# МУЛОҲАЗА: иқтисодий урбанизация. Ўқув қўлланма

Махмуд Ибадуллаевич Самандаров, Ибадулла Самандарович Байджанов

Бутун дунёда ҳозирги тарихий босқичда шаҳарлар минтақалар, мамлакатлар иқтисодий ривожланишида ва ҳаттоки глобал ривожланиш жараёнида роли сезиларли даражада ошиб бормоқда.Шу муносабат билан муаллифлар китобнинг сарлавҳасига «МУЛОҲАЗА: иқтисодий урбанизация» нинг умумий жараёни тўғрисида бироз фикрлар эркинлигини берди.Биринчи навбатда шаҳарларни тадқиқ қилишни давом эттирадиган бакалавриат ва магистр талабалари бўлишини кутмоқдамиз, китоб ўқувчилар учун фойдали бўлишига умид қиламиз.

© Ибадулла Самандарович Байджанов, 2021

© Махмуд Ибадуллаевич Самандаров, 2021


ISBN 978-5-0053-9107-0

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Муаллифлар

## Тақризчилар

М.Б.Сетмаматов Урганч Давлат университетининг «Архитектура» кафедраси мудири доцент, архитектура фанлари номзоди


Қ. Ахмедов Урганч Давлат университетининг«Қурилиш» кафедраси мудири доцент, техника фанлари номзоди


Байджанов Ибадулла Самандарович, Самандаров Махмуд Ибадуллаевич.

«МУЛОҲАЗА: иқтисодий урбанизация»


Аннотация

Бутун дунёда ҳозирги тарихий босқичда шаҳарлар минтақалар, мамлакатлар иқтисодий ривожланишида ва ҳаттоки глобал ривожланиш жараёнида роли сезиларли даражада ошиб бормоқда.

Шу муносабат билан муаллифлар китобнинг сарлавҳасига «МУЛОҲАЗА: иқтисодий урбанизация» нинг умумий жараёни тўғрисида бироз фикрлар эркинлигини берди. Китобни тайёрлашда муаллифлар 2015—2017 йиллар якунлари бўйича олинган асосий натижалар ва хулосаларни умумлаштирди, тизимлаштирди ва янгилади.

Биринчи навбатда шаҳарларни тадқиқ қилишни давом эттирадиган бакалавриат ва магистр талабалари бўлишини кутмоқдамиз, аммо китоб кенгроқ ўқувчилар учун фойдали бўлишига умид қиламиз.

## Сўз боши

Урбанизация бу нафақат шаҳарларнинг кескин кўтарилиши ва ривожланиши, шаҳар аҳолиси улушининг ошиши, балки шаҳарларнинг жамият хаётининг барча соҳаларидаги ўрни ва аҳамиятининг ошиши ҳамда шаҳар йўлининг устунлиги ҳисобланади.


Шаҳар саноат ташкилий, иқтисодий, маъмурий, транспорт ва бошқа функцияларни бажарадиган (аммо қишлоқ хўжалиги эмас) йирик аҳоли пунктидир. География фанида аҳоли пунктларини ўрганишда шаклланган қоидаларга кўра, субъект уларнинг давлат, халқаро ҳатто оммавий шаҳар тизимларидаги майдони ёки уларнинг ички тузилмаларининг автоном ривожланаётган тизим сифатида шаклланиши деб ҳисобланган.

Кўпгина олимлар, шу жумладан БМТнинг Молия ва жамоатчилик билан алоқалар департаментининг аҳоли бўйича мутахассислари, глобал иқтисодий тизимдаги йирик шаҳарларни миқдорий мезонларга қараб аниқлайдилар, шу жумладан: аҳоли 10 миллион ва ундан ортиқ ва ундан юқори; аҳоли зичлиги-камида 2 минг киши. км 2; битта транспорт тармоғи билан боғланган кўплаб қўшни шаҳар агломерацияларининг бирлашиши натижасида пайдо бўлган энг катта жойлашиш шаклидаги каби улкан фазовий тарозилар.

Бундай шаҳарлар мегаполислар деб номланади. БМТ экспертлари томонидан «мегаполислар» деб номланган глобал иқтисодий тизим маконидаги етакчи агломерациялар сифатида йирик аҳоли пунктларини аниқлашга бундай миқдорий ёндашув билан 2012 йилда уларга 23 та энг йирик шаҳарлар бириктирилган: Токио – 37,2 миллион киши, Дехли – 22,7 миллион киши, Нью-Йорк – 20,4 миллион киши, Истанбул – 3 миллион киши ва бошқалар.

Сўнгги пайтларда иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатларда шаҳар аҳолисининг улуши аллақачон аҳолининг 75—80 фоизини ташкил қилмоқда ва бу кўрсатгич ўша даражада сақланиб қолмоқда, бу ривожланиётган мамлакатлар ҳақида гапириш мумкин эмас, чунки у ерда шаҳар аҳолисининг улуши анча паст.

Бироқ ривожланаётган дунёнинг минтақалари бор, улар бир қатор сабабларга кўра Лотин Америкасининг кўплаб мамлакатларида бўлгани каби урбанизациянинг табиий даражаси анча юқори. Шу муносабат билан ривожланаётган мамлакатларда урбанизация жараёни жуда тез суръатларда давом этмоқда. Бу сўнгги йилларда шаҳар аҳолиси сонини кўпайишига олиб келади, бу эса аҳоли сонининг умумий ўсиш суръатларидан устундир.

Аҳолининг қишлоқлардан катта шаҳарларга кўчиб ўтиши иқтисодий жиҳатдан орқада қолган давлатларга хос бўлиб, уларда қишлоқ аҳоли пунктларида ишсизлик кўлами улкан ва мамлакатда иложи борича шаҳар аҳоли пунктлари тармоғи жадал ривожланмоқда.

Қандай иш топиш.

Замонавий шароитда олимларнинг катта ва ўта йирик шаҳарларга бўлган эътиборининг тобора ортиб бориши тегишли жараёнларнинг жадал шаклланишининг табиий натижаси бўлди: жадал ривожланаётган урбанизация, шаҳар аҳолисининг тез ўсиши.

1970—2012 йилларда шаҳарларда яшовчилар сони қарайиб 10 баробар кўпайди – 39,5 миллиондан 369,4 миллион кишига, шунингдек шаҳар аҳоли пунктлари сони ва ҳажмида ўсиш кузатилмоқда:

1975—2012 йилларда 10 миллиондан ортиқ аҳолиси бўлган шаҳар ва шаҳар агломерациялари сони 7,7 баробар ошди, 5 дан 10 миллион кишига – 2,9 марта 1 миллиондан 5 миллион кишига қадар. – 2,7 марта 500 мингдан 1 миллион кишига – дунёнинг ривожланган минтақаларида шаҳар аҳолисининг умумий сонидаги улушининг сақланиб қолиши 2,3 баробар ниҳоят: 1950 йилда шаҳар аҳолиси 58, 4% га кам ривожланган минтақаларда эса 17,4% га 2012 йилда ривожланганларда 77,4% кам ривожланганларда 46,6% мутахассислар урбанизация жараёнларининг интенсивлиги энг кам даражада ўсишини тахмин қилганда ривожланган минтақалар бу ерда 2025 йилга келиб шаҳар аҳолисининг улуши 55,7 фоизга кўпаяди.

Глобаллашув шароитида йирик шаҳарларнинг ишлаш муаммоларини Англия, Канада, Германия, Австралия, АҚШ ва бошқалар олимлари томонидан олиб борилган тадқиқотлар натижаларига кўра, бу учун мухим хусусиятлар тизимини шакллантириш мумкин. Глобал иқтисодиётдаги мегаполисларни аниқлаш, шу жумладан: иқтисодий фаолият хилма-хиллигини кенгайтириш: ривожланган инфратузилма – ишлаб чиқариш, транспорт, интеллектуал: молиявий, илмий, инновацион, маданий марказ мақоми: турли хил ишчи кучининг мавжудлиги.

Барча мегаполислар миқдорий мегаполислар ҳисобланади. Бироқ ҳамма ҳам мегаполислар глобал функцияларни бажармайдилар, бунинг натижасида уларнинг ҳаммасида ҳам мегашаҳарлар, хусусан жаҳон иқтисодиётининг энг қашшоқ мамлакатлари, мегаполислар даражасига кўтарилиш учун барча имкониятлар мавжуд эмас.

Олимларнинг фикрига кўра, жаҳон аҳамиятига эга шаҳарларнинг энг муҳим кўрсатгичлари қуйидагилардир: энг юқори ишлаб чиқариш ва инновацион фаолият ва унинг самарадорлиги: ривожланган бизнес инфратузилмаси ва молиявий барқарорликнинг мавжудлиги: таълим, тиббий ва транспорт хизматларининг сифати, фуқораларнинг шахсий хавфсизлиги.

Ишлаб чиқариш транспорт ва алоқа омилларининг яхлит бозорлари туфайли ўсиб, бир-бири билан бирлашадиган кучли шаҳар агломерациялари асосида пайдо бўлган мегаполислар ва инфратузилма, ердан фойдаланиш тизимлари, товар ва хизматларнинг катта оқимларини ишлаб чиқариш ёки харакатланишини таъминлаш учун катта функцияларни бажарадиган мегаминтақаларни шакллантиришга туртки беради.

Шундай қилиб инсон капитали ва инновацияларни ишлаб чиқаришга асосланган янги иқтисодиёт бугунги кунда бунинг учун барча зарур шароитларни яратадиган шаҳарларда ривожланишга қодир, яъни иқтисодий урбанизация жараёни мавжуд.

Шу билан бирга шуни таъкидлаш керакки, бу ерда шаҳарлар ҳақида гап кетганда биз албатта уларнинг расмий чегаралари ичидаги шаҳар аҳоли пунктларини эмас, балки ушбу чегаралардан ташқарига чиқадиган шаҳар агломерациясини, табиий равишда юқори даражадиги аҳоли яшаш жойларини назарда тутамиз.

Шаҳар ўз ваколатлари доирасида қабул қилинган меъёрий хужжатлар орқали ушбу қарорларга таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан. шаҳарсозликни тартибга солиш қаерда ва нимани кўриш мумкинлигини, қаерда ва нимада эмаслигини аниқлаш мумкин.

Аммо шаҳарда иқтисодиётнинг барча соҳалари орасида битта мавжуд бу тор маънода шаҳар иқтисодиёти деб таърифланиши мумкин, яъни иқтисодий фаолият сифатида унинг ташкил этилиши аллақачон сезиларли даражада – нафақат тартибга солиш ваколатлари доирасида шаҳарнинг давлат бошқарув тизимига боғлиқ.

Бу уй жой коммунал хўжалиги, йўл транспорти ва ижтимоий инфратузилма, шаҳар худудини ободонлаштириш ва бошқа кўп нарсалар, ҳатто шаҳар ўзи бюджет маблағларини киритмаса ҳам, ушбу соҳалардаги инвестиция жараёнларига ҳал қилувчи таъсир кўрсатиши мумкин.

Китоб беш бобдан иборат.


Дастлабки кириш боби шаҳарлар ва шаҳар агломерацияларининг минтақалар ва мамлакатларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг ҳаракатлантирувчиси сифатидаги ролининг назарий масалаларига, шунингдек шаҳар ва шаҳар агломерациясини ривожлантириш учун замонавий дунё сиёсатини таҳлил қилишга бағишланган. Ушбу бобнинг мақсади шу жумладан илмий адабиётларда назарий тушунчаларни ва турли мамлактлар ва халқаро ташкилотларнинг дастурий хужжатларидаги мақсадларни амалий белгилашни мисоллари орқали шаҳарсозликнинг, хусусан, иқтисодий ривожланиш учун муҳимлигини замонавий тушунишни намойиш этиш.


Иккинчи бобда муаллифларнинг Россия шаҳарларининг танланган гуруҳлари учун ялпи шаҳар маҳсулоти ва иккинчисининг иқтисодий ўсишга қўшган ҳиссасини баҳолаш натижалари келтирилган.


Учинчи бобда ўқувчига иқтисодий фаолиятнинг турли соҳаларининг ялпи маҳсулотга қўшган ҳиссасини таҳлил қилиш билан танишиш таклиф этилади.


Тўртинчи бобда биз шаҳарлар ва шаҳар агломерацияларининг турли йўналишдаги ижтимоий-иқтисодий ривожланиш кўрсатгичлари тизимини (демографик кўрсатгичлар, аҳоли ҳаракатчанлиги кўрсатгичлари, меҳнат бозори конъюнктураси, аҳоли даромадлари, иқтисодиёт ва инвестициялар ҳаёт сифати, уй-жой секторининг ҳолати). Россияда ва чет элларда қўлланилган кўрсатгичларни тахлил қилиш асосида янги тизим «Шаҳар барометри» шунингдек Россия ва хорижий шаҳарлар ва агломерациялар учун баъзи кўрсатгичларнинг қийматларини таққослаш натижалари таклиф этилади.


Бешинчи боб Россия шаҳарларини замонавий ривожлантиришнинг энг долзарб масалаларидан бири уй-жой ва шаҳарсозлик сиёсатига бағишланган. Агар шаҳарсозлик бўйича давлат сиёсатининг асосий мақсади уларни иқтисодий ўсиш омиллари сифатида ишлатиш бўлса унда уй-жой сиёсати ва шаҳарсозлик сиёсатини ҳам миллий даражада ҳам шаҳарлар даражасида уйғунлаштириш зарурлиги кун тартибида биринчи ўринда туради.

Шаҳар агломерациялари.

Уй-жой сиёсатининг шаҳарсозлик билан уйғунлик даражасини ошириш учун муҳим чора тадбирлар талаб қилинади. Албатта иқтисодий урбанизация, унинг барча қирралари ва омилларини таҳлил қилиш битмас-туганмас. Муаллифлар китобхонлар хукмига тақдим этилган асар узоқ йўлнинг бошланиши эканлигини тушунишади ва барча шаҳар тадқиқотчиларини ушбу асарга қўшилишга, танқид қилишга чақиришади ва баҳслашиш, янги ғояларни таклиф қилиш. Айниқса бизнинг асосий ўқувчиларимиз шаҳарларни ўрганиш мавзусини давом эттирадиган ва давом этирадиган бакалавр ва аспирантлар бўлишига умид қиламиз. Аммо биз китоб кенгроқ ўқувчилар учун фойдали бўлишига умид қиламиз.

Китобни тайёрлашда муаллифлар 2015—2017 йиллар якунлари бўйича олинган асосий натижалар ва хулосаларни умумлаштирдилар, тизимлаштирдилар ва янгиладилар.

Китобнинг алоҳида бўлимларини тайёрлашда "Дом.РФ«нинг материалари шунингдек Р. А. Попов, Э. К. Трутнев, Э. В. Игуменов, Э. С. Гончарова, М. А. Михайлов, К.В., Н.Б.Косарева, Т.Д.Полиди, А.С.Пузанов материалларидан фойдаланилган муаллифлар уларнинг барчасига чуқур миннатдорлик билдирадилар.

## Кириш

Ушбу китоб бугунги кунда жуда долзарб мавзу – шаҳарсозлик ривожига бағишланган бироқ бу мавзу нафақат биз учун муҳимдир. Дунё бўйлаб шаҳарларнинг минтақалар, мамлакатлар иқтисодий ривожланишида ва ҳатто глобал ривожланиш жараёнида роли сезиларли даражада ошиб бормоқда.

Анъанага кўра, урбанизация (лотинча урбанус – шаҳар) «нисбатан кам сонли марказлар ва ҳудудларда фаолиятнинг фазовий концепцияси билан боғлиқ бўлган шаҳарларнинг, шаҳар турмуш тарзи ва шаҳар маданиятининг жамият ривожланишидаги ролини оширишнинг тарихий жараёни» деган маънони англатади.

«МУЛОҲАЗА: иқтисодий урбанизация» атамасини киритиб, муаллиф постиндустриал даврда иқтисодий ривожланишнинг янги характеристикасини – саноат давридаги иқтисодий ўсишнинг анъанавий омилларидан (табиий ресурсларни қазиб олиш ва қайта ишлаш, саноат ишлаб чиқариш ва ҳ.к.) фарқли ўлароқ шаҳар иқтисодиётининг ўсиши ҳисобига иқтисодий ривожланишни таъкидлашни ва бошқаларни назарда тутади.

Дарҳақиқат, замонавий янги иқтисодиёт илгари муҳим роль ўйнамаган фаолиятга асосланган (молия сектори, ахборот технологиялари, хизмат кўрсатиш соҳаси, таълим ва бошқалар).

Бундай иқтисодиёт энди табиий ресурсларни қазиб олиш жойлари билан боғлиқ эмас, балки, агар айтсам, юқори касбий меҳнат ресурслари, шу жумладан инновацияларни ишлаб чиқаришга қодир бўлганлар билан боғлиқдир.

Бир томондан, зарур ваколатлар ва қобилиятларга эга одамлар энди ўз меҳнати учун шунчаки юқори иш ҳақи билан кифояланмайдилар, балки яхши уй-жой, фаровон яшаш шароитлари, бўш вақтларини сарфлашнинг турли шакллари, таълимни яхшилаш имкониятлари ва бошқа кўплаб афзалликларни талаб қилмоқдалар.

Бошқа томондан, санаб ўтилган имкониятлар ва афзалликларни таъминлайдиган ривожланган шаҳар муҳитининг ўзи инсон капитали сифатини ошириш, янги ғоялар ва инновацияларни яратишда рақобатни ривожлантириш учун олд шартларни яратади.

Учинчи вариант ҳам мумкин – кейин шаҳарнинг ривожланиши. Фазовий жиҳатдан мутлақо мустақил бўлган бошқа манбаларга эга бўлган инсон капиталини ривожлантириш учун бу савол ҳали ҳам оз ўрганилган ва унга жавоб бериш учун тадқиқот ҳаракати энди бошланмоқда

Инсон капиталининг ривожланиши ва жамият мавжудлиги учун маконнинг ривожланиши бир-бирига доимий таъсир кўрсатадиган ўзаро боғлиқ жараёнлар эканлигини англаш муҳимдир.

Бироқ, бу шаҳарларнинг нафақат юқори малакали кадрларга қизиқишини англатмайди. Шаҳарларда хизмат кўрсатиш иқтисодиётининг юқори даражада ривожланиши, эҳтимол камроқ профессионал ишчиларни талаб қилади, аммо улар шаҳарда ҳаёт сифатига, уй-жойларнинг арзонлиги ва бошқаларга тобора кўпроқ талабларни қўйишади.

«Демографик қариш» жараёни, ўз навбатида, кекса одамларнинг ҳаёт сифатига бўлган талабларни шакллантиради ва барқарор ривожланишга бўлган эҳтиёж ёш авлодни тарбиялашга эътиборни, шаҳарларда экологик муаммоларни ҳал қилишни ва бошқаларни белгилайди.

Шундай қилиб, инсон капиталига ва инновацияларни ишлаб чиқаришга асосланган янги иқтисодиёт бугунги кунда бунинг учун барча зарур шарт-шароитларни яратадиган шаҳарларда ривожланишига қодир, яъни иқтисодий урбанизация жараёни мавжуд.

Шу билан бирга, шуни таъкидлаш керакки, бу ерда шаҳарлар ҳақида гап кетганда, биз, албатта, уларнинг расмий чегараларидаги шаҳар аҳоли пунктларини эмас, балки ушбу чегаралардан ташқарига чиқадиган шаҳар агломерациясини, табиийки, юқори даражадаги жойлашиш шаклларини тушунамиз. … Постиндустриал даврда аҳолининг юқори ҳаракатчанлиги, интенсив ахборот алмашинуви ва иқтисодий ҳамкорлик имкониятларига эга бўлган агломерациялар иқтисодий ўсиш ва ривожланишнинг асосий йўналишлари ролини ўйнайди.

Шу сабабли, бугунги кунда урбанизациялашган ҳудудларда содир бўлаётган жараёнларни таҳлил қилиб, агломерация шароитини эътиборсиз қолдириб бўлмайди.


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари


Урбанизация муаммолари

### Шаҳар ва шаҳар агломерациялари

Минтақалар ва мамлакатларнинг иқтисодий ривожланишидаги ўрни ҳақида гапирганда, концепцияни кенг ва тор талқин қилишдаги баъзи фарқларни ҳам ҳисобга олиш зарур.


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация


Замонавий дунёда урбанизация

### «Шаҳар иқтисодиёти»

Кенг маънода шаҳар иқтисодиёти шаҳардаги барча иқтисодий фаолият сифатида талқин этилади. Ушбу ҳудудда иқтисодий ўсишни ривожлантиришга қодир бўлган кўплаб иқтисодий агентлар фаолият кўрсатиши мумкин. Бу ерда ҳар қандай иқтисодий фаолиятни жойлаштириш тўғрисида қарор одатда қабул қилинади


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Шаҳар иқтисодиёти


Бизнес шаҳар ўз ваколатлари доирасида қабул қилинган меъёрий ҳужжатлар орқали ушбу қарорларга таъсир қилиши мумкин, масалан, шаҳарсозликни тартибга солиш қаерда ва нимани қуриш мумкинлигини, қаерда ва нимада эмаслигини аниқлаши мумкин.

Аммо шаҳар ҳудудида иқтисодиётнинг барча тармоқлари орасида тор маънода шаҳар иқтисодиёти деб таърифланиши мумкин бўлганлар мавжуд, яъни иқтисодий фаолият сифатида, унинг ташкил этилиши аллақачон сезиларли даражада – нафақат тартибга солиш ваколатлари доирасида – шаҳарнинг давлат бошқарув тизимига боғлиқ.


Иқтисодиётни модернизация ва диверсификация қилишда инвестицияларнинг тутган ўрни


Бу уй-жой коммунал хўжалиги, йўл транспорти ва ижтимоий инфратузилма, шаҳар ҳудудини ободонлаштириш ва бошқа кўп нарсалар. Шаҳар ўзи бюджет маблағларини киритмаса ҳам, ушбу соҳалардаги инвестиция жараёнларига ҳал қилувчи таъсир кўрсатиши мумкин.

Ушбу ишда шаҳар иқтисодиёти асосан кенг маънода тушунилади, гарчи баъзи ҳолларда, масалан, шаҳарсозликни тартибга солиш ва уй-жой сиёсати ўртасидаги боғлиқликни кўриб чиқишда, шаҳар иқтисодиётини бошқариш доирасида бозор субъектларининг иқтисодий фаолиятига жамоатчилик таъсирининг имкониятларига кўпроқ эътибор қаратилади.

### Ўзбекистонда урбанизация жараёни

Ўзбекистон Бош вазириннг таъкидлашича, урбанизация жараёнларини давлат томонидан тартибга солиш ва давлат уй-жой сиёсатини амалга ошириш таъминланади.

Бунинг учун 2030 йилгача шаҳарсозликни ривожлантириш концепцияси, шунингдек, кам таъминланган оилалар учун ипотека кредитлари учун бошланғич тўлов ёки фоизларни давлат бюджетидан субсидиялар тизими амалга оширилади.

«Турар жой биноларини қуришда энергия тежайдиган қурилиш материалларининг янги турларидан кенг фойдаланилади. Уйда қишлоқларда улар 5—7 қаватда, шаҳарларда 12-16-18 ва ҳатто 30 қаватда қурилади», – деди у. Ўзбекистонда бюджет, молия ва пул-кредит соҳасидаги ислоҳотлар давом эттирилади. Aввало, молия ва пул-кредит сиёсатини мувофиқлаштириш яхшиланади.

Халқаро стандартларга мувофиқ давлат қарзини самарали бошқариш, уни макроиқтисодий барқарорлик учун хавфсиз даражада ушлаб туриш ва давлат кафолатлари механизмини такомиллаштириш учун «Давлат қарзи тўғрисида» ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилади.

Бундан ташқари, 2020—2024 йилларда давлат молиясини бошқариш тизимини такомиллаштириш стратегияси ишлаб чиқилади, шу жумладан янги «натижаларга асосланган бюджет тизимини» жорий этиш, бюджет тўғрисидаги маълумотларнинг шаффофлигини таъминлаш ва бюджет жараёни устидан парламент ва жамоатчилик назоратини кучайтириш.

Давлат бюджети харажатларининг ижтимоий йўналиши сақланиб қолади, маҳаллий бюджетларнинг мустақиллиги ва маҳаллий ҳокимият органларининг жавобгарлиги оширилади.

Қабул қилинган Солиқ кодексини янги таҳрирда амалиётга татбиқ этиш ва «адолатли» солиқ тизимини яратиш мақсадида мамлакат солиқ маъмуриятини ислоҳ қилишни давом эттиради.

Солиқ тизимини янада соддалаштириш ва самарали солиқ-бюджет сиёсатини олиб бориш бўйича чоралар кўрилади. Ушбу мақсадларга эришиш учун 2021—2023 йилларга мўлжалланган фискал стратегия ишлаб чиқилади. Умумий фискал балансни (консолидацияланган давлат бюджети ва давлат қарзи) ЯИМнинг ҳозирги 2,7 фоизидан 2022 йилда 1,5 фоизгача камайтириш режалаштирилган.

Шу билан бирга, валюта бозорини ривожлантириш стратегияси ва «Капитал бозори тўғрисида» ги қонун лойиҳаси, шунингдек, валюта айирбошлашнинг замонавий механизмларини жорий этиш учун қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш стратегияси ишлаб чиқилиши ва Миллий валютанинг барқарорлигини таъминлаш ва тартибга солиш назарда тутилмоқда

Банк тизимининг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш, суғурта ва лизинг тизимларини ривожлантириш бўйича чоралар кўрилади. Яқин келажакда президентга банк секторини ривожлантиришнинг узоқ муддатли стратегияси тақдим этилиши кутилмоқда. «Банк бўлмаган кредит ташкилотлари тўғрисида» ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилади.

Президентнинг топшириғига биноан Aмерика Бостон Консалтинг Гуруҳи (БCГ) мутахассисларини жалб қилган ҳолда ишлаб чиқарилган қишлоқ хўжалигини диверсификация қилиш концепцияси амалга оширилади. Шу билан бирга, қишлоқ хўжалиги соҳасини модернизация қилиш ва жадал ривожлантириш орқали озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва ер ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланишни таъминлаш чоралари кўрилади.

«Бизнинг асосий вазифамиз пахта ва ғалла саноатида бозор тамойилларини жорий этиш, ерга эгалик туйғусини кучайтириш, наслчилик ва уруғ етиштиришни ривожлантириш, ўсимликларни ҳимоя қилиш ва кўп тармоқли фермер хўжаликларини ривожлантиришдир», деди у.

Ижтимоий соҳада асосий вазифалар тиббиёт, таълим, жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш, ушбу соҳалардаги инфратузилмани яхшилаш, бир сўз билан айтганда «инсон капиталини ривожлантириш» деб таъкидлади Aбдулла Aрипов.

Хусусан, узлуксиз таълим тизимини ривожлантириш соҳасида янги таҳрирдаги «Таълим тўғрисида» ги қонун қабул қилинади. Aмалиётга «Мактабгача таълим ва тарбия тўғрисида» ги янги қонун киритилади. Мактабгача таълим муассасалари тармоғини кенгайтириш учун янада қулай шарт-шароитлар яратиш, шунингдек, давлат-хусусий шериклик самарали тизимини ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар белгиланган.

Мактабгача таълимнинг муқобил шакллари 2020—2022 йилларда жорий этилади. 2021 йилда 6 ёшли 692 минг бола мактаблардаги мажбурий бир йиллик бепул ўқув гуруҳлари билан, 2022 йилда эса 3—7 ёшдаги 2 миллион бола (70%) мактабгача таълим ташкилотлари билан тўлиқ қамраб олинади.

Ёшлар ўртасида олий маълумотга қабул қилиш 2025 йилга келиб 20 фоиздан 35 фоизгача оширилади. Бундан ташқари, беш йил ичида хорижий хусусий университетлар сони камида 30 тага етказилади.

Университетларда ўқув жараёнини босқичма-босқич кредит-модулли тизимга ўтказиш ва илғор олий таълим стандартларини жорий этиш бўйича чоралар кўрилади.

Бундан ташқари, соғлиқни сақлаш тизимини ривожлантириш, мажбурий тиббий суғуртага ўтиш ва соғлиқни сақлаш ташкилотларини молиялаштириш тизимини тубдан ислоҳ қилиш бўйича таклифлар ишлаб чиқилади ва амалга оширилади.

2022 йилга келиб, минтақалар замонавий ускуналар билан жиҳозланган ва ягона чақириқ марказига уланган 1500 та Форд реанимацион автомобилларини қабул қиладилар. Ўтган йили Тошкентга 150 та шундай транспорт воситаси келтирилган.

Жисмоний тарбия ва спортни 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси ишлаб чиқилади.

Туризм соҳасини ривожлантириш ва туризм инфратузилмасини кенгайтириш учун зарур шарт-шароитларни яратиш ва 2019—2025 йилларда туризмни ривожлантириш концепциясининг устувор йўналишларини амалга ошириш орқали 2020 йилда 7 миллион, 2025 йилда эса 12 миллион чет эллик сайёҳлар ташриф буюриши кутилмоқда..

Ҳукумат аёлларнинг жамиятдаги ўрни ва фаоллигини ошириш бўйича тизимли ишларни давом эттиради, деди Aбдулла Aрипов. 2020 йилда 3000 аёл имтиёзли кредит олади

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 28 декабрдаги Мурожаатномасида «бугунги кунда мамлакатда урбанизация даражаси 35,5 фоизни ташкил этади, агар бугун чоралар кўрилмаса, демак, пасайиш эҳтимоли бор ушбу кўрсаткичда.»

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 10 январдаги «Урбанизация жараёнларини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги фармонидан, мамлакатдаги урбанизация жараёнларини тубдан такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари сифатида қуйидагилар назарда тутилмоқда:

– принципиал жиҳатдан янги уй-жой сиёсатини амалга ошириш асосида урбанизация жараёнларини фаоллаштириш;

– жисмоний ва юридик шахсларнинг турар жой, нотураржой бинолари ва иншоотлари остидаги ер участкаларига эгалик ҳуқуқини амалга оширишни кафолатлаш

– аҳолининг қишлоқ жойлардан шаҳарларга эркин ҳаракатланиши учун шароит яратиш;

– йирик шаҳарлар аҳолиси фаровонлигини оширишни таъминлаш,

– ўрта шаҳарларни бошқариш бўйича илғор халқаро тажрибани кенг жорий этиш;

– йирик шаҳарларга туташган йўлдош шаҳарлар тармоғини кенгайтириш

– Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги ҳузуридаги шаҳарсозлик агентлиги; – Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги ҳузуридаги шаҳарсозликни ривожлантириш жамғармаси. 2019 йил 1 июлга қадар 2030 йилгача Ўзбекистон Республикасида урбанизацияни ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори лойиҳасини тақдим этиши назардадур.

2019 йил 1 июнгача 2020—2025 йилларда комплекс уй-жой қурилиши давлат дастурларининг асосий прогноз параметрларини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори лойиҳасини тақдим этинг.

2019 йил 1-ноябргача ўрта муддатли истиқболда сунъий йўлдош шаҳарларга айланадиган аҳоли пунктлари рўйхатини шакллантиринг.

Ўзбекистон Республикасида урбанизацияни тартибга солишни таъминлаш бўйича «Йўл харитаси» тасдиқлансин.

## Урбанизациянинг тарихий тасаввурлари

Дунёнинг ҳар бир мамлакати, ҳар бир минтақаси саноат ривожланишининг ва демографик ўтишнинг маълум босқичларини босиб ўтиб, ҳозирги урбанизация ҳолатига олиб келди. Бироқ, Д. Гиббс назариясига кўра, дунёнинг барча мамлакатлари бу ёки бошқа ривожланиш тезлиги билан урбанизация жараёнларининг 5 асосий босқичларини (босқичларини) босиб ўтишлари билан тавсифланади:


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


Россия ҳудудларида урбанизация ва иқтисодий ривожланиш


– ўсиш суръатлари бўйича шаҳарларнинг ривожланиши қишлоқ ривожланишидан сезиларли даражада орқада қоладиган босқич;

– аҳолининг шаҳарларга оқими туфайли қишлоқ жойларининг ривожланиши сустлашадиган босқич;

– шаҳар фонида қишлоқ аҳолиси улушини камайтириш босқичи;

– йирик агломерациялар вужудга келганда ва кичик шаҳарлар аҳолиси камайиб борадиган йирик шаҳарларга аҳоли оқимининг кўпайиб бориши босқичи;

– шаҳарларда аҳолининг деконцентрацияси ва шаҳар атрофларида, асосан қишлоқ типидаги ўсиш билан тавсифланган босқич.

Шаҳар концентрацияси деб аталадиган иккинчи ва учинчи босқичлар ҳозирги кунда аксарият ривожланаётган иқтисодиётлар учун хосдир.

Булар Марказий Осиё мамлакатлари, шу жумладан Ўзбекистон, Жануби-Шарқий Осиё, Шарқий Европа, Лотин Aмерикаси ва Aфрика ярим оролида.

Замонавий ёки бешинчи босқич Ғарбий Европа ва Шимолий Aмерика мамлакатларида аниқ ифодаланган. Aйтишимиз мумкинки, ушбу ҳудудлар аллақачон «концентрация» ни енгиб, дифференцияланган миграция оқимлари ҳолатида бўлиб, вақти-вақти билан шаҳар атрофидаги доимий яшовчиларнинг «ҳақиқий деконцентрациясини» шаҳарларга ташриф буюрадиган мигрантлардан «қисқа муддатли концентрация» билан алмаштириб туришган.

Миллионер шаҳарлар фонида ўрта ва кичик шаҳарлар, вилоят марказлари билан боғлиқ вазият қандай?

Тарихий жиҳатдан йирик шаҳарларда урбанизация шаклланишининг дастлабки босқичи кичик ва айниқса ўрта шаҳарлар ҳисобига амалга оширилади. Бу қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти учун одатий ҳолдир, чунки қишлоқ аҳолиси яшаш шароитларини яхшилаш учун ўз-ўзидан шаҳарларга кўчиб ўтишади. Масалан, ушбу миграция жараёни туфайли Бразилиянинг Сан-Паулу шаҳри уч баравар, Венесуеладаги Каракас эса уч баравар кўпайди.

Кичик, ўрта ёки катта бўлсин ҳар бир шаҳар ўзига хос функционал мақсадга эга, масалан, капитал функциялари (бошқариш) ёки ўрта шаҳарларда замонавий фаолият турларини шакллантириш: саноат объектлари (саноат зоналари); инновацион фаолият, бадиий ёки илмий бирлашмалар; бизнес тузилмаларининг турли хил мураккаб шаклларини ташкил этиш ва бошқалар.

Барча шаҳарлар учун, уларнинг ҳажми, функциялари ва ривожланиш босқичларидан қатъи назар, тўлақонли урбанизация жараёнининг марказий вазифалари қуйидагилардан иборат:

– барчани муносиб уй-жой билан таъминлаш;

– аҳоли ва унинг мол-мулки хавфсизлигини таъминлаш;

– аҳолининг заиф қатламларини, айниқса аёллар ва кам таъминланганларни қўллаб-қувватлаш;

– асосий шаҳар хизматларидан тенг ва адолатли фойдаланишни таъминлаш;

– марказсизлаштириш ва сифатли шаҳар бошқарувини қўллаб-қувватлаш.

Келинг, биринчи вазифага эришиш мисолини батафсил кўриб чиқайлик.

### Урбанизациядан бошлаб

Республикада 1991 йилдан 2008 йилгача. шаҳар аҳолисининг ривожланиши ва ўсиши қишлоқ аҳолисининг ўсиш суръатларига нисбатан пастроқ эди. Шундай қилиб, шаҳар аҳолисининг улуши 1991 йилда 40,3% ни ташкил этди ва 2008 йилга келиб у 35,8% гача камайди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 14 июлдаги қарорига биноан Ўзбекистон Республикаси аҳоли пунктларининг маъмурий-ҳудудий тузилишини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» (2005 й.) ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг (2009 й.) «Aҳоли пунктларининг маъмурий-ҳудудий тузилишини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида «ги қарори. Ўзбекистон Республикасининг мавзусида, қишлоқ аҳоли пунктларини шаҳар аҳоли пунктларига бериш мезонлари.

Aмалга оширилган чора-тадбирлар натижасида жами 4434,3 минг кишилик 965 та қишлоқ. шаҳар аҳоли пунктлари (ПГТ) мақомини олди. Натижада, 2009 йилда шаҳар аҳолисининг улуши биринчи марта қишлоқ аҳолисининг улушидан ошиб кетди ва умумий аҳолининг 51,7 фоизини ташкил этди.

Шаҳарсозликнинг устувор вазифаси – аҳолини муносиб уй-жой билан таъминлаш мақсадида самарали уй-жой сиёсатини амалга ошириш эканлиги юқорида айтиб ўтилди. Ўша йилларда республикада аҳолини уй-жой билан таъминлаш даражаси сезиларли даражада ошмади.

Шундай қилиб, 2001 йилда бир кишига уй-жой билан таъминлаш ўртача 13,8 м2 ни ташкил этди, 2010 йил 1 январ ҳолатига – 14,9 м2, 2016 йилда – ҳар бир кишига 15,4 квадрат метр. Уй-жой фонди асосан якка тартибдаги турар-жой бинолари билан намойиш этилди.

### Ҳозирги момент динамикаси

2017 йилдан бошлаб ҳозирги кунгача Ўзбекистон Республикаси ҳукумати қишлоқ жойлари аҳолисига эътибор қаратиб, аҳолини арзон уй-жой билан таъминлаш бўйича фаол сиёсат олиб бормоқда. Бу Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Осиё тараққиёт банки иштирокида 2017—2021 йилларда қишлоқ жойларда янгиланган намунавий лойиҳалар бўйича арзон уй-жойлар қуриш дастурини амалга ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги қарорларида акс эттирилган.

2016 йилги Давлат дастурида намунавий лойиҳалар асосида 13 мингта уй-жой барпо этиш кўзда тутилган 2016 йилги Давлат дастурида намунавий лойиҳалар асосида 13 мингта уй-жой барпо этиш кўзда тутилган


Намунавий лойиҳалар асосида қурилган уйлар


Намунавий лойиҳалар асосида қурилган уйлар


Намунавий лойиҳалар асосида қурилган уйлар


2016 йилги Давлат дастурида намунавий лойиҳалар асосида 13 мингта уй-жой барпо этиш кўзда тутилган

«Обод қишлоқ дастури 2018 йилда амалга оширилишини кучайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида „ги 3350 (2017 й.),“ Aрзон квартира қуриш ва реконструкция қилиш дастурини самарали амалга ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида " 2017—2020 йилларда шаҳарлардаги бинолар» Янги уйлар Сергели ва Жиззахда


Янги уйлар Сергелида


Янги уйлар Жиззахда


Ўрта муддатли истиқболда республика ҳудудларида 75 минг турар-жой бинолари, ҳар йили 15 минг уйлар қурилади. Aндижон, Қашқадарё, Самарқанд вилоятлари аҳолисининг зичлигини ҳисобга олган ҳолда, уларда турар-жой бинолари қурилишининг улуши бошқа вилоятларга қараганда юқори бўлиши назарда тутилган.

Бундан ташқари, фармонларга биноан, турар-жой бинолари қуриш билан бир қаторда, қишлоқ жойларда якка тартибдаги уй-жойларда муҳандислик-транспорт инфратузилмасини қуриш ишлари олиб борилмоқда. Уй-жой сиёсатини амалга оширишга йўналтирилган ёндашув аҳоли фаровонлигини оширишнинг калитидир.

### Чекланган фойдаланиш

Бироқ, аҳолининг уй-жой фонди нисбатан юқори бўлганлиги ва кўрилган чораларга қарамай, ипотека кредитлашнинг юқори фоиз ставкаси туфайли, айниқса, янги бинолардан квартираларни сотиб олишда қийинчиликлар мавжуд – 18—24%, баъзиларида эса ҳолларда у 28% га етади… Ва иккиламчи уй-жой бозорида ипотека кредитини бериш амалиёти (мақбул нарх туфайли) яқин вақтгача амалга оширилмаган ёки алоҳида ҳолатлар мавжуд.

Шундай қилиб, Қорақалпоғистон Республикаси аҳолиси ўртасида ўтказилган сўровномалар натижаларига кўра, уларнинг катта қисми уй-жой фондида етарли шароитга эга эмас.

Қорақалпоғистон Республикасининг қишлоқ жойларида уй-жой муаммоси жуда долзарб бўлиб қолмоқда. Сўров натижаларига кўра, уй-жой қурилишининг яхшиланишидан норозиликнинг асосий сабаблари қурилиш учун ер ажратиш билан боғлиқ муаммолар (46,7%) ва қурилиш материалларининг узоқлиги сабабли қўшимча транспорт харажатлари билан боғлиқ нарх (40,0%). қишлоқ аҳоли пунктлари.

Минтақаларда бу сабаблар кескин фарқланади. Шундай қилиб, айрим ҳудудларда қурилиш материаллари нархи биринчи ўринда (50,0%), ер участкалари иккинчи ўринда туради.

### Демографик омилни ҳисобга олган ҳолда

Урбанизация жараёнларини режалаштиришда демографик омилни ҳисобга олиш зарур. Экспертларининг ҳисоб-китобларига кўра, оилавий ва никоҳ тузилишининг демографик прогнозига кўра, умуман республикада 2021 йилгача бўлган қисқа муддатда никоҳлар сони 300 га қадар барқарорлашиши кутилмоқда мингтани ташкил этди, 2035 йилдан кейин ва 2035 йилгача 1990-йилларнинг охири ва 2000-йилларнинг ўрталарига келиб туғилганлар сонининг камайиши туфайли никоҳлар сонининг бироз пасайиши мумкин. Бу, шунга кўра, турмуш қурганларнинг сонида акс этади. Ва 2040 йилга келиб, никоҳлар сони аста-секин йилига 320 мингтага кўпайиши мумкин.

Шу билан бирга, ёш оилаларга эътибор қаратиб, никоҳлар сонига ва янги оилаларни шакллантиришга эътиборни оила ва никоҳ тузилишининг минтақавий хусусиятлари контекстида алоҳида кўриб чиқиш керак.

Масалан, Қорақалпоғистон Республикаси ва Тошкент шаҳрида, шунингдек Сирдарё вилоятида никоҳлар сони амалдаги даражада сақланиб қолади ва келажакда ҳатто маълум даврларда камаяди.

Aндижон ва Самарқанд вилоятларида никоҳлар сонининг сезиларли даражада кўпайиши кузатилади ва шу сабабли янги ёш оилалар бутун узоқ муддат давомида. Шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, 34 ёшгача бўлган оилаларнинг деярли 46 фоизида камида 3 фарзанд бор ва бу табиийки

Шунингдек, у катта яшаш майдонини эгаллайди. Ўртача, агар бир кишига уй-жой етказиб бериш умумий майдоннинг 15,4 м2 майдонига тўғри келса, уларнинг ҳаммаси ҳам «турар-жой» қисми эмаслигини ҳисобга олсак, фаровонлик даражасини ошириш учун турар-жой биноларини режалаштириш коэффицентини тўғри ҳисоблаш керак. замонавий яшаш шароитларини ҳисобга олиш.

### Ҳаракат салоҳияти

Умуман олганда, республика урбанизация жараёнларини кенгайтириш учун жуда муҳим салоҳиятга эга: ҳозирги пайтда қарийб 2 минг қишлоқ аҳоли пунктининг ҳар бирида 2000 кишидан ва ундан кўпроқ киши истиқомат қилади.

Узоқ муддатли истиқболда урбанизация жараёнларининг кутилаётган фаоллашуви, бир томондан, республикадан ташқарида аҳолининг миграция оқимининг барқарорлашиши, бошқа томондан, барқарор иқтисодий ўсиш, амалга ошириш билан боғлиқ бўлади.

Бир қатор давлат дастурлари – иқтисодиётни таркибий ўзгартиришлар ва модернизация қилиш стратегиялари, хизмат кўрсатиш соҳасини жадал ривожлантириш ва хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш бўйича энг муҳим лойиҳаларни амалга ошириш бўйича чора-тадбирлар.

Шуни таъкидлаш керакки, янги шаҳарларни яратиш ва режалаштириш мавжуд шаҳарларнинг муаммоларини ҳал қилиш билан бирга кетиши керак: ишдан чиқаётган эски уй-жой фонди, коммунал хизматлар билан тўлиқ таъминлаш, ижтимоий инфратузилма ва шаҳар бошқарувини яхшилаш, технологияларни ривожлантириш, табиий ресурслардан ва интеллектуал салоҳиятдан оқилона фойдаланиш, бу мамлакатда барқарор иш ўринларини яратишни ва бошқаларни назарда тутади.

Юқорида айтиб ўтилган комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш қишлоқ аҳолисининг аҳолининг яшаш шароитларига ўтиш имкониятларини кенгайтиради, миграцияни сезиларли даражада оширмасдан тегишли шароитларни яратишда шаҳар тоифаси.

### Сингапур тажрибаси

«Сингапур модели» ни яратиш орқали шаҳар ва қишлоқ аҳолисининг уй-жой муаммоларини ҳал қилиш бўйича Сингапур тажрибаси қизиқ.

Уй-жой сиёсатини шакллантиришнинг бошида Сингапурда шартлар қуйидагича эди: профессионал ишчи кучининг етишмаслиги, етарли қурилиш саноати ва чекланган молиявий имкониятлар, шаҳар марказида аҳоли зичлиги 1 км2 га 50 мингдан ошган ва одамлар доимий равишда ёмонлашиб бораётган тўлиб тошган квартираларда яшайдилар, тегишли инфратузилма ҳақида гапирмаса ҳам, ижтимоий хизматлар деярли йўқ эди.

Одамлар шаҳарнинг гавжум марказий қисмида урушгача бўлган хароба уйларда яшар эдилар.

Сингапурда давлат уйлари фуқароларнинг давлатнинг масъулияти эканлигини таъминлаш ҳуқуқи сифатида қаралади.

Сингапур Уй-жой ва тараққиёт кенгаши, гарчи ҳукумат маблағлари томонидан қўллаб-қувватланса-да, асосан хусусий ишлаб чиқарувчидир. Уй-жой қурилиши соҳасида эркин бозор шароитлари чекланган, аммо тижорат бозори тўлиқ чиқариб ташланмайди, бу эса янги қурилиш даврлари учун молиявий ресурсларни жалб қилишга имкон беради.

Бу нархлар, одатда, аҳолининг катта қисми учун ололмайдиган эркин уй-жой бозорининг камчиликларидан ва социалистик ёндашувдан қочишга ёрдам беради, бу асосан давлат уйларини янада таъминлаш учун молиявий ресурсларнинг етишмаслигидан келиб чиқади.

Уй-жой қуриш ва ривожлантириш қўмитаси уй-жой сотиш ва ижарага бериш нархини белгилашдан ташқари, уй-жой қуриш давлат дастурининг барча жиҳатлари учун жавобгардир.

Бу Миллий ривожланиш вазирлиги томонидан амалга оширилади. Уй-жой ва тараққиёт қўмитасига ерларни сотиб олиш, кўчириш, шаҳар дизайни, архитектура дизайни, муҳандислик ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш бўйича кенг ваколатлар берилган.

Уй-жой қуриш ва тараққиёт қўмитаси томонидан қурилган уй-жой зарур эҳтиёжларни тўлиқ қондиради (битта оилага тўғри келадиган уйларнинг умумий майдони ўртача 80 м2).

Транспортни жамоат ишлари департаменти, автобус компаниялари мувофиқлаштиради. Тез транзит ҳисобга олинади ва таъминланади, яъни. тижорат, саноат, институционал ва дам олиш масканларидан осон фойдаланиш.

Уй-жой қуриш ва тараққиёт қўмитаси томонидан амалга оширилаётган кенг кўламли вазифалар ва лойиҳалар даромад олиш учун кенг имкониятлар яратмоқда. Сотиш ва ижара ушбу манбалардан биридир. Даромадлар, шунингдек, автотураргоҳлар ва бозорлар каби ёрдамчи иншоотлар ҳисобидан ҳосил бўлади. Ушбу фаолият туридан тушган маблағлар тўғридан-тўғри кейинги уй-жой қурилишини молиялаштиришга йўналтирилади.

Давлат уй-жойлари учун ерларнинг мавжудлиги Уй-жой қуриш ва тараққиёт қўмитаси учун жуда қийин бўлган. Сингапурда ерларнинг жуда камлиги туфайли ер нархи жуда тез кўтарилмоқда. Ҳокимият органларига давлат уйларини қуриш учун ерларни тез ва арзон нархларда сотиб олишга рухсат бериш мақсадида, ерларни олишни тартибга солувчи турли хил қонун ҳужжатлари қабул қилинди.

Ерларни сотиб олиш тўғрисидаги қонунга тузатиш, ердаги чайқовчиликни чеклаш ва ерни сотиб олиш нархининг ўсишини чеклаш учун ишлаб чиқилган. Ерни мажбурий равишда олиш бу олишнинг энг самарали у Мен ижтимоий ривожланиш учун ерман.

Кўчириш. Сингапурда мажбурий равишда ер сотиб олиш, кўчириш сиёсати билан боғлиқ. Ҳукумат доимий равишда янгиланиб турадиган кўчириш бўйича кенг қамровли сиёсатни ишлаб чиқди. Эскирган бинолар аҳолисини тегишли биноларга кўчириш ва бошқа мақсадлар учун умумий уй-жой қуриш учун ер зарурлигини ҳисобга олган ҳолда кўчириш сиёсати зарур.

Нархлари паст ва арзон нархларда сақланади. Уй-жой нархи мутаносиб равишда паст, бу қурилиш самарадорлигини оширадиган ва харажатларни минимал даражага туширадиган бир қатор чора-тадбирлар орқали амалга оширилади. Нархларни назорат қилишнинг асосий омиллари қуйидагилардир: лойиҳалар кўлами, қурилиш ишларини стандартлаштириш, қурилиш шартномаларини қатъий назорат қилиш ва ўз вақтида тўлаш.

Кўпгина ҳолларда, қурилишнинг қисқа муддатига эга бўлган стандартлаштирилган қурилиш режаси қабул қилинади. Замонавий дизайн чидамлилик ва минимал техник харажатларни ҳисобга олади. Уй-жой қурилишини ривожлантириш кенгаши қурилиш ишларини олиб боради, аммо қурилиш учун хусусий пудратчиларни ёллайди. Қурилиш харажатлари қолиплар, бетон тизимлар ва бошқа ҳар хил йиғма тизимлардан тобора кўпроқ фойдаланишни ўз ичига олган технологик янгиликларни фаол амалга ошириш орқали камайтирилмоқда.

### Хитой сиёсатининг элементлари

Урбанизацияни ҳар томонлама, мақсадга мувофиқ ва узоқ муддатли режалаштиришнинг мисоли сифатида Хитой ҳукуматининг 70-йилларнинг охиридан бошлаб амалга оширган сиёсатининг тажрибаси келтирилган. Мақсад анъанавий Хитойни 2020 йилга келиб урбанизация даражаси тахминан 60% бўлган «шаҳар мамлакатига» айлантириш учун ишлаб чиқилган.

Хитойда давлат урбанизация сиёсатининг асосий элементлари қуйидагилардан иборат эди:

– саноатлаштириш сиёсати ставкалари, босқичлари ва натижаларини узоқ муддатли режалаштириш;

– шаҳар ва қишлоқ жойларда узоқ муддатли демографик тенденцияларни таҳлил қилиш, жадал саноатлаштириш шароитида шаҳарларнинг демографик имкониятларини ҳисоблаш, меҳнат ресурсларига бўлган эҳтиёжни ҳисоблаш; – қишлоқлардан шаҳарларга ишчи кучи оқимини рағбатлантириш бўйича комплекс дастурни ишлаб чиқиш, унда қишлоқ аҳолисини янги саноат мутахассисликлари бўйича ўқитиш ва қайта тайёрлашга қаратилган бир қатор институционал ва ташкилий тадбирлар кўзда тутади.

Жаҳон амалиётини таҳлил қилиш ва умумлаштириш шуни кўрсатдики, Япония, Корея Республикаси, Сингапур, Хитой, Ҳиндистон ва бошқаларда мақсадга мувофиқ урбанизация сиёсати фаол саноатлаштириш, шаҳарларнинг комплекс ривожланишини рағбатлантириш, самарали мавжуд салоҳиятдан фойдаланиш, аҳоли фаровонлигини изчил ошириш, доимий ва барқарор иш ўринлари, ер ислоҳоти ва ер бозорини яратиш. Дунёнинг кўплаб мамлакатларида иқтисодий ўсиш ва ижтимоий тараққиётни рағбатлантиришнинг муҳим омили бўлган урбанизация йўналишидаги барқарор тенденция мавжуд.

Илмий тадқиқотлар натижалари шуни тасдиқладики, урбанизация даражасининг 1,0 фоизга ўсиши Хитойда жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулотнинг 10 фоизга, Ҳиндистонда 13,0 фоизга ўсишини таъминлади.

БМТ прогнозига кўра, 2030 йилга келиб дунёда шаҳар аҳолисининг улуши 2018 йилдаги 55,3 фоизга нисбатан 60,4 фоизга етади. Шаҳар аҳолиси ўсишининг нисбатан юқори суръатлари ривожланаётган мамлакатларда ҳам кузатилади, бу ерда урбанизация даражасининг илгарилаб кетиши асосан аҳолининг қишлоқдан шаҳарга кўчиши, шаҳар аҳолисининг табиий ўсиши ҳисобига содир бўлади.

### Мустақиллик йилларида Ўзбекистон шаҳарларни ривожлантириш бўйича маълум ҳажмдаги ишлар амалга оширилди

Шаҳар аҳолисининг улуши 1991 йилдаги 40,3 фоиздан 2018 йилда 50,6 фоизгача ўсди, бу асосан қишлоқ аҳоли пунктларини шаҳар посёлкаларига маъмурий ўзгариши (2009) ҳисобига ошди.

Шу билан бирга, урбанизация жараёнида бир қатор муаммолар кузатилмоқда:

– дунё координаталари тизимида урбанизация даражаси нисбатан пастлигича қолмоқда. БМТнинг халқаро рейтингига (2018 йилдаги ҳисобот) кўра, урбанизация бўйича Ўзбекистон дунёнинг 233 мамлакати орасида 155-ўринни эгаллади, шу билан бирга бу кўрсаткич ўртача: дунёда – 55,3%, МДҲ мамлакатларида – 66,0%, Россия – 74,4%, Туркия – 75,1%, Қозоғистон – 57,4%, Туркманистон – 51,6%;

– сўнгги 10 йил ичида (2009—2018) 13 та минтақадан 10 та шаҳарда урбанизация даражасининг пасайиши тенденцияси кузатилди (51,7% дан 50,6% гача), Хоразм (33,3%), Сурхондарё (35, 5%), Бухоро (37,4%) ва Самарқанд (37,4%) вилоятлари;

– 2012 йилдан ҳозирги кунгача шаҳарларнинг сони (119 та) ўзгармаган, 10,1 миллион уларда яшайди. Мамлакат шаҳар тармоғининг асосини кичик шаҳарлар ташкил этади (шаҳарларнинг умумий сонининг 68,1%), улар 20,5 ни ташкил қилади. % бутун шаҳар аҳолиси. Шаҳарсозликнинг яна бир ўзига хос хусусияти шундаки, шаҳар аҳолисининг деярли тўртдан бир қисми (24,2%) пойтахт Тошкентда яшайди. Кўриб чиқилаётган даврда 6,4 миллион киши (38,7%) яшайдиган шаҳар аҳоли пунктлари сони 1065 дан 1071 донага ўсди.

Шаҳар аҳоли пунктларининг етарлича кўплигини республикадаги шаҳар аҳоли пунктлари таркибининг ўзига хос хусусиятлари билан – ҳам боғлаш мумкин;

– кичик шаҳарлар ва шаҳар аҳоли пунктларининг аксарияти маъмурий қарор билан ташкил этилган ва улар шаҳарсозлик талабларига тўлиқ жавоб бермайдилар.

Дарҳақиқат, асосан қишлоқ хўжалиги ишлари билан шуғулланадиган аҳоли одатий қишлоқ турмуш тарзини олиб боради. Сўров натижаларига кўра, ушбу тоифадаги шаҳарлар ўзларининг бир хиллиги, ишсизликнинг юқори даражаси, ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма объектларининг ёмонлашуви, транспорт коммуникациялари ва хизмат кўрсатиш соҳасининг қониқарсиз ҳолати, молиявий ресурслар ва малакали кадрларнинг етишмаслиги билан ажралиб туради;

– 2012—2018 йиллар учун шаҳар аҳолиси 1,4 миллион кишига кўпайган. (9,2% қишлоқ жойларига нисбатан 1,7 млн. – 11,9%). Шаҳар аҳолиси ўсишининг асосий омиллари аҳолининг табиий ҳаракати (102,0%), миграция (13,4%) ва маъмурий ҳудудий трансформациялар (11,4%);

– ҳозирги урбанизация даражасининг асосий сабаблари қуйидагилардан иборат: шаҳарларни саноатлаштиришга ҳисса қўшмаган, асосан, қазиб олиш саноатида йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш; қишлоқ аҳолисининг паст ҳаракатчанлиги ва ташқи миграция даражаси; шаҳарларни комплекс ва барқарор ривожлантиришга қаратилган мақсадли урбанизация сиёсатининг йўқлиги;

– ишлаб чиқилган шаҳарсозлик ҳужжатлари ва меъёрий-ҳуқуқий базанинг замонавий талабларга мос келмаслиги, маҳаллий молиявий ресурслар ва саноат ва инфратузилма объектларининг барқарор ривожланишини таъминлаш учун шаҳар ҳокимиятининг ваколатлари, иқтисодиётнинг барча тармоқларида малакали ишчилар ва мутахассисларнинг етишмаслиги узоқ муддатли ижтимоий иқтисодий ривожланиш стратегияси, ҳокимият томонидан шаҳар аҳолисининг талаб ва эҳтиёжларига етарлича эътибор бермаслик;

– шаҳарларнинг айрим тоифаларига хос хусусиятларни, инвестиция лойиҳаларини ишлаб чиқишда ва амалга оширишда жойлашишни, шаҳар аҳолисининг, айниқса, йирик ва йирик шаҳарларнинг реал ҳажмини ҳисобга олиш соҳасида статистик ҳисоботдаги баъзи хатоларнинг етарлича ҳисобга олинмаслиги.

Мавжуд номутаносибликлар ва тизимли муаммоларни бартараф этиш, барқарор ривожланишни таъминлашнинг янги омили сифатида урбанизация жараёнларини жадаллаштиришни кучайтириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2018 йил 28 декабрда Олий Мажлисга Мурожаатномасида Мақсад – 2030 йилга келиб мамлакатда урбанизация даражасини 60,0 фоизга етказиш.

Ушбу мақсадни ҳал этиш учун Президент «Урбанизация жараёнларини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» Фармонни қабул қилди (2019 йил 10-январ), унда шаҳарлаштиришни мақсадли давлат томонидан тартибга солиш ва шаҳарларни комплекс ривожлантириш бўйича асосий йўналишлар ва чора-тадбирлар мажмуаси кўзда тутилган.

Урбанизация жараёнларини такомиллаштиришнинг асосий йўналишларига қуйидагилар киради:

транспорт ва ижтимоий инфратузилмалар билан мутаносиб бўлган янги уй-жой сиёсатини амалга ошириш;

юридик ва жисмоний шахслар томонидан ер участкаларини хусусий мулк ҳуқуқи асосида хусусийлаштириш;

аҳолининг эркин ҳаракатланиши учун шаҳарларнинг жозибадорлигини рағбатлантириш;

турли тоифадаги шаҳарларни самарали бошқариш бўйича ижобий хорижий амалиётни жорий этиш;

йирик шаҳарларга улашган йўлдош шаҳарлар тармоғини уларнинг марказий қисмида маданий ва бизнес зоналарини жойлаштириш билан кенгайтириш.

Урбанизация сиёсатини амалга оширишнинг ўзига хос механизмлари ва воситаларини таъкидлаш лозим.

Aввало, бу зарур қонунчилик ва ҳуқуқий базани шакллантириш, шу жумладан, янги қонунчилик ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш орқали.

Ер, шаҳарсозлик ва уй-жой кодекслари, «Қишлоқ хўжалигига тегишли бўлмаган ер участкаларини хусусийлаштириш тўғрисида» ги қонун ва бошқалар.

2019 йил 1 июнга қадар ер участкаларини хусусийлаштиришни ташкил этишнинг ижтимоий-сиёсий аҳамияти ва муайян мураккаблигини ҳисобга олган ҳолда, ушбу жараённи тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўпламини ишлаб чиқиш, уларни ҳукумат томонидан тасдиқлангунга қадар умуммиллий муҳокамадан ўтказиш режалаштирилган.

Шу билан бирга, хусусийлаштириш тартиби тўғрисида якуний қарор қабул қилиш ва бинолар ва иншоотлар эгаллаб турган ер участкаларининг бозор қийматини аниқлаш учун етти марта ўлчаш, жаҳон амалиётини чуқур таҳлил қилиш мақсадга мувофиқдир, уларга қўшни бўлган ер участкалари. Шунингдек, хусусий ер участкаларига солиқ солишнинг ўзига хос механизмини ишлаб чиқиш муҳимдир.

Фаол урбанизация сиёсатини амалга оширишнинг асосий ташкилий ва иқтисодий механизмлари:

– 2030 йилгача Ўзбекистон Республикасида урбанизация концепциясини ишлаб чиқиш;

– стратегик режалаштириш бўйича ҳужжатлар тўпламини, мамлакатни, вилоятларни ва шаҳарларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг узоқ муддатли прогнозларини, аҳолини жойлаштиришнинг умумий схемасини, инфратузилма объектларини ривожлантириш ва жойлаштириш схемасини, бош режаларни ишлаб чиқиш уларнинг ягона тизимга боғланиши;

– Урбанизация соҳасида ягона мақсадли давлат сиёсатини амалга ошириш учун Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги ҳузурида Урбанизация агентлигини яратиш, шаҳарларни комплекс ривожлантириш учун масъул бўлган турли вазирликлар, идоралар ва маҳаллий ҳокимият органларини мувофиқлаштириш. илмий, лойиҳалаш ва тадқиқотларни қўллаб-қувватлашни ўз ичига олган айрим йўналишлар;

– урбанизация жараёнларининг локомотивига айланиши мумкин бўлган истиқболли қишлоқ аҳоли пунктлари, шаҳарча аҳоли пунктлари ва кичик шаҳарларни, шунингдек, минтақа иқтисодиётининг барқарор ривожланиш нуқтаси бўлиши мумкин бўлган ўрта ва йирик шаҳарларни аниқлаш учун махсус сўров (инвентаризация) ўтказиш;


– урбанизация жараёнлари уй-жой қурилиши билан бир қаторда рақамли технологиялардан фойдаланган ҳолда шаҳарларни саноат ва инновацион ривожлантириш, уларнинг потенциалидан келиб чиққан ҳолда саноат корхоналарини шаҳарларга оқилона жойлаштириш, инвестиция дастурлари ва лойиҳаларини айрим тоифалар шароитида конкретлаштириш билан бевосита боғлиқ бўлиши керак. шаҳарлар;

– Тошкент шаҳри, вилоят марказлари атрофида йўлдош шаҳарларни шакллантириш, ташкил этилган шаҳар агломерацияларини мақсадли тартибга солиш;

– энг истиқболли шаҳарлар – иқтисодий ривожланиш бўйича етакчилар мақомига эга бўлган саноат ва ижтимоий объектларни жойлаштириш учун қулай инвестиция муҳити ва шарт-шароитларини яратиш, ер участкалари бозорини шакллантириш;

– табиий ва иқтисодий салоҳиятдан, бюджетдан ва бюджетдан ташқари манбалардан, шунингдек, махсус урбанизация фондидан самарали фойдаланиш орқали шаҳар ҳокимиятларининг барқарор ривожланишини таъминлаш учун мустақиллиги ва масъулиятини ошириш;

– урбанизация жараёнларини фаоллаштириш мақсадида яратилган ва режалаштирилган эркин иқтисодий зоналардан, айниқса кичик саноат зоналаридан самарали фойдаланиш;

– шаҳар аҳолисини халқаро стандартлар ва рейтингларга мувофиқлаштириш орқали уларнинг статистик ҳисобини такомиллаштириш.

Умуман олганда, Ўзбекистондаги урбанизация жараёнларининг кучайиши иқтисодий ривожланишнинг янги имкониятлари ва манбаларини, аҳоли фаровонлигининг сезиларли ўсишини яратмоқда.


### Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида

Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида


Иқтисодий ўсиш Ўзбекистон шароитида

### Урбанизация- Иқтисодий ўсиш

Шаҳарлар ва шаҳар агломерациялари минтақалар ва мамлакатларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг ҳаракатлантирувчиси сифатида минтақаларнинг ва мамлакатларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига шаҳарларнинг ўзига хос ҳиссаси шаҳарларнинг ҳудудларида фаолият юритадиган хўжалик юритувчи субъектлар учун агломерация таъсири билан белгиланади.