,
           мин ялгыз калдым.
Сагынган саен,
Куш алмагачка
           карап юандым.

Тиздән кып-кызыл
Алмалар бирер
          куш алмагачым.
Ул алмаларны
Кем белән җыйыйм
          син булмагачтын?!

Куш алмагачым
Шаулап утыра
          моңсу бакчада,
Мин көтәм сине,
Кояш чыкса да,
          кояш батса да.

Мин беләм, тиздән
Кайтырсың, җаным,
           алмагачыңа!
Икәү чыгарбыз
Шат улың белән
синең каршыңа.

Куш алмагачның
Чәчәге төсле
          сөйкемле бит ул.
Куш алмагачның
Пешкән алмасы
          шикелле бит ул.

Куш алмагачның
Төбендә икәү,
          шушы бакчада
Көтәбез сине,
Кояш чыкса да,
          кояш батса да.

Мин беләм, тиздән
Кайтырсың, җаным,
          алмагачыңа!
Куш алмагачта
Сине сагынып,
          алмаң каршылар.

1937

Җил

Җил чиртте тәрәзәгә,
Җил какты ишекне.
Җитәр, дим, җил, азма,
Ишеттем, ишеттем.

Ай әле батмаган,
Таң яңа сызылган.
Беләм бит, син килдең
Матур таң кызыннан.

Ул яңа торгандыр,
Чәчләрен үргәндер.
Ургычын җиккән дә
Басуга килгәндер.

Мин беләм, шулай ук
Кырдагы арышлар
Таң кызын көткәндер,
Саргаеп сагыштан.

Ул килеп, аларны
Иркенләп сөйгәндер,
– Мин килдем, җаннарым,
Гөрләгез, – дигәндер.

Мин беләм, ул килгәч,
Ургычын көйләгән.
Һәм мине дәшәргә,
Җил, сине җибәргән.

Җил килде, ишекне
Сак кына шакыды —
Йә, җитәр, ишеттем,
Йә, җитәр, акыллым!

Мин хәзер чыгармын,
Миңа соң озакмы?
Мине дә моңаеп
Көтәдер трактор.

Җил мине җитәкләп
Йөгертер басуга.
Һәм сабан тургае
Җыр белән каршылар.

Таң кызы! Таң кызы!
Таң кебек ал йөзең.
Бик иртә торгансың,
Нәкъ Чулпан йолдызы!

Без икәү китәрбез
Бер эздән, сафланып,
Дулкынлы арышлар
Диңгезен актарып.

Бәхетле шат җырдан
Бөтен кыр яңгырар.
Җил тынар җыр тыңлап,
Күл өсте ялтырар.

Бер яктан елмаеп,
Ал кояш күренер.
Кыр, урман һәм күлләр
Саф нурга күмелер.

Ул карар иркәләп
Бәхетле икәүгә!
Үзебезне һәм илне
Бәхетле иткәнгә!

Таң кызы! Бир кулың,
Сөй мине, иркәлә!
Таң кызы! Җил тагын
Килсенче иртәгә!

1937

Яңгыр

Кояш качты болыт артына,
Болыт үсте һаман акрынлап.
Таулар күксел томан эчендә,
Яңгыр килә инде якынлап.

Үләннәрне капшап, җил исте,
Шадраланды кинәт күл өсте.
Күл буена үскән камышлар,
Кочаклашып, пыш-пыш үбеште.

Яшен яшьнәп куйды кинәттән,
Тамчы тамды йөзгә сирәкләп.
Килеп җитте болыт, шуннан соң
Коеп салды яңгыр чиләкләп.

Кыр тын алды көлеп, иркенләп;
Ерганаклар – күк тау битендә.
Тамчыларны йотып, кинәнеп,
Җем-җем килә зәңгәр җитеннәр.

Яңгыр китте, озак тормады,
Җирдән сөйрәп күксел томанын.
Ул ашыкты нәүбәт буенча
Сугарырга күрше кырларны.

Кояш чыкты болыт артыннан,
Көн аязды шуннан акрынлап.
Шатлык сыймый минем йөрәккә,
Бу табигать бигрәк матур ла!..

Безнең тормыш шундый ирекле,
Шатлыклы һәм матур түгелме?
Яңгыр алды төсле өметле,
Яңгыр арты төсле күңелле!

1937

Арыш кырында

Таң кызара.
Зәйнәп комбайнда
Арыш кыры белән таныша.
Арышларга кызу,
Чөнки Зәйнәп
Кояш белән бүген ярыша.
Ярыш шарты шулай:
Кояш теге
Тау артына кереп батканчы,
Егерме биш гектар арыш кыры
Чүмәләләр белән каплансын.

Белмим, әллә шушы ачуданмы,
Кояш бүген үтә кыздыра.
Комбайнчы кызны үртәгәндәй,
Юл чатында йомран сызгыра.
Куаклар тын; күлләр дулкынланмый,
Җил тибрәтми зифа камышны.
Һәммәсе дә бүген тып-тын калып
Күзәтәләр гаҗәп ярышны.
Табигатьтә әле булганы юк
Мондый көч һәм мондый җитезлек,
Кояш юлын үтеп өлгермәсен,
Ә кыз кичсен зур бер диңгезне!

Кояш менә…
Һаман өскә менә,
Тауга менгән
Зәйнәп шикелле.
Икесе дә якты, алсу йөзле,
Икесе дә матур, сөйкемле.
Кояш төшә,
                     кояш түбән төшә,
Таудан төшкән Зәйнәп шикелле…
Икесе дә дәртле, шат йөрәкле,
Икесе дә батыр, сөйкемле.
Кояш юлы инде күп калмаган,
Күкселләнеп көтә тау арты.
Зәйнәп бара соңгы гектар буйлап,
Адым саен көчне яңартып.

Зәйнәп җитте кояш батмас борын,
Зәйнәп узды бүген кояшны.
Җиңүчене котлап, җилләр исте,
Урман шаулап, кошлар җырлашты.
Һәм яртылаш тауга поскан килеш
Каршы алды кояш, ашкынып.
Ул әйтерсең җиңгән көндәшенә
Кызыл, матур байрак тапшырды.

20 февраль, 1937

Карашларың

Карашларың җылы яңгыр төсле,
Карашларың кояш шикелле.
Карашларың минем йөрәгемә
Ал чәчәкле язлар китерде.

Синең нурлы җылы карашыңнан
Ялкынланып тибә йөрәгем.
Яз гөлләре төсле шат җырларым
Бүләк булсын сиңа, чибәрем!

31 октябрь, 1937

Көз

Синең кайтасыңны ишеттем дә
Юл читенә чыктым ашыгып.
Бүген иртән ап-ак кырау төшкән,
Ил өстендә көмеш аксыллык.
Кыр төренгән кызгылт бакыр төскә,
Гөлчәчәкләр сулып киткәннәр.
Ак каеннар синең кайтыр юлга
Сары яфракларын сипкәннәр.
Кояш качкан,
Соргылт күк йөзендә
Күк болытлар ишелеп агалар.
Болытларга кадәр күтәрелеп,
Кыр казлары очып баралар.
Урман тып-тын,
Бары ара-тирә
Яфракларны кагып җил исә.
Җил яфракны түгел,
                    хисләрне дә
Коя микән әллә югыйсә?!
Ах, юк, шундый көчле ялкын белән
Сагынып көткән йөрәк хисләрен
Нинди җилләр өзеп ташлый алсын,
Нинди кырау алсын төсләрен?!
«Яз кайтмасам, көзен кайтырмын», – дип
Җырлап очкан идең май көнне.
Мин сакладым батмас кояш итеп
Йөрәгемдә синең ялкынны.
Әле дә менә көзге салкын җилләр,
Каз тәннәре ясап беләктә,
Искән чакта,
                     тәнне утка тотып,
Яз кояшы яна йөрәктә.
Кыр казлары очып киткән юлдан
Син кайтырсың көлеп сөйкемле.
Күңелләрдә шатлык чәчәк атар,
Язгы сирень гөле шикелле.

Көз аенда бөтен чәчәкләр дә
Шиңә, диеп, юкны сөйлиләр.
Көз килсә дә,
                     безнең йөрәкләрдә
Чәчәк ата яңа сиреньнәр.
Көз – картлыгы, диләр, табигатьнең,
Ә мин сизәм бетмәс яшәрү.
Безнең шатлык – илебез бүләк иткән
Мәңге шиңмәс данлы чәчәк ул!

19 ноябрь, 1937

Дусларым

Миллионнарча минем дусларым
Давылларны бергә кичкәннәр.
Җиңү дәрте белән кабынып,
Көрәшләрдә чыныгып үскәннәр.

Миллионнарча минем дусларым
Илгә биргән йөрәк тибешен.
Ялкынга һәм бозга керәчәк
Җан сөйгәне туган ил өчен.

Миллионнарча минем дусларым
Давылларны эшкә кушалар.
Иң тирәнгә төшеп йөзәләр,
Иң биеккә менеп очалар.

Миллионнарча минем дусларым
Дан эше дип таный хезмәтне.
Шуның өчен күбесе орденлы,
Күбесе илдә аерым хөрмәтле.

Миллионнарча минем дусларым
Бәхет кояшының нурында,
Яз гөлләре төсле елмаеп,
Чәчәк ата илнең кырында.

Миллионнарча минем дусларым,

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Примечания

1

Сахибеңә – хуҗаңа, ияңә.

Артка

2

Калинин Михаил Иванович (1875–1946) – дәүләт эшлеклесе. Ул XIV съездда чыгыш ясый, шигырьдә шул искә алына.

Артка

3

Биредә Муса Җәлил шагыйрь Әхмәт Фәйзигә (1903–1958) мөрәҗәгать итә.

Артка