Софрон Данилов
Киһи биирдэ олорор

Киһиэхэ саамай күндүтэ – олоҕо.

Киһиэхэ олох биир төгүл бэриллэр,

ону көлдьүннүк бараатым диэн

кэмсинэн муҥнаммат гына,

сидьиҥник, тирбэҕэлэһэн аһарбыт

кэмиҥ иһин саатан сир-буор

сирэйдэммэт итиэннэ өлөөрү

сытан: “Олохпун бүтүннүүтүн, күүс-

пүн бүтүннүүтүн сир үрдүгэр баар

саамай кэрэ суолга – киһи аймаҕы

босхолуур иһин охсуһууга биэрдим”, –

диэн этэр гына олоруохха наада.

Н.А.Островскай

Бастакы чааһа

1

Кыһыҥҥы кылгас күн киэһэрэн, им сүтэн барда. Уһуга-муҥура биллибэт халыҥ тайҕаны соҕурууттан хоту хайа солоон түһэр Амма өрүс көҕөрө тумарыктыйбыт хаардаах сыһыылара суһуктуйдар суһуктуйан, уҥуоргу хара тыаны, күлүгүрбүт халлааны кытта силбэһэн, боруора симэлийэн истилэр. Тыаһа суох үөмэн, чугаһаатар чугаһаан испит барык улам хойдон, харааран, уһун субурҕа мырааннары, өрүс туналы маҥан иэнин, бөлкөй талахтардаах кытыллары, аппалары, томтордору, сыһыынан сыыйыллар киэҥ айан суолун бүтүннүүтүн ыйыстан кэбистэ. Бу орто аан дойдуга субу саба халыйан сири-халлааны силбэһиннэрбит хараҥаттан, киһи тыынын-быарын тумнарар бытарҕан тымныыттан ураты туох даҕаны суоҕун курдук. Арай илиҥҥи мыраан анныгар, сыһыы хонноҕор, хараара багдайбыт балаҕан үөлэһинэн түүтэх кыымнар өрүтэ ыһыахтаналлар. Хамнаабат халыҥ хараҥа олору даҕаны, үөлэстэриттэн ыраатыннарбакка, сабыта тутан киэҥигэр кистээн иһэр.

Тымтар тымныылаах им балай киэһэ өссө ордук хабараан тымныылаах бүтэй хараҥа түүнүнэн солбуллара чугаһаата.

Үөлэс кыымнара аҕыйыылларын саҕана балаҕан хаһаайына Миитэрэй Аргыылап оҕонньор таһырдьа таҕыста. Кини бэргэһэтин кулгааҕын сэгэтэн тэлгэһэҕэ, ат баайар сэргэ аттыгар, чочумча иһиллээн турбахтаата. Туох да биллибэт, им-ньим. Антах, дал диэки эрэ сылгылар хаамсан куучурҕаһаллар. Оҕонньор балаҕан иннигэр барыһан турар ампаардарын күлүүстэрин тардыалаан көрүтэлээтэ. Урут дьиэ-уот хатыылааҕар дуу, суоҕар дуу соччо кыһаныллыбат буолуллара. Аны киһи күлүүһү даҕаны эрэммэт кэмэ кэллэ. Аан дайды атыйахтаах уу курдук аймаммыта түөрт-биэс сыл буолла. Ол тухары сарсыҥҥы күнү мин чахчы көрүөм диэн киһи иннин кыайан быһа этиммэт үлүгэрэ түбүлээтэ. Билигин даҕаны уруккулуу нус-хас олох өтөрүнэн эргийэр чинчитэ биллибэт быһыылаах. Аҕыйах сыллааҕыга диэри Аргыылап оҕонньор улахан атыы-тутуу, кэлии-барыы ааныгар, Ньылханныыр суол чугаһыгар, олоробун диэн астына саныыра. Манна балаҕанын түһэриммит эһэтэ оҕонньору ырааҕы эргитэ саныыр кырдьаҕас эбит диэн иһигэр хайгыыра. Онтуката бу сылларга букатын атыннык көрөн таҕыста. Бу суолунан түүн-күнүс аарыгырар кыһыллар саа бырыкылаатынан дибдигирэйэн атын, аһын-үөлүн тутан бардахтарын ахсын аны былыр үйэҕэ өлбүт эһэтин үөхсэн кыбдьыгырыыр идэлэннэ: “Түөһээҥки, ак-каары! Суол ааныгар ордууламмыт буола-буола!..”

Аргыылап ол-бу диэки олоотоон эмиэ иһиллээмэхтээтэ уонна тугу эрэ күүппүт курдук эргичиҥнээтэ. Туох эрэ итэҕэскэ дылы. Туох? Оҕонньор умса көрөн турбахтаата итиэннэ дьэ өйдүү түстэ. “Ээ, сөп!.. Били барахсаным… Баһырҕаһым… Киэһэ ахсын бу курдук ампаардарым күлүүһүн көрө таҕыстахпына, ойон кэлэн икки илин атаҕынан түөспэр чарбачыйан эккэлиир буолаахтыыра…” Аргыылап хараҕын кырыытынан ампаар муннугун диэки хараарар ыт уйатын көрөн ылла. Итиннэ билигин кураанах. Үнүрүүн эмиэ көлө, ас көрдөөн дибдигирэйбит кыһыл саллааты уйатыттан сулбу ойон тахсан түҥнэри көтөн кэбиспитэ. Онуоха иккис кыһыл саллаат ыт төбөтүн хампы ыппыта.

Оҕонньор онно аны бэйэбин кытта ытыахтара диэн дьулахачыйбыта. “Баһырҕас эрэйдээх иччибин көмүскэһэбин диэн өлөөхтөөбүтэ. Ыт акаары дииллэр да, барахсаныҥ ким кыһылын, ким үрүҥүн хата эндэппэккэ билээхтиирэ. Кыһыллар эрэ кэллэллэр, уйатыгар киирэн ырдьыгыныы сытар буолаахтыыра… Үрүҥнэргэ эккэлэс бөҕө этэ… Ээ, чэ!..” Аргыылап, күрдьүккэ баран турбахтаат, балаҕаныгар киирдэ. Балаҕан таһырдьаттан хараҥаҕа эрэ улаатан көстүбэт, иһирдьэ киирдэххэ да, кырдьык, киэҥ уорук эбит. Аҕыс саһаан усталаах, биэс саһаан туоралаах толуу бэрэбинэ балаҕан ортотунан хаппытаалынай истиэнэнэн быыһаммыт. Бэтэрээ өттө – үрүҥ аҥаар, дьиэлээх тойон бэйэтэ дьонунаан олорор өттө, анарааҥҥы – хара дьиэ, хамначчыттар, чаҕардар уйалара. Ол дьиэ бэйэтэ кэннинэн таһырдьа тахсар туспа ааннаах. Ону таһынан өссө тэлгэһэҕэ чугас туруору эркиннээх балаҕан баар. Онно эмиэ илии-атах дьон олороллор. Үрүҥ аҥаар хара дьиэ өттүгэр икки хаппахчылаах. Хаппахчылар иккиэн анараа да, бэтэрээ да тахсар ааннаахтар. Балаҕан киирэ түһээти кытта көстөр өттүн түгэҕэ хос ортотугар диэри соҕуруокканан быһа анньыллыбыт. Үрүҥ аҥаары икки сирэйдээх баадай бэйэлээх көмүлүөк оһох ититэр эбит. Оһох биир сирэйэ бэттэх, киирэ түһэр хос диэки, иккиһэ тойонноох хотун сытар түгэх хаппахчыларын диэки хайыспыт. Улахан балаҕан хара аҥаарыгар уонна тэлгэһэтээҕи кыра балаҕаҥҥа урут аҕыс-сэттэ кэргэн ыга симсэн олорор буолаллара. Ол аны аҕыйаан турар. Кыһыллар былаастара олохтоноотун кытта түөрт хамначчыт ыал арахсан өссө саҥа былааһынан кыһарыйтаран хамнас уурдаран, сүөһү-ас чаастатан ылан, туспа буруо таһаарыммыттара. Билигин тэлгэһэтээҕи балаҕаҥҥа Хоохойдоох диэн элбэх ньидьири оҕолоох ыал, оттон хара аҥаарга былыргыта олус баартаах булчут кырдьыбыта, оҕото-уруута суох Айаһыт оҕонньор эмээхсининээн итиэннэ Халытар диэн дьоҥҥо-сэргэҕэ итэҕэппэт сымыйа-кырдьык иккэрдинэн сиикэрик тыллаах-өстөөх, дэбдэҥ, өйүнэн да соччо чуолкайа суох гынан баран кыайыылаах туттуулаах, хотуулаах үлэһит киһи олороллор. Олор аны хамначчыт диэн аатырбаттар. Дьукаахтар диэн буолаллар. Арай үрүҥ аҥаарга тойотторун кытта бииргэ олорор, үйэтин тухары кэргэн, оҕо диэни билбэтэх саас ортолоох Суонда хамначчыт аатырыан сөп этэ. Иллэрээ сыл өрөпкүөмнэр хамначчыттанаргын уурат диэн Аргыылабы ыкпыттара. Онуоха оҕонньор Суонданы барар буоллаҕына бардын, мин төрүт туппаппын диэбитэ, өссө ааһа түһэн, хамначчыт аатыран миигин сирэй-харах астара сылдьыбатын, араҕыстын, инньэ диэн эһиги киниэхэ тылгытын ылыннарыҥ диэн өрөпкүөмнэртэн бэйэлэриттэн көрдөспүтэ. Өрөпкүөмнэр баай батталын, хамначчыт сордоох дьылҕатын, көҥүл үчүгэйин туһунан араас элэ-была тылларын этэ сатаан кэбиспиттэрэ да, Суондалара Аргыылап оҕонньордоохтон арахсарга төрүт сөбүлэспэтэҕэ, наар төбөтүн илгистэ олорбута. Онон көҥүл өттүнэн, ону ааһан хара күүһүнэн хаалбыт киһини хамначчыт диир хайдах эрэ сатамдьыта суохха дылы. Ол эрээри дьиҥэр ама кини хамначчыт буолбатаҕына, ким хамначчыт аатырыан сөбүй?

Дьиэлээх тойон, таһырдьаттан киирэн, аан аттыгар сыгынньахтанан, онон-манан соролообут тииҥ истээх сонун ыйаан, эргэһиэр быыһык бэргэһэтин, кытарымтыйбыт саарба кутуруга моойторугун, уостаах сарыы үтүлүгүн оһох иннигэр кирээдэҕэ ууран баран, сөҕүрүйэн эрэр уокка аргынньахтаан багдаллыбыт Суондаҕа дьаһайар быһыынан эттэ:

– Утуйаргар үөлэскин бүөлээр, ааҥҥын хатаар эрэ.

Анараа киһитэ, тойонум саҥарда диэн соччо ороһуйбакка, көхсүн түгэҕэр иһиллэр-иһиллибэттик хордьугунаата:

– Ыык…

Дьиэлээх тойон хаппахчыга киирдэ. Кэргэнэ хайыы-үйэ орон түгэҕэр түһэн истиэнэ диэки хайыспыт. Аргыылап урут утуйар үчүгэйин, минньигэһин туһунан этэллэрин сонньуйа истэрэ. Сүрэҕэ суохтар дойҕохторо диирэ. Киһи төбөтүн уурдар эрэ хайаан да туох да тутула суох утуйуохтааҕын курдук саныыра. Хата кыратык утуйар киһи абыраныа, үлэни-хамнаһы ордук үмүрүтүө этэ диирэ. Ол аньыытыгар буолуо, утуйар уу диэн күндүтүн бу дьылларга дьэ бэйэтин этинэн-хаанынан биллэ. Утуйбат диэн баар эбит бу күн сиригэр саамай улахан сор. Бу да киэһэ Аргыылап уута кэлэн быстыбата. Хараҕын симнэр эрэ, урукку, билиҥҥи кэм туһунан, ииссибит илим курдук, ииччэх-бааччах санаалар сүтэ-сүтэ күөрэйэн кулахачыһан бараллар. Ол ахсын халтаһата улам ыпсыспат буолан кэлэр. Оһох уота бүтээтин кытта тас аан диэки мурун хаһыҥыраата. “Били баҕайы төбөтүн сыттыгар даҕайыа эрэ кэрэх, – Аргыылап хамначчытын сөҕөн дуу, мөҕөн дуу чыпчырынан кэбистэ. – Ити күтүр туох санаалаах буолан утуйбакка эрэйдэниэй? Хаарыаны!..”

Итинник бэйэтэ да сөбүн эрэйдэнэ сыттаҕына, аны улаҕа диэки суорҕана дьигиҥнээн барда. Киҥэ холлон сытар оҕонньор абатыйан орон түгэҕин тоҥолоҕунан хаһыйбахтаата.

– Өссө тугуҥ тутах буолан сыҥыргыы сытаҕын? Эмиэ кыыскын санаан ытаан ыгыллаҥнаатыҥ дуо? Куттаныма: кыыскын туох да сиэ суоҕа. Бэркэ муҥутаатаҕына эргэ барыаҕа. Хата уолгун санаа. Өлбүтэ-тыыннааҕа биллибэт уолгун. Кини туһугар таҥараттан көрдөс. Ол туһалаах буолуо!..

Суорҕан ньим барда.

Аргыылап уута букатын көтөн хаалла. Өр сытта. Кэнникинэн кыыһырбыта улам уҕараата. Абатыйбыт уоҕа ааһыыта аны кэмсинэ быһыытыйда. Соҕотох мин эрэ уһун түүн утуйбакка килэччи көрөн тахсабын диэн алдьаммыта, Ааныһа эмиэ санаарҕаан, мунчааран муҥнана сытар эбит. Ону аралдьытыан, уоскутуон оннугар күргүйдээн бобуллаҥнаата дии. Ол эрээри, киһи кыыһырыах, Ааныс даҕаны көхсүнэн сытан көрсөр дии. Итиэннэ “манныктан мунчаарабын” диэн саҥа таһааран кэпсиэн даҕаны тоҕо сатамматый?.. Оннугун оннук буолуо да, кырдьыга, хаһан эйэргэһэ үөрэнэн илиитин даллатан тоһуйуой? Уонна киһи кэм сэҥээрэр, сэлэһэр киһитигэр онтун-мантын кэпсиирэ буолуо. Кинилэр буоллаҕына отуттан тахса сыл бииргэ олордулар да, истиҥник эйэргэһэн хоммут түбэлтэлэрин Аргыылап дьиҥэ бэрт ахсааннааҕы өйдүүр. Эдэрсин эрдэхтэринэ аҕыйах оннук түбэлтэ баара. Баар быһыылааҕа. Билигин, кырдьан-бохтон, кэлэр-барар кыах мөлтөөбүтүн, күүс-уох аҕыйаабытын кэннэ санаатахха, ойох киһиэхэ кини хаҕыс соҕус эр эбитэ буолуо ээ.

Дьахтар муҥнааҕыҥ кэм эйэргэһэри, атаахтыыры, имэриттэрэри-томоруттарары, сыллатары-ууратары, сымнаҕас сыһыаны, сылаас хоонньу сөбүлүүр буолуохтаах. Оттон Аргыылап мөҕөр, дьарыйар күргүйтэн, ардыгар сутурук да ыарыттан, хаһан эмэ таҕылы тарҕатан тиргиллэртэн ураты тугу биэрдэ киниэхэ, хоойго сытыарар хотун ойоҕор? “Хотун ойох…” Кырдьыга, Аргыылап кинини соччо-бачча хотун да курдук санаабат, бэйэтигэр тэҥнээбэт, дьүөрэлээбэт этэ. Аҕата оҕонньор ыаллыы улуус баайын кыыһын ыллаттараары гыммытын буолуммакка, сэргэ нэһилиэк сэниэ эрэ соҕус ыалын кыыһын кэргэн кэпсэппитэ. Дьүһүнэ тупсаҕайыгар умсугуйан. “Кэпсэппитэ” диэн, тылга эрэ итинник. Дьиҥэ кыыһы кытта кэпсэтэр, кини сөбүлүүрүн-сөбүлээбэтин ыаспыйалаһар диэн кэлиэ дуо? Ымсыы соҕус аҕатыттан син көбүччү харчыга, отучча сүөһүгэ атыылаһан ылбыта. Ол да иһин эбитэ дуу, кини кэргэнин хара маҥнайгыттан атыылаһыллыбыт мал, кэрэ, кыраһыабай мал кэриэтэ көрбүтэ. Бу мал киниттэн тугу даҕаны, истиҥ сыһыаны, ичигэс тылы, эйэргэһэр тапталы даҕаны эрэйэр бырааба суоҕа. Кини соруга диэн эрин наадатын толоруу, кини дьиэтин-уотун көрүү эрэ этэ. Хайа уонна таптаһан илэ-сала көтүһэргэ соло-билэ наада ээ. Аргыылап буоллаҕына сүһүөҕэр туруоҕуттан биир кэм тыын былдьаһыгынан сылдьар курдуга: баранары-уҕарыыры билбэт үлэ-хамнас, атыы-тутуу, кэлии-барыы. Ол үлүскэнигэр күнэ-түүнэ да тиийбэт, түптээн да утуйбат этэ. Ыгылыйбыт киһи илиитигэр туох түбэспитин хабыалаан ааһарын кэриэтэ кини суорҕан анныгар тиэтэйэ-саарайа киирэн тахсара. Онно хайаан силигин ситэрэн эйэргэһэ, сыллаһа-уураһа сатыы сылдьыаҕай?

Билигин өйдөөтөххө, Ааныс бастаан сүктэн кэллэҕин утаата сымнаҕас илиини, итии сүрэҕи, уоттаах уоһу эрэйэр эбит быһыылааҕа. Биирдэ улаҕа диэки хаһыйыллан баран, ытамньыйа-ытамньыйа, хоргуппуттуу тыл ыһыктыбыттааҕа: “Айыкканыый… Мин эмиэ ыалдьар эттээх, тэбэр хааннаах киһибин ээ…” Ону оччотооҕуга улахаҥҥа ууруллубатаҕа.

Төһө да мал кэриэтэ атыыланан кэллэр, Ааныс, аны санаатахха, кинини чахчы сөбүлүүр, таптыыр этэ. Ханна эмэ өр буолан кэллэҕинэ, үөрэн, сирэйэ оҕолуу мичилийэн, сардаҥаран көрсөрө, арыт утуйа сытан уһугуннаҕына кини ойоҕоһугар сымнаҕас түөһүнэн саба түһэн ыга кууспут, төбөтүн кини төбөтүгэр холбуу аспыт буолара. Ону баара киһи утуйарын мэһэйдээмэ диэн халбарыччы анньан кэбиһиллэрэ. Хардата суох таптал өр буолсу дуо, сотору сойон, эйэҕэс мичээр тымныы хараҕынан, сылаас тыл тоҥуй саҥанан, чаҥкынас күлүү ньимийбит уоһунан солбуллан барбыттара. Бу курдук, биир суорҕанынан саптар эрээри, икки тус-туспа оронноох курдук, орон икки өттүгэр чугаһаспакка сытар буолбуттара, арааһа, сүүрбэттэн тахса сыл буолла. Оо, ырааппыт даҕаны…

Аргыылап аттыгар Ааныс мэлдьи баар буолуохтааҕар үөрэнэн хаалбыт. Мэктиэтигэр бу сэргэ киһи сылдьар ээ диэн соччо баардылыы да санаабакка дылы. Арай суох буолан хааллар, итэҕэстийэ саныа эбитэ дуу. “Муҥнаах… Ити курдук эдэр сааһыттан эмээхсин буолуор диэри мин туспар, мин оҕолорум тустарыгар букунайан, хардата диэн биир ичигэс тылы истибэккэ, олох олорон бүтэн эрдэҕэ дии”. Аргыылап оҕонньор бу билигин, кырдьан баран, эргитэ санаан көрдөҕүнэ, дьиҥ эрэллээх киһитэ диэн соҕотох бу кини, кэргэнэ Ааныс эрэ эбит. Ону баара… Киһи бытыгын быһа үктээтэҕинэ биирдэ өйдөнөр дииллэрэ чахчы буоллаҕа.

Аргыылап улаҕа уунан суорҕаны таарыйда:

– Ааныс…

Харда иһиллибэтэ.

Аргыылап төбөтүн өндөтөн иһиллээтэ: уһуктаҕас. Кини, суорҕан саҕатын арыйан, хатырбыт бакыр тарбахтарынан дьахтар төбөтүн холустук имэрийдэ:

– Аа… ныс… Кыыһырыма… дуу…

Дьахтар ибир да гыммата. Аргыылап, урут соччо-бачча ыйыта барбакка да эрэ тутар-хабар бэйэтэ, бу сырыыга хайдах эрэ бохсуллубут курдук буолла. Кини, саҥата суох сыппахтыы түһэн баран, үөһэ тыынна уонна дьахтары санныттан аргыый эргилиннэри тардан көрдө да, анарааҥҥыта буолуммата, эрчимнээхтик хамнанан кини ытыһын төлө илгиһиннэ. Сибилигин аҕай сыалыһар быарыныы сымнаабыт Аргыылап айа кирсинии быыппаста түстэ, ытыһын тилэҕинэн дьахтары көхсүттэн истиэнэ диэки умса аста:

– Өссө… ол-бу буолардаах… Сүптүр…

Аргыылап оҕонньор хабырынан кычыгыратта. “Дьахтар санаата аһынааҕар кылгас” дииллэрэ чахчы. Киһи эккэлэтээри гыннаҕына аны өсөһөн өрөлөһөр дии. Били манныгы ситиһээри. Ак-каары! Аны мин ааттаһарбын көрбөтөх да, истибэтэх да баҕайыҥ ини. Баҕарыам да, мин эйигин хайдах таптыырбынан тутуом: анныбар баттаатахпына да көҥүлүм, баттаххыттан состохпуна да көҥүлүм. Эн ол көхөҕө ыйаабыт соммуттан туох атыннааххыный? Суох. Син биир мин бас билэр малым буолаҕын. Атыныҥ диэн тыынар тыыннааххын эрэ. Уонна өссө буолумматтаах ээ. Үөдэни баара, мин өссө таптыыр этэ диэн сылаанньыйбытым ээ, ааргы! Таптаабатах баҕайыта ини. Хата абааһы көрөр. Ол кырдьык. Өссө бэйэтэ эрэ да буолбатах – кыыһа эмиэ. Кыыһа сатана быһайын куораттан сынньалаҥар тахсан олоро түһээри сүгүн кэпсэппэт, хаан өстөөҕүн кэриэтэ көрөр-истэр этэ. Мантан инньэ, арыый нам-нум буоллаҕына, барахсаттарбын кэһэтэлиир инибин. Ол-бу буолан муунньаҥнаспыккытын кэмсиннэриэм. Чэ, сатаналары ыаһахтаан…”

Аргыылап хараҕын симнэ. Аралдьыйаары туох эмэ үчүгэй туһунан саныы сатаата да, оннук айылааҕы тугу да чопчу өйдөөбөтө. Кини төбөтүгэр наар хатыылаах санаалар күөрэйэ тураллар. Ол курдук утуйар-утуйбат иккэрдинэн үдүк-бадыкка түһэн сыттаҕына, эмискэ сүрдээх үлүгэр тыас тоҕо барда. Аргыылап оҕонньор соһуйан өндөс гыммытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Кини, чочумча өндөйөн сыппахтаат, дьиэ муннугун муус сыбаҕа дэлби ыстаммытын өйдөөн, ботугураан үөҕүстэ.

“Саа тыаһыгар дылы буолан… – дии санаата кини. – Эчи, дьиэҥ аттыгар сэрии тыаһа түптэлэстэҕинэ даҕаны киһи дьиктиргээбэт үйэтэ кэллэ. Ити суолунан бу сылларга үрүҥ, кыһыл бөҕө субуһан ахан биэрдэ. Аны билигин илин, Охуоскай кытылыгар Айааҥҥа, Бэппэлээйэп кыньараал Дьоппуонньаттан кэлэн халыҥ аармыйаны сүөкээбит үһү диэн сурах баар. Төһө кырдьыга-сымыйата биллибэт. Таҥара туһугар кырдьык буоллар сөп этэ. Сатаатар оҕом Бэлиэрий тугу да биллэрбэт. Инньэ быһаас Артыамыйабы кытта барсыбыта да, ол аньыыта онон. Чэ оҕом, бэйэм туйаҕым, төбөлөөх соҕус уол буолуохтаах этэ, айа кылын тумна хаамар ини…”

Санааттан санаа ситимнэнэн истэ. Аргыылап оҕонньор мааҕын ампаардарын күлүүһүн тардыалаталаан көрбүтүн санаан сонньуйда. “Тугу эрэ симэн сытыарарга дылы хатыыбын ээ. Хата “табаарыстарга” былдьаппатаҕым. Арыый хойутаан кэлэннэр, ханнык эмэ тобох-ибэх туораах бурдук баарын эрэ хоруйан барбыттара. “Баайгын ханна кистээтиҥ?” – диэн онно-манна соһон дибдийэ сатаабыттара да, сиһим үөһэ быста илигинэ кинилэргэ эппэтэх баҕайым ини. Баайы мүччү туппут абаларыгар: “Хомуунаҕа дьиэҕин былдьаан ылыахпыт, бэйэҕин сир-халлаан иккэрдигэр үүрүөхпүт”, – диэн айаҕаламмыттара да, кэнникинэн ылы-чып бардылар дии. Бука, Бэппэлээйэп сураҕа уйаларыгар ууну киллэрдэҕэ. Ол кыньараал кэлэн урукку былааһы олохтоотор, хомууна буолан хончоҥноспут илэчиискэлэри сөптөрүн көрдөртүөм этэ. Дьэ бэйи…”

Оҕонньор баайын тутуу баттаһан хара тыаҕа таһааран көмөн куоттарбытыттан, сотору, баҕар, урукку олоҕум эргийиэ диэн эрэх-турах санаатыттан көнньүөрдэ. Кини ити ичигэс санааларыгар бигэтэн устунан нухарыйан барда.

Нухарыйан түлэс-балас сытан, Аргыылап оҕонньор ыраах, инньэ айан суолун диэки сыарҕа кыыкырдыырын чуор кулгааҕынан иһиттэ. Сыарҕа улахан суолтан туораата, бэттэх салалынна быһыылаах: тыаһа эбилиннэр эбиллэр. Чугаһаата. Сырылатан түргэн айаннаах киһи буолаарай. Тыый, субу тиийэн кэллэ дии. “Түүл дуу, илэ дуу?” – дии санаабытынан оҕонньор хараҕын аста. Чөрбөйдө. Чахчы эбит. Тэлгэһэ сүрдьүгэс аанын аһар. Иһирдьэ киирдэ. Сэргэҕэ тохтоото. Хайалара буоллаҕай? Эмиэ өрөпкүөмнэр баҕайылар ньэҥньийэн, дибдийэн баай булаары түүннэри сирэйдэннилэр буолуо дуо? Аргыылап төбөтүн өндөтөн иһиллээн сытта. Оо, айыы таҥара, сатаатар түүн да сүгүн утуттахтара дуу…

Ааны тоҥсуйдулар. Бастаан оргууйдук, онтон улам күүстээхтик. Суонда баҕайы уһуктуо суох: муннун тыаһа сааскы күрүлгэн кэриэтэ куп-курулас.

– Суонда! Нохоо!

Хата мурун тыаһа эбии улаатта: өрүс мууһа эстэригэр маарыннаан барда.

Ааны аны тэбиэлээн кибиргэттилэр.

Аргыылап, уоһун иһигэр “утуйан оҥторбут” хамначчыты, “түүннэри түбүлээбит” түөкүнү үөхсэ-үөхсэ, тиэтэлинэн этэрбэһин анньынна. Тахсан иһэн кэргэнэ, суорҕанын саба тардынан, оронугар хоройон олорорун көрөн аһарда. Харбыалаһан аан тимир күрүчүөгүн булла. “Кимҥиний?” диэн тахсыахча буолбут саҥатын төттөрү ыйыһынна. Ыйытан да диэн, сөбүлээбэт киһигин киллэрбэт кыахтааххар дылы. Билигин саалаах барыта тойон. Күрүчүөгү үөһэ эстэ. Тымныы аҥылыс гынна. Үллэҕэр саҕынньахтаах киһи ааны бүтүннүүтүн киэптээн иһирдьэ киирдэ.

– Дорооболоруҥ! Маннык кэмҥэ утуйаргыт кытаанаҕа сүрүн!

Аргыылап оҕонньор сэрэхэчийэн, дьиксинэн тилигирии мөхсө турбут сүрэҕэ тохтоон хаалбыкка дылы буолла. Тыынын кыайан ылбатахтыы кэлэҕэйдээтэ:

– Бэ… Бэлиэрий?..

– Мин. Мин, аҕаа, – тоҥмут, кэһиэхтээх куолас хардарда. – Суондаҥ ханнаный? Баар дуо? Тоҕо үнтү тэбиэлээн туруорбаккын?

Таһыттан киирбит киһи испиискэтин “сыр” гыннарда. Аан ороҥҥо саҥардыы уһуктаары ыҥыранан эрэр киһиэхэ дьулуруйан эрдэҕинэ, аҕата сиэҕиттэн тарта.

– Кэбис… аны… – диэн ботугураата оҕонньор уонна бэйэтэ ороҥҥо тиийдэ. – Суондаа, Суондаа! Бэлиэрийбит кэллэ! Туран оһохто отун!

– Барыттан бары куттанан… – диэн кыбдьыгырыы-кыбдьыгырыы, саҕынньахтыын сылдьар Валерий уҥа үллэрэҥнээн кэлэн төгүрүк остуолга турар ыһыырынньыгы уматта.

– Чэ, тукаам, сыгынньахтаныый… – Аргыылап уолун саҕынньаҕын сыппатын төлүтэ тардыталаата. Түүтэ бурҕалла сылдьар таба саҕынньаҕы атыҥырыы көрдө. – Бу хантан кэллиҥ?

– Ньылхантан.

Саҕынньахтарын мадьыктаһан саҥардыы устан эрдэхтэринэ хаппахчыттан ырбаахытын анньыммыт Ааныс таҕыста уонна туох да саҥата суох уһуутаабытынан уолугар саба түстэ. Төбөтүн кини тымныы түөһүгэр анньан, икки илиитинэн хайа түбэһиэх кини сиэҕин, бүлгүнүн, саннын туппахтыы-туппахтыы, көрбүтүгэр бэйэтин бэйэтэ итэҕэтэ сатыырдыы, үрүт-үрдүгэр ботугураата:

– Тоойуом… сыччыый… тоойуом…

– Чэ-чэ, мин-мин, – эдэр киһи сөбүлээбэтэхтии тоҥуйдук хардарда итиэннэ ийэтин халбарыччы аста.

– Киһини сыгынньахтат эрэ бу! – оҕонньор бордурҕаата. – Хата бар, чаанньыккын оргута оҕус. Оҕоҥ итии киллэриэ этэ. Тоҥноҕо буолуо.

Ааныс кумуччу туттан тас аан аттынааҕы хаппахчыга сукуҥнаата.

Валерий, сонун ньылбы баттаат, тарбаҕын сараппытынан күөдьүччү оттуллубут көмүлүөккэ барда. Кини оһох аттыгар турар Суонда диэки, киһи баар диэн, хайыһан да көрбөтө.

Аргыылап оҕонньор, сону ыйыы-ыйыы, уолун батыһа көрдө. Куруҥ хардаҕастары хабан күөдьүйбүт көмүлүөк сырдыгар Валерийын киэбэ-таһаата ойуулана түспүтүн хайгыы одууласта. “Барахсан, дыраллан, саха оҕотугар үчүгэй уол. Ийэтэ биһикки соччо үрдүгэ суохпут да, икки намыһах киһиттэн өгдөс уҥуохтаах киһи син төрүүр эбит. Сахаҕа улахан киһи, – диэн астына санаата кини. – Уҥуоҕа көнөтүнэн да нууччалары кытта барсымахтаһара буолуо. Арыы саһыл хааннаах ньолбуһах маҥан сирэйэ, саһархайдыҥы ньаассын баттаҕа, сырдык соҕус кылдьыылаах хараҕа – ити барыта ийэтин киэнэ. Сирэйинэн эрэ ийэтин удьуордаабыт. Уоннааҕыта барыта миэнэ. Быһыыта-майгыта, тыла-өһө, өйө-санаата. Арыый атына диэн эдэр, имиллэ-хомулла илик буолан бардам, холуон эрэ…”

– Суондаа, аты сыгынньахтаан сарайга киллэрэн…

– Ээ, һуох-һуох, – Валерий аҕатын ситэ саҥардыбата. – Сити турар сиригэр хабыалата түһүөххэ эрэ наада… Мин күөс быстыҥынан бардахпына сатанар.

– Ээ-э?.. Сатаатар хоммоккун дуо?..

– Суох.

– Туох үлүгэр ыксалай, – оҕонньор утары этиппэт, дьаһайар быһыынан саҥарда. – Сарсыарда бар. Ол кэриэтин эрдэ тур.

– Ээ, суох-суох. Бар, Суонда, аппын хабыалат. Таарыччы кырыалаа, – Валерий, аҕатын дьаһалыгар кыһаллыбакка, Суонданы тиэтэттэ.

Аҕата уолун диэки сөбүлээбэтэхтии көрөн эрэ кэбистэ, тугу да саҥарбата.

Суонда таҕыста.

– Аммаҕа, Солобудаҕа, кыһыллар төһө элбэхтэрий?

– Икки сүүсчэкэлэр ини. Аахпатаҕым.

– Манна сылдьаллар дуу?

– Сылдьаллар.

– Итиэннэ миигин хонноро сатыыгын дуо? Арай сарсыарда дуу, түүн дуу тиийэн кэллиннэр?

– Бэйи, эн тоҕо манна кэллиҥ? Ханналаан иһэҕин? – Аргыылап оҕонньор хардарбакка хардары ыйытта.

– Бу дьонноруҥ истибэттэр ини? – Валерий хаҥас аҥаар диэки кыҥнах гынна.

– Ээ, утуйа сыталлар… – оҕонньор оһох диэки атыллаата. Кини тылын ылыннарбатаҕыттан, уола тук курдук эйэҕэстик кэпсээбэтиттэн кыыһыра быһыытыйан, тоҥуй соҕус куолаһынан көхсүнэн туран иккиһин ыйытта: – Ханна баран иһэҕин диибин дии?

– Ыраах.

– Ол ханна?

– Дьокуускайга.

– Ха… ханна даа? – оҕонньор эргиллэ түстэ.

– Дьокуускайдаан иһэбин диибин.

– Онно… кыһылларга дуо?

– Кыһылларга.

– Тугу-тугу дойҕохтуугун? Миигин, түөһэйбити, күлүү оҥостор дьүһүнүҥ дуу?

– Кырдьыгым, аҕаа, – аҕата соһуйбут сирэйин көрөн, уол куолаһа сымнаата.

– Онно… тоҕо бардыҥ?

– Куттаныма, аҕаа. Хомуньуус буола иликпин. Билиҥҥитэ бэринэр даҕаны санаам суох.

– Оччоҕо… тоҕо?

– Кыылы өлөрүөҕү баҕардахха, арҕаҕар киирэр баҕайы буолбат дуо?

– Ха… хайдах?

– Чэ ол уһун кэпсээн, аҕаа.

– Уһаатын! – Аргыылап талах олоппоһу ылан уот иннигэр олордо, уолугар атын олоппоһу халбарыччы аста. – Эн миигин кытта үһү-таамах курдук кэпсэтимэ. Төрөппүт аҕаҥ буолабын. Онто суох быһаас барыаххыттан сүтэн хааллыҥ, дьонноохпун диэн, дьон курдук, биирдэ эмэтэ илдьит да ыыппаккын. Аны туран, бачча өр сылдьан кэлэн баран, хайдах-туох олордугут диэн ыйыталаһа да соруммаккын. Тиэтэйэриҥ оччо дуу, кыһамматыҥ оннук үлүгэр дуу?

Валерий аҕатын чиҥ-чаҥ куолаһыттан кыыһырбытын өйдөөтө. Ол да буоллар олус холурдук кэпсэттим дуу диэн буруйдана санаммытын таһыгар биллэрбэтэ, олоппоско олорбокко, көмүлүөк хардаҕастарыгар күөх төлөн үҥкүүлүүрүн одуулаһа турда. Ити туран аҕатын дьэбир харахтарын уота тирэммититтэн көхсө кэдэйэн барарга дылы буолла. Уол онтукатыттан, баччааҥҥа диэри кыра оҕо курдук аҕатыгар сүрүн баттатарыттан, бэйэтэ да кыйахана быһыытыйда.

– Мин күүлэйдии, көрүлүү сылдьар үһүбүн дуо? Сорох баҕас сарсыҥҥы күн тыыннаах буоларын дуу, суоҕун дуу билбэт даҕаны. Эһиги буоллаҕына сылаас дьиэҕитигэр бүгэн олорон арааһы дойҕохтуугут.

Оҕонньор уола буруйданан илэ-сала түспэтэҕин, хардары өһүргэнэн саҥарбытын иһигэр сөбүлүү санаата: “Чэ сити, үүт-үкчү мин… Сынньылба сыраан буолбатах, хатан тимир киһи. Өҕүллэҥниэн кэриэтэ тостуо…” Кини кыыһырбыта арыый уҕараан, куолаһын сымнатан, эйэ дэмнээхтик эттэ:

– Ким да эйигин көрүлүү сылдьаҕын диэбэт. Билигин күнэ-дьыла оннук. Киһи хонон турдаҕына турдум диир кэмэ. Сурахтыын сүтэн хааларыҥ куттала үлүгэрэ бэрт ээ. Ол иһин этэбин.

– Төһө да сүттэрбин, эһиги хайдах олороргутун барытын истэ-билэ сылдьабын. Ол иһин да бу быһа тиийэн кэллэҕим дии.

– Чэ сөп. Ити хааллын. Тыыннаах көрүстүбүт – үчүгэй. Ол эрээри өйү-төйү булунан, итиини-буһууну тумнан сылдьыахха баара.

– Ол аата хайдах?

Оҕонньор уолун саҥатыгар дьиэк киллэрбэт дьэбир дорҕоону, ону ааһан өссө улаханнык өһүргэниэх чинчини иһиттэ. Син биир тылын ылыннарбатын билэн, кини бу кэпсэтиини уһатар-кэҥэтэр туһата суоҕун өйдөөтө.

– Хайдаҕын бэйэҥ быһаар. Улахаҥҥын, – оҕонньор иҥиэттэн кэбистэ, уолун өрө көрдө. – Тиэтэйэр буоллаххына ньимийэн турума. Тугу да истибэккэ, бүтэй хааһахха хааттарбыт курдукпут. Илин тугуй-ханныгый? Олор. Кэпсээ. Бэппэлээйэп кыньараал сэриитэ кэлэн иһэр дииллэр. Кырдьык дуо?

– Кырдьык, – Валерий олоппоһу ылан, көхсүнэн оһоххо олордо. – Бу күһүн Пепеляев этэрээтэ Охотскайга, Аяҥҥа кэлбитэ. Сэттэ сүүсчэкэ киһилээх. Бары, муҥха соботун курдук, ыллар саһааннаах талыы нуучча дьоно. Үксүлэрэ офицердар. Генерал үөһэ генерал, полковник үөһэ полковник. Сэрии бөҕөнү ааспыт, итиини-буһууну билбит дьон. Пепеляев манан кэлэн Дьокуускайы ылар, онтон Сибиири сэриилээн, Россияҕа ааһар былааннаах. Сэбиэскэйи утары санаалаах барыта онно мунньуһунна. Артемьев этэрээтэ эмиэ холбосто. Пепеляев, былыр үйэҕэ манна кэлиэх киһи, тоҥустар табаларын аанньа биэрбэккэлэр, Ньылхаҥҥа тутуллан хаалла. Билигин дьэ саҥардыы бу диэки салаллан иһэр.

– Оо, айыым таҥарам… – Аргыылап оҕонньор ытыһынан сирэйин саба туттан бүк түстэ, үөһэ тыынна. – Аата, кэлиэ баар эбит…

Ааныс хаҥас диэкиттэн кэлэн остуолу оһох чугаһыгар сыҕарыччы аста, ол-бу астаах миискэлэри, тэриэлкэлэри аҕалан уурталаата, чэй кутта:

– Аһаа, тукаам. Бу алаадьыта сиэ. Бу көбүөр баар. Ахтыбытыҥ буолуо.

Итиэннэ бэйэтэ ойоҕостон ахтыбыт амарах хараҕынан уолун имэрийэ көрө олордо.

Аҕалаах уол сулбу-салбы аһаан бардылар.

– Аны бэйэҥ тускунан кэпсээ, – диэтэ Аргыылап оҕонньор.

– Бэйэм бу баран иһэбин.

– Баран иһэргин көрөбүн. Тоҕо бараргын ыйытабын.

– Генерал Пепеляев сирэй бирикээһинэн.

– Ол эйигиттэн атын киһини булан ыыппаттар үһү дуо?

– Ону ыйыталаспатаҕым, – Валерий өһөстүк хардарда.

– “Ыйыталаспатаҕым!” Ыйыталаһыахха наада. Бары туора киһиэхэ тиитин охтотторон баран тииҥин ичигэстиэхтэрин баҕараллар. Ыйыталаспат буоллаххына, үйэҥ тухары тиитин охторо сылдьыаҥ, тииҥигэр тииһиниэҥ суоҕа.

– Эн уолуҥ оннук акаары буолбата ини. Ким элбэх тииҥҥэ тиксэрэ өссө биллибэт.

Оҕонньор ситэ испэтэх чэйин холумтаҥҥа эстэ, бүлүүһэтин үөс диэки аста уонна кэргэнигэр эттэ:

– Бар, оҕоҕор өйүөтэ бэлэмнээ. Лэппиэскэтэ, арыыта, буспут эттэ суулаан Суондаҕа биэр. Үчүгэйдик уурдун.

Ааныс тугу эрэ ыйытыах курдук гынан иһэн оҕонньоро кырыктаахтык кынчарыйбытыттан тохтоото уонна саҥата суох хаҥас диэки барда.

Аргыылап дьахтар хаппахчытыгар киирэрин кэтэһэн олорон хамнаабат хараҕынан уолун тобулу көрдө:

– Эн билэҕин дуо ханна, туохха баран иһэргин?

– Билэбин.

– “Билэбин”, – оҕонньор, кыһыйан, эмиэ уолун үтүгүннэ. – Билэриҥ буоллар, итинник сулбуччутук хардарыаҥ суох этэ. Кыньараалыҥ тугу бирикээстээтэ? Онно туох соруктааххыный?

– Сэриигэ тугу бирикээстииллэрэ биллэр ини.

– Сэкириэт дуо? Аҕаҕыттан кистиигин дуо?

– Кистээбэппин. Билиэххин оннук умсугуйар буоллаххына, иһит, – Валерий кумааҕыттан ыйааҕы ааҕан эрэргэ дылы бүтэҥи куолаһынан саҥарда. – Биһиги диэки санаалаах дьону кытта сибээстэһиэхтээхпин. Кинилэри түмүөхтээхпин. Кыһыллар хас хардыыларын биллэрэ олоруохтаахпын. Пепеляев куоракка чугаһаатаҕына, өрө турууну тэрийэн, сэбиэскэй салайааччылары суох оҥортуохтаахпын…

Таһырдьаттан Суонда киирдэ.

Валерий ах барда.

– Кыһаллыма, кэпсээ. Суонда, кэл, итиитэ киллэр.

Валерий сөбүлээбэккэ көхсүн этиттэ эрэ, таһыгар онтун биллэрбэтэ.

– Соругум сүнньэ итинник. Оттон ымпыгын-чымпыгын билиҥҥитэ бэйэм да билбэппин.

– Онно дьоҥҥут элбэх дуо?

– Бааллар.

– Ол киһи эрэнэр дьонноро буолуо дуо?

– Билбит суох.

– Билбэккин… уонна баран иһэҕин, – оҕонньор аа-дьуо тииһин быыһынан сыыйан саҥарда. – Чыкааҕа акаарылар олороллоро буолуо дии саныыгын дуо? Онно сылдьар буулдьа ардаҕын ортотунан сэриигэ киирэрдээҕэр ордук кутталлааҕын өйдүүгүн дуо?

– Эйиэхэ барыта сатаммат: “билэр” эмиэ сатаммат, “билбэт” эмиэ сатаммат, – Валерий чааскытын тыастаахтык халбарыччы аста. – Өйдөөтөрбүн да, баран истэҕим дии. Бэйэбит быар куустан олордохпутуна, ким биһиги туспутугар охсуһуой?

– Өйдөөх киһи уоттаах чоҕу атын дьон илиитинэн тарыйтарар баҕайыта.

– Түмүк күн тиийэн кэллэҕинэ оннук “өйдөөхтөр” абыраныахтарын билбэтим.

– Саарбаҕалаама: өлүүлэриттэн матыахтара суоҕа. Өссө атын киһи өлүүтүн кытта куду харбыыллар ини.

– Көрүллүө.

Мөккүһэн да уолун иннин ылыа суоҕун билэн, оҕонньор тохтоото. Кини төһө да эппитин иһин, уола барар хаанын ылыммыт быһыылаах.

Валерий остуолтан туруоҕун саныы-саныы, аҕата хамнаабакка олороруттан турбата. “Быһааскы кэннэ оҕонньор биллэ хоттороохтообут. Төрүт да намыһах, хатыҥыр бэйэтэ өссө ордук намтаабыкка, синньээбиккэ дылы буолбут. Урут даҕаны көтөх сирэйэ өссө суптуйбут. Омурда харбыйбыта улааппыт. Арай хараҕа уруккутунан. Өссө ордук уоттаммыкка айылаах. Итии уотунан буолбатах, тымныы уотунан. Ол оннугар хата Суонда эбии соноон көскөйбүт. Били хомсомуоллар “күөх истээх баай” диэн ыллыылларын курдук. Омос көрбүт киһи Суонданы тойон, аҕабын хамначчыт дииһик”. Ити санаатыттан сонньуйуох курдук буолан иһэн, Валерий аҕата бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэрдии ботугуруурун иһиттэ.

– Ыттар… Бэйэлэрэ барбаттар, кинини ыыталлар… Дьиккэрдэр…

Ааныс сүөгэйдээх бүлүүһэни тутан иһэн тохтуу түстэ:

– Ол ким?.. Бэлиэрий, ханна бараҕыный?..

– Дьокуускайга, – уол баҕарбатар да хардарда.

– Ханна да бардын, эйиэхэ наадата суох, – оҕонньор сүөгэйдээх бүлүүһэни кэргэнин илиититтэн сулбу тардан ылан, дьалкылдьыппытынан остуолга бырахта. – Эр киһи ханна барара-кэлэрэ дьахтар дьыалата буолбатах.

Эрин тылыгар кыһаллыбакка, Ааныс уолун аттыгар кэллэ.

– Тоойуом, хаһан бараҕыный?

– Билигин.

– Тыый! Түүннэри дуо? Бачча тымныыга… Кытаатан сэрэнэн сылдьыый. Тымныйаарыгын. Ити бэйэҥ саһыл саҕынньаххын кэтиминэҕин туох абааһы баҕайытын кэттиҥ? Сонуҥ эмиэ бөрүкүтэ суох.

– Бассабыыктар саһыл сонноох дьону сөбүлүүллэр үһү дуо, дьахтаар?! – Аргыылап оҕонньор сөҥүдүйдэ. – Саҥам диэн саҥарар ээ…

– Дьокуускайга?.. Онно… – Ааныс тугу эрэ өйдүү сатыырдыы оҕонньордоох уолун сирэйдэрин олбу-солбу көрүтэлээтэ итиэннэ, чугаһаан, уолун саннын имэрийдэ. – Онно… тукаам, балтыгын Кыычаны булан көр-иһит эрэ. Суруга кэлбэтэҕэ ыраатта. Хайдах сылдьаахтыыра буолла.

– Бу акаарыны, уолуҥ онно уруу-хаан көрсө баран иһэр үһү дуо? – оҕонньор эбии кыбдьырынна.

– Ээх-ээх… – Валерий ийэтиттэн арахса охсоору эрэ сөбүлэммитэ буолла. – Чэ мин бардым. Түүн ыраатта. Хараҥаҕа кыһыллары ааһа түстэрбин сөп этэ.

– Кыһыллар манабыллара айан суолун устун баар буолуохтаах. Эн бэтэрээ туора суолунан бардаххына сатанар. Бэйи, Суонда эйигин буом сирдэри ааһыаххар диэри тиэрдэн биэриэ. Суонда, тахсан мин аппын Бэлиэрийгэ көлүйэн биэр. Арыый сэниэлээх буолуо. Кини атынан бэйэҥ айаннаа.

Суонда Ааныс уолугар бэлэмнээбит мөһөөччүктээх аһын туппутунан саҥата суох таҥнан таҕыста.

Валерийдаах оҕонньор туран эмиэ таҥнан бардылар.

– Үчүгэй сэптээх инигин? Суолга араас буолуон сөп, – Аргыылап сибигинэйэн ыйытта.

– Баар… Эн Суондаҕын наһаа хоойгор киллэрээйэҕин. Итинниктэри дьарыйа соҕус тутар ордук буолуо этэ.

– Куттаныма. Суонда – эрэл киһи. Аҥаардас дьарыйарынан ыраатыаҥ суоҕа. Аара ханна-ханна тохтуургун өйдөөн иһэр инигин?

Уол кэҕис гынна.

Тахсаары турдахтарына Ааныс хаҥастан ыаҕайа тутуурдаах кэллэ.

– Тукаам, бу дьэдьэннээх сүөгэйи оҕобор Кыычаҕа биэрээр эрэ. Дьэдьэни таптаахтыыр этэ.

– Бу дьахтары!.. – оҕонньор үөхсэн ботугураата.

– Чэ аҕал-аҕал!

– Тукаам, бука диэн сэрэнэн сылдьаарыый… Ыарыйдах…

Уол, ийэтин ситэри истибэккэ, халҕаны аста. Аҕата кини кэнниттэн таҕыста. Ааныс тымныы туманын ортотугар илиитэ даллайбытынан туран хаалла.

Суонда, дьиэлээх аты көлүйэн, уол таһаҕаһын көһөрдө.

Оҕонньор, алҕаан дуу, бырастыылаһан дуу, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, атын тула хаама сылдьан имэрийдэ.

Валерий муоһатын ылан сыарҕаҕа олордо.

– Бу барахсаммын харыстаан илдьэ сылдьаахтаарыый, – диэтэ Аргыылап оҕонньор сыарҕаҕа кэлэн уонна, тохтуу түһэн баран, нөрүс гынан аргыый ыйытта: – Бэппэлээйэп бу диэки төһөҕө кэлиэҕэй?

– Ый кэриҥинэн кэлэрэ буолуо.

– Бэйи эрэ, киһи чахчы эрэнэр суола быһыылаах дуу, хайдах дуу?

– Эрэнэн. Мин бэйэм чааһым бүк эрэнэн иһэбин. Оннооҕор Артемьевка холбоһуллубута. Онуоха холоотоххо…

– Кыһылларга соҕурууттан эбии сэрии кэлэ турар дииллэр дии.

– Буоллун! Пепеляев биир киһитэ биэс киһиэхэ холоонноох. Сэрии араас албаһын барытын билэллэр. Биһиги дьиикэй саллааттарбыт да, ол-бу бырадьаагы Коробейниковтар да курдук буолбатахтар. Итиэннэ генерал киһи кэм кыайарын билэн бачча чиэски дойдуга аттаммыта чахчы. Силиһэ-мутуга да ыраах курдук кэпсииллэр. Японнар, америкалар көмөлөһөллөр үһү.

– Айылааҕын оннук буоллун…

– Атын эрэнэрбит суох. Эрэннэххэ сатанар.

Суонда атын тэлгэһэ таһыгар таһаарда. Валерий, атын кини кэнниттэн салайан иһэн, ыаҕайаны кыбынан олорорун өйдөөтө. Тугу эрэ ботугуруу түстэ да, ыаҕайаны күрдьүк диэки элиттэ.

– Чэ быраһаай, – Валерий муоһалаах илиитинэн даллах гынна.

– Кытаат, тоойуом…

Дьыбардаах салгыҥҥа хараҥа суол устун туман биирдэ-иккитэ өрүкүйэн эрэ хаалла. Аргыылап оҕонньор аттар туйахтарын тыаһа иһиллибэт буолуохтарыгар диэри сэргэҕэ тайанан турда.

Халлаан өссө бүтэй хараҥа эрдэҕинэ сыарҕалаах ат иһэр тыаһа иһилиннэ.

Аргыылап оҕонньор оронугар олоро түстэ.

Өтөр аан сабыллан “лип” гынна.

– Суонда, эн дуо? – оҕонньор, хамначчытын тыынарыттан эндэппэккэ биллэр да, ыйытта.

– Ыык…

– Бэлиэрий үчүгэйдик барда дуо?

– Ыык…

Аргыылап кириэстэнэн сапсынан иһэн сиргэ силлээтэ: кини абааһыны да, таҥараны да итэҕэйбэт этэ. Итэҕэлэ, үҥэр үрдүк эмэгэтэ атын: үп-баай, күүс-күдэх.

Оҕонньор төбөтүн сыттыгар уураатын кытта халтаһалара ыпсыһан бардылар.

2

Ытыс таһынар ыас хараҥаҕа аллаах ат айаннаан халыһытан истэ. Чэпчэки хаһыапка сыарҕа, кыараҕас омоон суол өҕүллүүлэрин аайытын тииттэргэ охсуллан өрүтэ кыырайан, суол кырсын хам-түм таарыйан ыларга айылаах. Суонда төннүбүтэ икки чаас кэриҥэ буолла да, ат айанын быһыах чинчитэ биллибэт. Оҕонньор ол иһин да куһаҕан көлөнү миинэр миҥэ оҥостуо дуо? Хата кыһыҥҥы түүн уһуна абырыыһы. Сарсыарда чугаһаан эрэр да, халлаан кэм да хабыс-хараҥа. Бу ойоҕос суол сотору айан суолугар холбоһуохтаах. Улахан суолунан икки көс кэриҥин айаннаабыт кэннэ хаҥас туоруур суол кэлиэхтээх. Ол устун аҕыс-сэттэ биэрэстэни бардахха, ыал баар буолуохтаах. Аҕата оҕонньор былыр-былыргыттан иэс-күүс биэрэн сыл таһаарар ыала. Валерий онно тиийэн атын сынньатыа, бэйэтэ утуйуо. Киэһэ хараҥарыыта эмиэ суолугар турунуо. Кыһыл да, үрүҥ да ол туора үрэх баһыгар тугу сии тахсаллар үһү – онно тиийбэттэрэ чахчы.

Бытарытан тымныыта сүрдээх быһыылаах. Хараҥата да бэрт. Сир-дойду оттуун-мастыын, ыас хара халлаанныын бүтүннүү эпсэри тоҥон хаалбыкка айылаахтар. Көлөһүннэммит ат самыыта, маҥан кырыанан бүрүллэн, биллэ-биллибэттик турталдьыйар. Төһө да тымныы буоллар, Валерий тоҥуох чинчитэ биллибэт, кыараҕас суол ойоҕоһунааҕы тииттэри, сирэйгэ-харахха анньыллар лабаалары аһара сатаан, мөхсөн хата дэлби тириттэ.

Кырдьыга, Солобуда чугаһа улахан сэрэхтээх сир. Сирин-уотун, тумнар суолун билбэт киһи тоһуурга кэтиллэ түстэҕинэ да көҥүлэ. Кыһыллар кэтэбиллэрэ сылдьар сирдэрин ааһа көттүм ини диэн эрэнэ санаан, Валерий эҕэ-дьэҕэ буолла. “Чэ, дьоллоохтук айаннаа, Ийэ дойдугун коммунистар диктатураларыттан босхолоһор үрдүк миссияҕын чиэстээхтик толор!” – диэбитэ Пепеляев генерал арахсарыгар уонна уҥа-хаҥас иэдэһиттэн үстэ уураан ылбыта. Билиҥҥитэ генерал сорудаҕа туолуох курдук: бачча ыраах сири үчүгэйдик кэллэ, мантан да антах этэҥҥэ буолар ини. “Үрдүк миссия…” Чахчыта оннук. Аҕам оҕонньор эрэйдээх, былыргы киһи сиэринэн, тэлгэһэтиттэн тэйиччини кыайан эргитэ санаан көрбөт ээ. “Эйигиттэн атын киһини булан ыыппаттар үһү дуо?” – диэхтиир. Талан-талан, сүүмэрдээн-сүүмэрдээн ыыттахтара дии. Ону өйдөөбөт. Дьиҥинэн кини киэн туттуон сөп этэ. Кэлин өйдүөҕэ. Кэлин, Дьокуускайга үрүҥ былааһа туругурдаҕына, Саха сирин бүтүннүүтүн биһиги бас биллэхпитинэ. Онно дьэ көрүллүө: Саха сирин салалтата ким илиитигэр киирэр? Ким бу барҕа баай хотугу кыраай аҕа баһылыга буолар? Оччоҕо, баҕар, Валерий Аргыылап үтүөтэ-өҥөтө, ордуга ахтыллар кэмэ кэлээрэй? Төһөтүн да иһин билигин дьон кэннигэр сөрүөстээччилэри, былааһы үллэстэр кэм кэллэҕинэ, тэргэн тэбиитин да саҕа сиргэ чугаһатыллыа суоҕа. Дьаһабылы охсуһуу уотун ортотунан ааспыт, өлөрү-тиллэри көрбүт дьон бэйэлэрин илиилэригэр ылыахтара. “Кэлин бэйэбит былааспыт туругурдаҕына, бу күчүмэҕэй күннэргэ ким хайдах быһыыламмыта, тугу-ханныгы гыммыта бэски хараҕар ыйаныаҕа, – диэбитэ саха үрүҥ этэрээтин командира Мэхээлэ Артемьев. – Кыайыы кэнниттэн бэлэмҥэ мээтиргиэм диэн ким даҕаны саарамматын!” Оннук буолуохтаах. Онтон атын буолуон сатаммат”. Генерал даҕаны Валерийы кытта кэпсэтэригэр эмиэ оннук санааны быктарбыта. “Саха сирин кэскилэ бу эһиги буолаҕыт. Саха сирин эһиги дьаһайыаххыт”, – диэбитэ. “Онон, оҕонньоруом, саарбаҕалаама: тиитин охтордорбут эрэ, тииҥин бэйэбит ичигэстиэхпит! Ол-бу ВЯОНУ* тойотторун, уобалас “управляющайа” Куликовскайдары эҥин үрдүгэ ытыарар биллибэт…”

Итини таһынан Валерий иһигэр чып кистэлэҥ былааннаах: Пепеляев Дьокуускайы сэриилээн киирэрин былааһы бэйэ илиитигэр ылан көрсүөххэ диэн. Чэ, холобура, генерал кэлэрин кини Саха правительствотын баһылыга биитэр Саха уобалаһын губернатора дуу аатыран тоһуйдун? Генерал бэйэтэ Саха сирин баһылыга буоларга суудайбата чахчы. Кини сыала атын, киэҥ, улахан – Сибиир, Россия, түмүгэр үрүмэччи маҥан атынан Спасскай боруотанан Москва Кремлигэр киирии. Онон, үчүгэй көмөнү тэрийэр эрэ буоллаҕына, Валерий Аргыылап да Саха сирин аҕа баһылыгынан ананарын кини утарсыа суоҕа. Дьиҥэ Валерий ол иһин бу кутталлаах сырыыга улгумнук сөбүлэммитэ.

Генералтан сорудах ылаат, Валерий командирыгар Артемьевка тиийбитэ. Барар буолбутун этэн эрдэҕинэ, анарааҥҥыта саба саҥарбыта: “Билэбин. Кэпсээмэ. Тылгын кыана тутун. Эн бараргын ким да билиэ суохтаах”. Дьокуускайга кими ыытары, арааһа, кини бэйэтэ ыйбыт быһыылааҕа. “Үөрэн аллайыма. Ыһыахтаан эрэр буолбатаххын”, – диэбитэ уонна Дьокуускайга кими-кими кытта кэпсэтиэххэ сөптөөҕүн ыйыталаабыта. Ити эрээри кини биир даҕаны бүк эрэнэр киһитэ суох кэриэтэ эбит этэ. “Билигин хайдах санааламмыта буолла – билбэтим. Сэрэнээр…” – диэн буолан испитэ. Түмүгэр тиийэн, интеллигенция санаатын иирдибит бассабыыктары, албын тылга киириммит саха үөрэхтээхтэрин үөхсэн, тииһин быыһынан сыыйбыта: “Чо-орт!..”

Валерий бу омос көрөргө соччо суоһа-суодала суох эрээри, дьиҥэр дьэбир майгыннаах, кытаанах санаалаах хатыҥыр киһиттэн улаханнык саллара, киниэхэ сүрүн баттатара. Артемьев хаһан да ыһыытаан-хаһыытаан силбиэтэммэт, охсон-тэбэн бырдаҥалаабат этэ. Ол да буоллар кини, тымныы хараҥа хараҕынан хайдах эрэ барыны барытын самнары көрөргө дылы буолан, ордук дьулааннааҕа. Валерий Артемьевтыын биир дойдулаахтар – Амма улууһун дьонноро. Артемьев уолтан сааһынан да аҕата, билиитинэн-көрүүтүнэн да быдан баһыйара. Кини Дьокуускайдааҕы учительскай семинарияны өрдөөҕүтэ бүтэрбит, хас да сыл учууталлаабыт киһи этэ. Ол иһин эбитэ дуу, кинилэр биир этэрээккэ сырытталлар да кыайан доҕордоспотохторо. Итиэннэ доҕордоһуохтарын иһин сөптөөх түгэн да суоҕа: наар сэриилэһии, тоһуйсуу, наар айан – эккирэтии биитэр эккирэттэрии. Ити билигин Валерий Саха сирин баһылыыр туһунан ыраланар да, кырдьыга, Артемьевтаах, бастарын уҥуоҕа бүтүн буоллаҕына, ол үрдүк соло иһин тиистэринэн-тыҥырахтарынан түсүһэллэрэ чахчы. Ити эрээри оччотооҕу билиэ. Маннык күүрээннээх күҥҥэ-дьылга киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа буолуон сөп…

Суол сыыры өрө ыттан барда. Арааһа, улахан суол мантан аҕыйах биэрэстэ хааллаҕа. Хараҥа даҕаны арыый убуу быһыытыйда, тыа биир кэлим хара истиэнэ кэриэтэ саба барыйара уурайан, биирдии тииттэр тус-туспа көстөр буолан истилэр. Ат айана биллэ бытаарда. Валерий тыын ылан саалын, бэргэһэтин кырыатын соттон суураланна. Хараҕа иннин, хараҥа суолу, одуулаһа сатыыр да, санаата кэннигэр, генералы кытта кэпсэтиитигэр иэҕиллэн төннө турар.

“Саха сирин кэскилэ бу эһиги буолаҕыт…” Пепеляев ити тыллары – Валерий сүрэҕин уйадыппыт, уйуһуппут тыллары – адьас туох да саарбаҕа суохтук, бигэтик эппитэ. Итиэннэ кимиэхэ эмэ буолбатах – киниэхэ, соҕотох киниэхэ туһаайан эппитэ. Кэлэри, кэнэҕэскини дьиҥ чахчы өтөрү көрөн турар киһи быһыытынан. Пепеляев ол-бу кураанах дарбааннаах тылларынан чабыламмыт, сирэй-сирэйгэ анньыһан сэриилэһэри сатаабат, уоран, тоһуйан өлөрөрү эрэ сатыыр, кимэн киирэри билбэт, куотарга улгум корнет Коробейников, подпоручик Деревянов эҥин буолбатах. Кини аата-ахсаана биллибэт үгүс кыргыһыыга сылдьыбыт бойобуой генерал. Колчак саҕана Пермь куораты кыһыллартан ылан аатырбыт легендарнай герой. Кыһыллар быһаарыылаах түмүк кимэн киириилэрин саҕана тифтээн ыалдьан хаалбыт этэ. Кини ыалдьыбатаҕа буоллар, баҕар, сэрии атыннык салаллыан да син эбитэ буолуо. Бары-барыта дьаһалтатыттан ээ. Политическай охсуһуу даҕаны, сэриилэһии даҕаны. Убайын Виктор Пепеляевы, Колчак правительствотын премьерин, бассабыыктар Колчагы кытта бииргэ ытан баран, ойбонунан Ангара мууһун анныгар уган кэбиспиттэр үһү… “Генерал Пепеляев Сибииргэ эрэ буолбатах, бүтүн Россияҕа, ону ааһан омук правительстволарыгар эмиэ биллэр буолуохтаах. Маннык улахан киһи кэнэҕэскитин өйдөөн, түгэҕин тургутан көрбөккө, санаабычча бас-баттах кэлбэтэҕэ чахчы. Итиэннэ убайын суолун батыһыан даҕаны баҕарбата дьэҥкэ. Оннук буолуон биллэр, тоҕо да кэлиэх этэй. Чэ, быһата, биһиги дьолбутугар көстүбүт киһи…

Пепеляев армиятыгар соҕотох да генерал буолбатах ээ, элбэхтэр: генерал Ракитин, генерал Вишневскэй, полковниктар Леонов, Андерс, Рейнгардт, Шнапперман, Иванов, Варгасов… Эчи, киһи ааҕан сиппэт. Саха сирэ айыллыаҕыттан итинник улахан байыаннай чыыннары харахтыы илик. Итиччэ баһырхай чыыннаах-хааннаах дьон дьэ ама хайдах быстах дьыалаҕа турунуохтарай? Пепеляев кыайарыгар кытаанахтык эрэнэр, кыайарын бэркэ диэн билэр, ол иһин саарбаҕа суох: “Саха сирин кэскилэ бу эһиги буолаҕыт”, – диэн этэр буоллаҕа дии. Уонна кини итинэн Саха сирин дьаһабылын эһиги илиигитигэр туттарыам диэн этэр. Онон, аҕаа, бигэтик эрэниэххэ. Эрэнэр диэн өссө кыра – бары күүһүнэн-кыаҕынан көмөлөһүөххэ наада. Оттон генерал биһиэхэ эрэннин. Биһиги кинини түһэн биэриэхпит суоҕа!”

Халлаан биллэ сырдаата. Хаар үрдэ боруоран көстөн кэллэ. Үрдүк хордоҕой сир буолан ото-маһа сэдэхсийэн барда. Суол мантан адьас чугас буолуохтаах. Валерий, муоһатын чиккэччи тардан, атын аргыый хаамтарда уонна сонно тута арҕааттан биэс-алта ат сиэлэн чыбырҕатар туйахтарын тыаһын иһиттэ. “Кыһыллар патруллара быһыылаах, кэлбиттэрэ тугун ырааҕай”, – диэн муодаргыы санаан эрдэҕинэ, өлүү түбэлтэлээх, ата тыбыыран тарылатта. Валерий винтовкатын харбаабытынан сыарҕаттан ыстанан түстэ уонна, ойон тиийэн, атын муннун сиэҕинэн саба тутта.

Туйахтар тыастара чугаһаата.

– Доҕоттоор, ат тыбыырар дуу, тугуй? – диэтэ эдэр саха саҥата. – Эһиги истибэтигит дуо?

– Нет… – хойуу куолас нууччалыы көөҕүнээтэ.

– Ээ, кэннибитигэр Ерема хаалан иһэр, кини ата тыбыырбыта буолуо, – диэтэ атын саҥа.

Бэттэх омоон суол төрдүгэр кэллилэр.

– Доҕоттоор, бу суолунан бара сылдьабыт дуо? – били эдэр саха чаҕаарыйда.

Валерий тарбаҕын саатын чыыбыһыгар чугаһатта. Сымыһаҕын быһа ытыран ибир да гыммакка иһийэн турда. Ата, тыаһа суох ньимийэр наадатын билбиттии, төбөтүн иччитин хонноҕор умса анньан, биллэ-биллибэттик тыынан сурдурҕатта. Валерий хараҕын кырыытынан икки өттүн көрөн баран: “Кыбычыын да сиргэ киирэн хаалбыппын, суол чугаһыгар эрдэттэн сэрэниэххэ баар эбит”, – диэн бэйэтин мөҥүтүннэ. Ол эрээри эргиллэн төннөр баараа. Төннөрө сатаммат. Төнүннэҕинэ дьэ өлөр. Ханна да гыммакка, быччаччы тутан ылыахтара. Иннин диэки мүччү көттөҕүнэ эрэ быыһанар. Суолтан бу диэки таҕысталлар эрэ, ытыалаан субурутан биирдэрин-иккилэрин охторуохха уонна бу арыый сэндэҥэ сиринэн быһа ойутан улахан суолга көтүтэн киирэн тэптэрэ туруохха. Итинник быһаарыныы Валерий өйүгэр начаас иккэрдигэр күлүм гынна.

– Туох эмэ суола баар дуо? – көөҕүнэс куолас ыйытта.

Аттан түһэр тыас иһилиннэ. Этэрбэстээх атах омоон суол диэки кэллэ.

– Саҥа суол суох.

– Ээ, оччоҕо барыаҕыҥ, – дэстилэр саҥалар.

Туйахтар тыастара илин диэки чыбырҕаһа турдулар. Сотору атын аттаах киһи кэлэн ааста. “Били хаалбыт Еремалара буоллаҕа”.

Валерий тымныы сиэҕинэн кырыарбыт кыламанын туора соттон кэбистэ, дириҥник эҕирийтэлээн үөһэ тыыммахтаата уонна, атын сүүһүн имэрийэ-имэрийэ, сиэлин силэйэн, сылаас моонньугар сирэйинэн саба түстэ. Ол курдук турбахтаан тыын ылан баран, сыарҕатыттан от аҕалан атын хабыалатта. Онтон, улахан суолга киллэрэн арҕаа хайыһыннараат, муоһатынан быһа биэрдэ.

Соҕуруулуу илин тииттэр быыстарынан кыһыҥҥы күн кытара дьэлтэйэн тахсыыта Валерий улахан айан суолуттан туораата. Туораабыт суолунан өтөрүнэн тыынар тыыннаах сылдьыбатах, бүтэйэ оһон хаалбыт. “Үчүгэй эбит, – Валерий үөрэ көрдө. – Оҕонньордоох бэйэлэрэ эрэ бүгэн олордохторо”. Өр гыммата, от үрэх сүнньүгэр сыстыбыт кыракый чоҥолох алааска айаннатан сирилэтэн кэллэ. Уҥуоргу тыа саҕатыгар турар туруору балаҕаҥҥа чугаһаан иһэн хайдах эрэ дьиибэргии көрдө. Балаҕан үөлэһиттэн буруо тахсыбат. Далга сүөһү-ас чинчитэ биллибэт. Тэлгэһэ хаара күрдьүллүбэтэҕэ ырааппыт.

Валерий, атын көнтөһүн сэргэҕэ эрийэ быраҕаат, балаҕаҥҥа барда. Ааны аспытыгар халҕан хаахынас тыаһа иччитэх тоҥ дьиэ түгэҕэр тиийэ эҥсилиннэ. Валерий ааны ыһыктан кэбистэ, тула көрүннэ. Оҕонньордоох кыстаан иһэннэр сэрииттэн дьаадьыйан көстөхтөрө. Кыс мастара турар. Кыбыыга от тобоҕо көстөр. “Туй-сиэ! Ичигэскэ сынньана түһүөм диэбитим бу баар!” Валерий кыһыйан сиргэ силлээтэ. Утуйбатаҕа иккис түүнэ. Кыратык нуктаан ыллаҕына сатаныыһы. Ата даҕаны илиһиннэҕэ. Билигин, бачча күрүлүүр күнүс, айанныыра табыллыбат. Киэһэ хараҥа буолуор диэри манна тохтууругар тиийэр. Итинник санаат, Валерий атын дьиэ күлүгэр, тилийэ хотон аанын чугаһыгар тартарда. Булгуппата, хомуутун, сэдиэлкэтин быаларын эрэ холкутатта. Туох билэр, баҕар, эмискэччи тэбиннэрэр кыһалҕата тириэҕэ…

Хаһыапка сыарҕатын дьааһыгын аһаат: “Оо, оҕонньор барахсаны!” – диэн үөрэн саҥа аллайда. Бу аһы-үөлү: лэппиэскэни, алаадьыны, арыыны, эти – ийэтэ укпут буолуохтаах этэ да, тоҕо эрэ ийэтин ахтыбата, аҕатыгар махтанна.

Мас көтөҕөн киллэрэн, көмүлүөгү күөдүччү отунна. Чаанньыгын оргута уурда. Бэйэтэ уокка сыламнаан, халтаһалара силбэһэллэрин кыатана сатыы олордо. Кэнникинэн нухарыйан барда. Оһохтон кыһыл чох ыстанан ытыһын көхсүн аһыппытыттан уһугунна. Чэйэ оргуйан күрэҥ паарынан аҕыластаабыт. Сылыта уурбут алаадьыта, буспут этэ онон-манан кэриэртэлээбиттэр. Чэй куттунан аһаан барда. Куруускаттан хойуу чэйи омурдан иһэн: “Били дьэдьэннээх сүөгэйи ылбаккабын, сыарҕаҕа сытыа этэ буоллаҕа”, – диэн кэмсинэ санаата. Тотон, ирэн-хорон таһырдьа таҕыста. Кыбыыттан от көтөҕөн аҕалан атыгар биэрдэ. Анньыыга маарынныыры көрдөөн булбата, инньэ гынан эргэ туос ыаҕайалары, былыргы үйэтинээҕи мас кэлиини булан киллэрэн холумтаҥҥа кэккэлэтэн хаар уулаата: барарыгар атын уулатаары. Итиэннэ аанын хатанан, саатын кыбынан оһох иннигэр мас адарайга сытта. Сытта да төбөтө туймааран барда… Ол туймаархай уутун быыһынан: “Кыһыллар кэллэхтэринэ, ааммын аспакка эрэ, хотонунан аппар ыстаныам”, – дии санаан аһарда.

Киэһэ хараҥарыыта эмиэ айаҥҥа турунна. Иккилии көс кэриҥэ бара-бара, атын хаптарда. Бэйэтэ эмиэ тоҥ буспут этинэн, алаадьытын тобоҕунан үссэннэ, хаары уобалаан тамаҕын илитинэ истэ. Аара сыккырыыр тыыннааҕы көрсүбэтэ. Арай айанын тухары төйүөрэ тоҥмут иччитэх хара тыа суолу кыһарыйа хараҥа истиэнэ буолан субуллар. Хаһан эмэ от үрэхтэр толоонноругар, алаастар сыһыыларыгар киирдэҕинэ эрэ икки өттө арыый кэҥии түһэн ылар.

Түүнү быһа тугу да көрсүбэккэ айаннаан, Валерий устунан холкутуйан барда. Бэҕэһээ түүн ыгылыйбыта ааһан хаалла, ханна эрэ дьоннор бааллар, кыргыһаллар эҥин диэн киһи соччо итэҕэйиэ да суоҕун курдук буолла. Кэннэ, иннэ, тулата бүтүннүүтэ кураанах, иччитэх. Ыбылы тоҥон хайыта барар сиртэн, дэлбэритэ ыстанар мутуктан ураты туох да дорҕоон иһиллибэт. Им-ньим. Онон Валерий наҕылыйа быһыытыйда. Онуоха эбии иллэрээ түүнтэн булгутуллубакка айаннаабыт ата сылайбыта билиннэ.

Валерий түүн үөһэ лаппа ааспытын кэннэ суол кытыытыгар турар иччитэх өтөххө тохтоон, бэйэтэ чэйдээн, атын сынньатан ааһарга быһаарынна. Сэрии буолан, суол атта иччитэхсийбитэ эмиэ да үчүгэйгэ, эмиэ да куһаҕаҥҥа дылы. Валерий эмиэ хаар анныттан мас хомуйан оһох оттунарга, тоҥ хаартан ууланарга тиийдэ. Сыарҕатын отун, биирдэ хабыалатыыны эрэ хаалларан баран, барытын атыгар биэрдэ. Бүгүн тиийэн тохтуохтаах сирэ мантан түөрт көстөн эрэ ордук. Онуоха сынньаммыт ат биирдэ эмэтэ хабыалаттахха да тиийэр ини.

Валерий оһоҕун тигинэччи отунна, чэйэ оргуйарын көһүтэн, уокка сыламнаан мас кыстыыр баҕанаҕа көхсүнэн өйөнөн олордо. Олордо да, мунна хаччыгынаабытынан барда.

Кини төһө өр утуйбутун бэйэтэ да билбэтэ, тоҥон, титирээн уһугунна. Көмүлүөк хардаҕастара умайан бүтэн, чохторо онон-манан кыламнаан, холумтан күрэҥ күлүнэн бүрүллэ сытар. Валерий, таһырдьаны өҥөс гынан көрөөт, ыксаата: халлаан хайыы-үйэ үөл-дьүөл буола сырдаан эрэр эбит. Хойутаабыт да хайыаҕай, манна, суол ортотугар олорон хаалыа дуо, бардаҕына эрэ сатанар. Кини, онтун-мантын тиэтэлинэн хомунаат, таһырдьа тилигирэйэн таҕыста.

Валерий көс кэриҥин барыыта адьас сырдаата. Эрдэ турар ыал күнүскү аһылыктара чугаһаан эрдэҕэ. Кини, аара ханна да тохтообокко, аҕатын үөлээннээҕэ Уордаах Уоһук оҕонньордооххо быһа тиийэргэ быһаарынна. Уордаах олоҕо мантан үс көс кэриҥэ. Бу диэкинэн кыһыллар суох буолуохтаахтар. Соҕуруу диэки, Майаҕа Павловскайга ордууланар сурахтаахтар. Ол да буоллар Валерий күн сырдыгар түбэһэн хаалан, наҕылыйбакка, суһаллык айаннатан дьигиһиттэ.

Кини санаатыгар аралдьыйан иһиллээбэккэ истэҕинэ ойуур суолун тоҕойуттан эмискэ иннигэр аттаах киһи баар буола түстэ. Утары кэлбит киһи атын туора тардан тохтотто. Чугастааҕы киһи быһыылаах. Бэрт мөкү ат сэптээх, от-мас тиэйэр мара сыарҕалаах. Валерий, өрүһүйэн атын салайбакка, сыарҕатын анараа киһи киэнин кытта хабырыһыннарда.

– Кэпсээниҥ? – эргэ нэк бэргэһэни сабыччы кэппит киһи, умса түһэ сылдьар куондарын өрө сыҕайа-сыҕайа, эҕэрдэлиир-ыйытар иккэрдинэн сэлибирээтэ.

– Суох… Эйиэнэ?.. – Валерий, төһө да сулбуччу ааһа туруон баҕардар, хардарарыгар тиийдэ.

– Миэхэ да мэлигир. Бу ханналаан иһэҕин?

– Ээ, бу диэки…

– Туох соруктанан иһэр киһигиний?

– Өрөпкүөмнэр сорудахтарынан, – диэтэ Валерий уонна: “Сатана, ыаспыйалаан түһэн. Аны суол ортотугар кини доппуруостуура итэҕэс эбит!” – диэн иһигэр үөҕүстэ. Ситэ сэһэргэспэккэ бара турдаҕына ордук сатаныа суохха айылаах.

– Тыый, оччоҕо арахсар суолгун ааһа кэлбиккин. Биһиги улахан өрөпкүөммүт бу соҕуруу баар ээ. Эн онно наадалаах инигин?

– Ээ, суох, бу диэки, – Валерий быһаарыыта суох иннин диэки сапсыйда.

– Бэйи, бу эн хайалара этиҥ? Хараҕым таптыы көрөр да билбэтим ээ.

– Ээ… Алтаммын…

– Алтаннары билэр ахан дьонум. Эн онно…

Валерий кистээн атын муоһатынан соруйда. Ата түһэн кэбистэ.

– Туу!.. Туу!.. Хайа, бу сүөһү туох буолла?! – Валерий атын, тохтото сатаан тардыаласпыта буола-буола, эбии күүскэ охсуолаата.

“Алтаммын диэн айахтатан түбэһэ сыстым. Ыт баара Алтаннары билэр эбит дии! – диэн санаата кини ыраатан, арыый холкутуйан баран. – Урукку эбитэ буоллар, итинник илбириискэ суол ортотугар көрсөн силиэстийэлии оонньуо суох этэ. Билигин аны ааһа көтүтэриҥ да сатаммат, тохтоон ылахтастаххына табыллар. Дьиккэр, атым сиргэммитин итэҕэйбитэ дуу, суоҕа дуу”.

Валерий табах уурунан тарта. Иэдээни мүччү түстүм диэн холкутуйа санаабыта ити көрсүһүү кини алдьархайын саҕаланыыта эрэ эбит. Хамсатын табаҕа ситэ тардылла илигинэ кэннигэр, ыраах толоон саҕатыгар, алта-сэттэ ыҥыыр аттаах киһи тэбиннэрэн иһэллэрэ көһүннэ. Ол дьон, далбаатаһа-далбаатаһа, тугу эрэ хаһыытаһалларын арааран иһиллии барбакка, Валерий атын быһа биэрдэ. “Ити чахчы сэрии дьоно, кыһыллар”, – диэн ыгылыйда кини, муоһатынан харса суох үрүт-үрдүгэр сабыы-сабыы. Суол хата ойуур иһигэр киирэн абыраата. Тэйбэхтээн баран, иһиллээтэ. Аттаахтар төннүбэтэхтэр, эккирэтэн иһэллэр эбит. Тыастара өссө чугаһаабыттар. Соруйан анаан-минээн эккирэтэллэр быһыылаах. Арааһа, били нэк бэргэһэ сатана, уорбалаан, тыллаабыта буолуо. Валерий ата таһыыр бэрдиттэн муҥ кыраайынан түһэ сатыыр да, сири соччо хороппот, күүһэ мөлтөөбүтэ биллэн барда. Кэлин диэки туйахтар чигдигэ хабыллар тыастара улааттар улаатан истэ. Өлүү түбэлтэлээх, тыа баранан, суол эмиэ үрэх толоонугар киирдэ. Валерий толоону саҥардыы ортолоон эрдэҕинэ эккирэтээччилэр уҥуоргу тыаттан субу ойутан бачымахтаһан таҕыстылар.

– Тохтоо! Тохтоо! Ытыахпыт!

Валерий көбүөхтэс буолбут атын тохтоло суох кымньыынан сабаата.

– Тохтоо!

Эмискэ үрдүнэн, ойоҕоһунан суйуласпыт ыйылас тыастар иһиллээттэрин кытта толоон кытыытынааҕы тоҥ тииттэр сиритэ ыстанан таһырҕастылар. Валерий, ньыкыйа түһээт, “буулдьалар…” диэн өйдөөн эрдэҕинэ кэннигэр саалар тыастара дэлбэритэ бардылар. Сыарҕа эмиэ тыа иһигэр ньимис гынна. Ол да буоллар куотарга эрэмньи аччаата. Эккирэтээччилэр лаппа чугаһаатылар. Валерий ата төрүт уҥа быһыытыйда, сэниэтэ суоҕунан өкөчөҥнүү сатыыр. “Аныгыс ытыыларыгар бэйэбин ытыахтара биитэр ситэн тутан ылыахтара, – диэн кини ыксаата. – Тыыннаахтыы бэриниэм суоҕа. Син биир өлөрүөхтэрэ. Ол кэриэтин үгүстэн үгүс охтуо, аҕыйахтан аҕыйах… Биирдэстэрин эмэ сууллардахха, атыттара, баҕар, дьулайан эккирэтиэхтэрэ суоҕа… Чэ синэ биир…”

Валерий саатын харбаан ылла, бэлэмнэнэн кэннин хайыһан истэ. Эккирэтээччилэр, ойуур тоҕойун эргийэ көтүтэн, көнө суол төрдүгэр утуу-субуу кутулла түстүлэр. Валерий бастакы киһини, ол киһи түөһүгэр туох эрэ кытарарын, сыалыгар киллэрээт, чыыбыһын тарта. Саата эстибитин өйдүөн иннинэ били киһитэ атыттан таҥнары хойуоһунна. Кини, кэнники булумахтаспыт аттары, дьоннору туһулуу-туһулуу, үлүбүөй утуу-субуу төлүтэ тардыталаата. Суол эргийиитигэр туораан иһэн эрэ тула өттүнэн буулдьа сырдыргыырын биллэ. Тииттэр хаххаларыгар киирэн баран, бинтиэпкэтигэр саҥа обуойманы угунна, бэргэһэтин сэгэччи анньынан үөһэ тыынна. “Көрдөөбүккүтүн ыллыгыт ини…” – диэн өһүөннээхтик ботугураата. Эккирэтэр дьон били доҕордоро табыллыбыт сиригэр тохтоотулар быһыылаах, тыастара иһиллибэт буолла. Валерий, сир ыла охсоору, муоһатын үрдүгэр түстэ. Маҥнай муоһатынан, онтон кымньыытынан үрүт-үрдүгэр сабаата. Онуоха ата, уруккутун курдук, хардыытын түргэтэппэтэ. Хата ордук бытаарарга дылы гынна. Валерий, нууччалыы маатырылаан үөхсэн бардьыгынаат, кымньыытын далайан самыыга түһэрэн эрдэҕинэ, ата итирик киһилии уҥа-хаҥас байааттаҥнаан ылла уонна сүүрбүтэ сүүрбүтүнэн иһэн суол кытыытыгар, хаарга, умса баран түстэ. Валерий, соһуйбучча дуу, көбүөхтүү сытар ат самыытын иккитэ-үстэ кууһуннарда. Туох-ханнык буолбутун ол эрэ кэнниттэн өйдөөтө быһыылаах: суолу туора тардыллыбыт сыарҕатыттан чигдигэ ыстанна.

Ат хаҥас түөһүттэн итии хаан өрө тыган буруолуур. Уҥа быттыгын анныгар хаар эмиэ өһөҕүрэ хараарбыт. Кырыарбыт ойоҕоһо түүрүллэ-түүрүллэ дьигиҥниир. Валерий, туруоруон баҕарбыттыы, ат төбөтүн эргилиннэри тарта уонна, кыһыҥҥы буһурук халлаан күлүгүн түһэрбит, умуллан эрэр мэндээркэй хараҕы көрөөт, ыһыктан кэбистэ. Итиэннэ, суолга ойон тахсан, иннин диэки тэбинэ турда. Ат туох-баар күүһүн мунньунан төбөтүн өндөтөн иччитин көхсүн ааттаспыттыы батыһа көрдө. “Истээрэй…” диэбиттии, иһин түгэҕиттэн аҕала сатаан иҥэрсийбитэ буолла да, биир да дорҕоон айаҕыттан тахсыбата. Тураары гыммыттыы, тыынын былдьаһан үнүөхтээтэ уонна, аа-дьуо нуоҕайан, төбөтө хаарга батары түһэн барда…

Сыарҕалаах ата көстүбэт буолбутун эрэ кэннэ Валерий саатын сыарҕатыгар хаалларбытын өйдөөтө. Абатыттан кыланан ыллар да, төннүөн дьулайда. Икки хараҕын саба түһэр көлөһүнүн туора соттон кэбиһэ-кэбиһэ, тохтоло суох иннин диэки сүүрэн истэ. Сотору суол ойоҕоһугар кыракый алаас көһүннэ. Анараа саҕахха быыкайкаан кыстык угун саҕа балаҕан үөлэһинэн күөх буруо унаарыйар. Бэттэх, суол чугаһын диэки, күөл баар быһыылаах: сүөһүлэр тоҕуоруспуттар. Валерий өйүгэр суол устун бардахпына субу сотору ситэ баттаан ылыахтара диэн санаа кылам гынна. Соччо тугу да быһаарына илигинэ атахтара бэйэлэрэ күөл диэки барар ыллыгынан туораан таҕыстылар.

Үтүрүһэ-үтүрүһэ уулуу турбут ынахтар сиргэнэн үрэл гына түстүлэр. Валерий манна тохтоон тыынын ылан эрэ баран биллэ: саҕынньахтаах иһэрин, ол иһин олус көймөстүбүтүн, тириппитин. Кини саҕынньаҕын устан элитэн иһэн кэннигэр кыраһа хаарга кэлбит суола дьэргэйэ сытарын көрөн, уолуйан, хайыан да билбэккэ турда. Ол туран уулаан бүтэн ойбон аттыгар салбанан сыраана сынньылыйбыт чурумчулаах оҕуска хараҕа иҥнэ түстэ. Көрүөх бэтэрээ өттүнэ кини оҕус үрдүгэр ыстанан таҕыста, муоһугар эриллибит быатын өһүлэ тарта уонна балаҕан кэннигэр сэндэҥэ тииттэр быыстарыгар көстөр дал диэки сүөһү орох суолунан салайан тиҥилэхтээн кэбистэ. Оҕус улгумнук ходьоҥолообутунан барда.

Валерий кыбыыга ыкса кэлэн, оҕуһун быатын муоһугар эрийэн баайаат, оҕус самыытыттан күрүө үрдүгэр ойон таҕыста, онтон соторутааҕыта сүөкэммит окко ыстанан кэбистэ. Итиэннэ ол оту дьөлө хаһан иһирдьэ киирэн, кыракый дьөлөҕөһүнэн таһырдьаны одуулаһан, бэстилиэтин угун бобо тутан кирийэн олордо.

Өр-өтөр буолбата: үс аттаах киһи кинини суоллаан күөлгэ киирдилэр. Саҕынньаҕын ылан сахсыйбахтаатылар. Суолун көрдөөн эргичийдилэр. Биирдэстэрэ ойбону буккуйда. Онтон үһүөн тугу эрэ кэпсэтэн, ойбон тула турбахтаат, балаҕан диэки барар суолу төҥкөйөн көрө-көрө, бэттэх хаамтылар. Бука, сүөһүлэригэр ойбон алларан тахсыбыт дьиэлээх киһи суолун буллулар быһыылаах. Аҕыйахта хардыылаан иһэн, били ойбону буккуйбут киһи дьонугар тугу эрэ эттэ, бэтэрээҥҥи суолу уонна, төннөн, айан суолуттан ойбоҥҥо туораабыт ыллыгы ыйа-ыйа, үтүлүктээх илиитэ күөрэҥнээтэ. Балаҕаҥҥа кэлэн киирдилэр. Сотору биир намыһах уҥуохтаах, бэргэһэтин кэтэҕэр ньыппаччы ууруммут киһи тахсыста: күрэҥ паарынан тыына-тыына, сонун бобо тутан туран, тугу эрэ саҥарар. Кыһыллар ол киһини кыраһаҕа хаамтаран көрө-көрө төҥкөҥнөстүлэр.

Ол турдахтарына аара хаалбыт дьонноро кэллилэр быһыылаах. Биир киһи сыарҕалаах аты муоһалаан ойоҕолообут. Иккиһэ ыҥыырдаах атыгар икки сыбыдах аты холбоммут. Валерий бэйэтин сыарҕатын биллэ.

Ампаар кэнниттэн улахан таһаҕас сыарҕатын аҕалан биир аты онно көлүйдүлэр уонна, от тэлгэтэн баран, били кини сыарҕатыттан икки киһини көтөҕөн онно көһөрдүлэр. “Мин…” – дии санаата Валерий. Кыһыллар эмиэ чөмөхтөһөн тугу эрэ сэһэргэстилэр. Онтон били икки сыарҕа, икки ыҥыыр аттаах киһи кэлбит суолларын диэки бардылар, икки ыҥыыр аттаах киһи айан суолунан арҕаа тэбиннэрдилэр.

Валерий отугар умса түһэн, тугу да санаабакка, нухарыйбыт курдук чочумча олордо. Онтон дьэ өйө-төйө улам дьэҥкэрэн барда. Бэстилиэтин хоонньугар угунна. Кини тиийиэхтээх сирэ мантан икки көс кэриҥэ буолуохтаах. Билигин суолга тахсара табыллыбат. Хараҥаҕа бардар ордук буолуо этэ да, манна сотору ынахтарын аһата кэлиэхтэрэ баар. Дьэ кыһалҕа. Арай тоҥуу хаарынан барарга тиийиллэр. Чэ туох буолуой. Мантан тахсан барбыт суолун эрэ көрбөтөллөр.

От-мас күлүгэр үктэнэ сатыы-сатыы, Валерий кыбыы кэтэх өттүнэн ойуурга таҕыста. Тоҥуу хаары оймоон, айан суолун ойоҕолуу арҕаа диэки бардар баран истэ. Хаар халыҥа сүрдээх: киһи ахтатыгар тиийэр. Онуоха эбии арыт киһи кыайан тумнубат лааҥкыта иннин быһа түһэр, арыт ыт мунна баппат ыркыйыгар киирэн хаайтаран хаалар, арыт туруору сыырдаах дириҥ аппа барар суолун күөйэ субуллар.

Валерий, маҕыйа-маҕыйа, күүһүн муҥунан иннин диэки дьулуруйа сатыыр да, кэннин хайыһан көрдөҕүнэ, дуоннаах сири хоруппатах буолар. Көс аҥаарын кэриҥин эрэ барда эрээри, күүһэ өһүллэ быһыытыйда, ийэ-хара көлөһүнэ таҥнары саккыраата. Аччыктаата. Тугу эмэни үссэниэҕин туох-баар аһылыга бүтүннүүтэ сыарҕатыгар хаалбыт. Валерий чөҥөчөк үрдүгэр олорон сынньанна. Хаары ытыһан ылан хаппыт тамаҕын илитиннэ. Ол олорон устунан утуктуох курдук буолан барда. Көхсүгэр сыстыбыт ырбаахыта аны муус тымныынан хаарыйталаата. Кини уутун аһаран илгистэн кэбистэ, нэлэккэйдэммит сонун ыга тимэхтэннэ уонна эмиэ тус арҕаа тоҥуу хаары кэһэн ньоҕоохтуу турда.

Ааттаан кэлбит ыалын, бу дойду сис баайа Уордаах Уоһук, алааһыгар сордонон-сордонон киэһэлик син тиийдэ. Сэрэнэн тэлгэһэҕэ чугаһаабата. Кыһалҕаланан тиэстэр сир кэтэҕэр, кыс балбаах быыһыгар, сытта. Төттөрү-таары сыбыытааһын элбэх да, оҕонньор бэйэтэ көстөн быстыбата. Арай биирдэ эмээхсинэ тахса сырытта, ону ыҥырбытын, таас дьүлэй муҥутаан, дьүүллээн-дьаабылаан истибэккэ, уҥа-хаҥас олооруҥнаан баран төттөрү киирдэ. “Дьиэтигэр суох муҥа дуу”, – диэн тоҥон ыксаан саараҥнаан эрдэҕинэ, борук-сорук буолуута Уордаах дьэ таҕыста.

– Уоһук!.. Уоһук!.. – оҕонньор чугаһаан эрдэҕинэ Валерий сибигинэйэ былаан ыҥырда.

– Һук!.. Туох күтүр!.. – оҕонньор төлөрүтэн испит ыстаанын иитин ыга туттубутунан соһуйан чинэрийдэ.

– Уоһук, куттаныма… Мин… кэллим…

– Кимҥиний?..

– Аргыылап Миитэрэй уолабын. Бэлиэрийбин. Куттаныма, бэттэх кэл.

– Ким… даа?

– Аргыылаппын. Бэлиэрийбин.

Уордаах, хайыан да билбэккэ, турбахтаата. Төбөтүн кыҥнах-иҥнэх гына-гына, одуулаһа сатаата.

– Куттаныма. Манна кэл.

Оҕонньор, ыстаанын тимэхтэнэ-тимэхтэнэ, аа-дьуо чугаһаата.

– Дорообо, Уоһук.

– Ээ, кырдьык, Бэлиэрий эбиккин дуу? – Уордаах өрө тыынна. – Хата киһини куттаатыҥ.

– Мин-мин. Дьиэҕэр туора киһи суох ини?

– Артыамыйабы кытта барбыт сурахтааҕыҥ дии, – оҕонньор, хардарбакка, бэйэтэ утары ыйытта. – Хайдах бу балбаахха кэлэн симиллэн хааллыҥ? Эмиэ кыайтаран ыһылынныгыт дуу?

– Кыайтарбатыбыт. Кыайаарыбыт диэн сылдьабыт.

– Кыайар киһи тахсан киирэр сиргэ сытар үһү дуо?

Валерий маннык түбэлтэҕэ өһүргэнэр туһата суоҕун санаан, оҕонньор эҕэлээх ыйытыытын кулгааҕын таһынан аһарда.

– Ычча! Өр да күүттэрдиҥ.

– “Күүттэрдиҥ” буолан… Үлэхтээххэ дылы…

– Тымныыта бэрт ээ, – Валерий дьигиһийэн ылла.

– Кыһын буолан баран тымныйымына. Кыньараал иһэр дииллэрэ чахчы дуо? – Уордаах, соһуйбута ааһан, аны барытын токкоолоон ыйытар киһи буолла.

– Чахчы. Мин Дьокуускайдаан иһэбин. Ол кыньараал сорудаҕынан. Аппын аара кыһыллар өлөрдүлэр. Бу түүн эйиэхэ хонон баран, сарсыарда куораттыам. Миигин туора киһи көрбөтөҕүнэ сатанар.

– Кыһылларыҥ батыһан кэлбэттэр дуо?..

– Кэлиэхтэрэ суоҕа. Мин манна ойуурунан, тоҥуу хаарынан кэллим. Суолбун сүтэрбит буолуохтаахтар.

– Чэ, лаппа хараҥарарын көһүтэ түс, аны киһи хамначчыттарыттан да куттанар кэмэ кэлэн турар. Мин сотору тахсыаҕым.

Валерий, тоҥ тары сиэбит ыт курдук, титирээн, тииһэ лыһыгыраан, балбаах быыһыгар өссө да өр сытта.

Сарсыарда кинини куоракка Уордаах Уоһук бэйэтэ илтэ. Халлаан өссө сырдыы илигинэ туран атын сыарҕатыгар өрөһөлүү от тиэйдэ. Валерийын от иһигэр сытыарда, бэйэтэ үөһэ тахсан олордо. Оҕонньор айанын устатын тухары ыйытара эрэ диэн Пепеляев, кини төһө сэриилээҕэ, туох санаалааҕа, хаһан манна кэлэрэ…

Күнүһүөрэх Өлүөнэ мууһун устун халыһыттылар. Уордаах Пепеляев кэллэҕинэ улууһун дьонуттан кимнээҕи туттартыаҕын туһунан дойҕохтуу иһэн ах барда.

– Хайаҕаскын сабын. Кэтэбиллэр иһэллэр.

Хас да ат туйаҕын тыаһа утары кэллэ.

– Огоннёр, куда бардаа? – нуучча олуттаҕас саҥата иһилиннэ.

– Куорат… өрөпкүөм… бирикээс…

– Өрөпкүөм бирикээһэ уйаларыгар син ууну киллэрбит ээ, – саха киһитэ сэтэрээбиттии эттэ.

– Сэбэрэҕиттэн көрдөххө, кыахтаах соҕус оҕонньор быһыылааххын, – диэтэ атын саҥа. – Оккор туох да суох ини?

– Эс, туох кэллэҕэй.

Валерий муннун арыычча таарыйбакка тыбыс-тымныы өнчөх курдары көтөн ааста. Саабыла уһуга тиэйиилээх оту үөһэнэн-алларанан батарыта түстэ.

– Сирэйэ-хараҕа адьас контра, – били сэтэрээбит саҥа өһүөннээхтик эттэ. – Ырҕайа сытыйан, хонноҕун анныгар быһаҕын уктан иһэрэ буолуо.

– Эс, эмиэ тугум быһаҕай. Бу да оҕо тылын, – Уордаах ботугураата.

– Ну, огоннёр, бардаа…

Аттар ааһа турдулар.

– Таппатылар дуо? – Уордаах тэйэ түһэн баран ыйытта.

– Арыычча…

– Баранаактар… Олус да үрдүбүтүгэр үҥкүүлээн эрэллэр. Хаһан иэстэһиэхпит баарай, – Уордаах абатыйбытын омунугар ынчыктаан ылла. – Оо, кыахтааҕым буоллар, төһө эрэ элэ-была тылларын этитэ оонньуур этим.

– Биһиги да күммүт күөрэйэрэ чугаһаата, Уоһук. Оччоҕо бу сырыыбыт барыта аахсыллыа… Үтүө-өҥө барыта өйдөнүллүө…

– Эн эппэтэҕиҥ, таҥара эппитэ буоллун.

Сыарҕа килэҥ суол устун сыыйыллан истэ.

– Уоһук! Истэҕин дуо, Уоһук?

– Саҥарыма, Дьокуускай…

Сыарҕа куорат сыырын өрө дабайан кыычыгыраата.

3

Өлүөнэ өрүскэ туруору таас истиэнэ буолан үтэн киирбит соҕуруу Табаҕа Ытык хайатыттан хоту Хаҥалас Ытык хайатыгар диэри сэттэ көс устатыгар Улуу Туймаада хочото харах ыларын тухары көҕөрө туманныран нэлэ- һийэр. Манна соҕуруу Охотскай муораттан Хоту Муустаах байҕалга диэри, Арҕаа Хатанга өрүһүттэн илин Чукоткаҕа диэри тайыыр Саха кыраайын киин куората Дьокуускай кырса уорҕатыныы туналы маҥан сыһыы ортотугар, Сайсары уонна Таалай күөллэр иккэрдилэригэр хараара бачымахтанар.

Куораты уһаты-туора быһыта сүүртэлээбит уулуссалары икки өттүнэн онон-манан дьөлүтэ үүттэммит аал былаахытынан соппулуоттаммыт мас дьиэлэр кэккэлииллэр. Куорат киинигэр чуоҕуспут кырааскалаах ыстаабаннаах, килэркэй киэҥ таас түннүктээх дьиэлэр кытыы диэки тиийэн муус чуолҕан сыыстаах, туруору эркиннээх самнархай балаҕаннарынан солбуллаллар. Мас дьиэлэр субурҕаларын быыстарыгар онон-манан таас дьиэлэр дьэндэһэллэр. Аппа чугаһыгар хайдаары куттаан кураанахсыйбыт Реальнай училище дьиэтэ багдайар. Улахан уулуссаҕа музей кыһыл кирпииччэ дьиэтэ сиэдэрэй ойуутунан өҥнөрдүү өрөһөлөнөр. Онтон арыый олдьу уруккута уобаластааҕы суут, билиҥҥитэ ревком дьиэтэ кылбаһыйар. Куорат саамай хабыллар хаба ортотугар былыр-былыргыттан элбэх киһини ытаппыт-ыллаппыт, атыы-тутуу бөҕө дэлэйбит сирэ – Таас Көстүүнэй эргийдэххэ дьоҕойон биэрэстэ аҥаара сири сабардаан ньалҕайар. Ол чугаһыгар урут аар-саарга аҥаардастыы аатырбыт, түүлээх бөҕөнөн иирэ байбыт Кушнарев, Никифоров атыыһыттар саҥа былаас илиитигэр киирбит уоруктара, лааппылара кэккэлииллэр. Анараатах хоту киин ыскылааттар, арыгы монополиятын дьиэлэрэ көстөллөр. Куорат араас өттүлэригэр дьон уҥуохтарынан төгүрүктэммит Преображенскай, Богородицкай, Ньукуола, Собуор таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах куупаллара күлүмүрдэһэллэр.

Урут Россия халлаанын хара кынатынан саба хаппахтаабыт баҕыырдаах тумустаах икки бастаах өксөкү кыыл биир саамай хотугу уйата манна этэ. Үс үйэ устатыгар Бүлүү уонна Өлүөхүмэ, Алдан уонна Амма, Халыма уонна Индигирка сүнньүлэригэр мантан тарҕаналлара суохтан соролуур, дьадаҥыттан талыыр, дьолго дьулуспуту сиргэ тимирдэр, көҥүлгэ көҕүйбүтү күнтэн сүтэрэр ыраахтааҕы ынырык ыйаахтара.

Бу этэ тыыннаахтыы көмүллүбүттэр кылабыыһалара, эрэһиэҥкэтэ суох түрмэ диэн ынырык сурахтаммыт тымтар тымныылаах ирбэт тоҥ муус кыраай киинэ. Нуучча ыраахтааҕылара өрөлөспүт өстөөхтөрүн, эрэйдээн-муҥнаан өлөрүөхтэрин баҕардахтарына, манна утаараллара. Ким-ким үүрүллэн-кыйданан, түгэнэн-түҥкэлийэн тиийэн кэлбэтэҕэй үрдүк таҥара таҥнары кыраабыт бу сир бүтэр уһуга дойдутугар? Манна кэлэн умсубуттара Россия халыҥ дьонун араас бииһин араҥалара – сарыыссалар бэрт былдьаһан тылларын быһан утаарбыт аристократ хотуттарыттан үгүс киһи тыынын быспыт улахан суол ороспуойдарыгар тиийэ. Манна кыйданыы сорун көрбүттэрэ нуучча революционердарын бары көлүөнэлэрин дьонноро – ыраахтааҕыга өрө тураары Петербург Сенатскай болуоссатыгар үөмэхтэспит декабристартан Россия баттаммыт аймаҕын өрөгөйдөөх пролетарскай революциятын тэрийбит, салайбыт бассабыык партиятын биллиилээх дьонноругар тиийэ. Манна көрсүбүттэрэ 1917 сыллааҕы Олунньу революциятын Ленин эрэллээх доҕотторо, төлөннөөх революционердар, тулхадыйбат коммунистар Е.М.Ярославскай, Г.И.Петровскай, Г.К.Орджоникидзе. Үгүс үйэ тухары үүрүүгэ сылдьыбыт, үрүҥ хараҕын өрө көрбөтөх, быстыбыт-ойдубут, түҥкэтэх норуоттарын дьолун-соргутун, кэрэ кэскилин туһугар уоттаах охсуһууга кинилэр манна уһуйбуттара саха бассабыыктарын бастакы хайҕаллаах кэккэтин…

Билигин Дьокуускай баттал-үктэл дьэбиннээх сыабын тоҕо тыыллыбыт, үлэһиттэр былаастарын туругурдубут сэбиэскэй Ийэ дойду саамай хотугу уһук киинэ. Бу кырдьаҕас куорат хахсааттаах халлааныгар Совет былааһа кыайбытын биллэрэн кыһыл знамя уотунан умайыктана күөрэйбитэ хайыы-үйэ бэһис сыла буолла. Улуу Октябрьтан көҥүлүн ылбыт саха норуота саҥа олоҕу тутар бастакы хардыылара мантан саҕаланаллар. Бу хотугу кыраайга урукку батталлаах үйэни эргитээри хааҥҥа хааҕырҕаан элиэтэһэр революция ис уонна тас өстөөхтөрүн утары кырыктаах охсуһуу мантан тэриллэр…

Бу күннэргэ Дьокуускай эргэ уонна саҥа, хараҥа уонна сырдык күөн көрсөн күрэстэһэр күүрээнигэр – өрөгөйдөөх үөрүүлээх уонна аана суох алдьархайдаах сабыытыйалар ухханнарыгар олороро.

Бастакыта, урукку ыраахтааҕылаах Россия уһуктан уһук, хаалыылаахтан хаалыылаах колонията – Саха сирэ Советскай Автономнай Республика буолбута.

1922 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр РК(б)П Киин Комитетын Политбюротун чилиэннэрин санааларын ыйыппыттарыгар Владимир Ильич Ленин:

– Саха автономнай уобалаһын буолбакка, Саха Автономнай Советскай Социалистическай Республикатын тэрийиэххэ. Ол туһунан Политбюро уурааҕын бырайыагын ылыныахха, – диэн саарабыла суох быһаарыылаах, ыйааһыннаах тылын эппитэ итиэннэ сахалар автономнай государстволара социализм сардаҥалаах суолунан барҕара сайдыа диэн бигэ эрэлин биллэрбитэ.

Олунньу 16 күнүгэр М.И.Калинин председателлээх Бүтүн Россия Киин Ситэриилээх Комитетын Президиума Саха Автономнай Советскай Социалистическай Республикатын тэрийэр туһунан уураах ылыммыта. Советскай Россия правительствота бу историческай сабыытыйаҕа анаан таһаарбыт Манифеһыгар, саха норуотун истиҥник уруйдаан-айхаллаан туран, маннык кэрэ-бэлиэ тыллары суруйбута:

“Саха бырааттарбыт!

…Аан дойду үрдүнэн арай суос-соҕотох Советскай былаас эрэ норуоттары национальнай өттүнэн баттыыр-атаҕастыыр политикаттан аһаҕастык уонна чиэһинэйдик аккаастанна. Аан дойду үрдүнэн арай суос-соҕотох Советскай былаас эрэ бүтүн Россия биир сомоҕо федерациятыгар көҥүл өттүнэн түмсүбүт тус-туспа народностар автономнай тутулларын идеятын аһаҕастык уонна чиэһинэйдик олоххо киллэрэр…

Туругурдун Советскай былаас знамятынан норуоттар босхолонуулара!

Туругурдун көҥүл норуоттар эйэлэһиилэрэ уонна бырааттаһыылара!

Туругурдун Автономнай Саха Советскай Республиката!”

Саха АССР тэриллиитэ Улуу Октябрьскай социалистическай революция өлбөт-сүппэт идеялара күнтэн күн олоххо киирэн иһиилэрин дьэҥкэ кэрэһитэ этэ, В.И.Ленин сирдьиттээх Коммунистическай партия национальнай политиката кырдьыктааҕын чаҕылхай холобура этэ. Дьон бииһэ дьолго дьулуспут сүүһүнэн, тыһыынчанан сыллаах историятын устатыгар төһө үгүс бөлөхтөр, партиялар омук-омугу барытын охтубат соргулуох, улахан оҥоруулуох буолан айаҕаламмыттара буолуой! Төһөлөөх үгүс мүөтүнэн чалҕарыйар минньигэс, албын тыллаах деятеллэр “көҥүлү”, “тэҥ быраабы” биэриэх буолан түөстэрин охсуммуттара, эрэннэрэн айдаарбыттара буолуой! Ол барыта күүгэннии уостан сүппүтэ, күл-көмөр буолан көппүтэ. Бары кыра да, улахан да норуоттар ити сырдык дьулуурдарын, истиҥ баҕаларын арай Октябрь революцията үөскэппит Советскай былааһа эрэ, арай Ленин сирдьиттээх Россия Коммунистическай партията эрэ толорбуттара. Хаһан даҕаны, хойутун хойут даҕаны, дьон бииһэ ханнык баҕарар үрдүк чыпчаалларга ыттыбытын иһин, бу улуу чахчы күлүмүрдэс килбиэннээх сырдыга өлбөөдүйүө суоҕа, норуоттар кэмэ суох элбэх күн-дьыл үчүгэйин-куһаҕанын иҥэриммит кырдьыксыт өйдөбүллэриттэн сүтүө, умнуллуо суоҕа. Хаһан даҕаны! Киһи кэрэни кэрэхсиирин, үчүгэйи, үтүөнү өйдүүрүн тухары!

Бу нуучча норуота саха норуотугар сүдү бэлэҕэ этэ. Араас дойдулар ыраахтааҕылара, хоруоллара, императордара атын дойдулар баһылыктарыгар күндү малынан, сиринэн-уотунан, бүтүн куораттарынан даҕаны үгүс улахан, сыаналаах бэлэхтэри биэрбиттэрин история билэр. Ол эрээри киһи аймах үөскүөҕүттэн ыла биир даҕаны омук атын омукка маннык сүдү бэлэҕи биэрэ илигэ. Көлөһүннээччилэр тутулларын түҥнэрбит, былааһы бэйэтин илиитигэр ылбыт революционнай нуучча норуота эрэ маннык үчүгэйи, үтүөнү, кэрэни оҥорор, айар, маннык айылгы санааланар, кэскиллээх өйдөнөр, амарах сүрэхтэнэр, киэҥ-дэлэгэй дууһаланар кыахтаах этэ. Үйэттэн үйэҕэ үрдээн-үүнэн иһэр барҕа махтал буоллун ол иһин киниэхэ!

Бу саха норуотун үлүскэн үөрүүтэ, муҥура суох дьоло этэ. Урут “санньыххай санаалаах, саппаҕырбыт дьүһүннээх, саллаҕар бастаах, саах балаҕаннаах саха урааҥхай дуо” дэнэн бэйэтин сэнэнэн-түһэринэн хоһуммут, нуучча шовинист биистэринэн “туспа дьуортулар” диэн сиргэниллэн ааттаммыт саха дьоно бэйэлэрэ туспа республикалаах, кими баҕарар кытта тэҥ бырааптаах, көҥүл советскай гражданнар буолбуттара.

Үлэһит саха муҥнаах былыр-былыргыттан, инньэ “урукку дьыл охсуһуулаах уорҕатыттан, былыргы дьыл быһылааннаах мындаатыттан”, чоҥкуйа кырыарбыт тыаны быыһынан кыһыҥҥы омоон суолунан саадьаҕай оҕуһун туора миинэн кыыкырдатан иһэн биитэр күөдүччү оттуллубут көмүлүөк оһоҕун иннигэр оллоонноон олорон, көҥүлгэ, дьолго бүтэйдии умсугуйан, ырыатыгар ыпсаран, олоҥхотугар холбоон хоһуйбут ыратын чыпчаала дьиҥ олоххо илэ-бааччы туолар кэмэ кэлбитэ. Бу кэмҥэ Саха сиригэр саамай элбэхтик этиллэр, үгүстүк ахтыллар тылынан “Аптаныамыйа” диэн дьикти, кэрэ тыл этэ. Саха отчут-масчыт киһитэ “Автономия” диэн тугун-ханныгын, дьиҥ суолтатын өйүнэн ситэри өйдөөбөтөр даҕаны, бу киһи тылынан кыайан толору ойуулаабат үчүгэй, үтүө суола буоларын сүрэҕинэн бигэтик билбитэ. Ыһыах түһүлгэтин ахсын, алаас-алаас аайытын Автономия айхалланара, тыл сүмэтэ, тойук чулуута бүтүннүүтэ Автономияҕа ананара.

Саха норуотун ити барҕа махталын, баараҕай баһыыбатын Саха сирин Революционнай Комитета уонна Народнай Комиссардарын Совета Москваҕа БРКСК Председателигэр Михаил Иванович Калиниҥҥа, РСФСР Народнай Комиссардарын Советын Председателигэр Владимир Ильич Лениҥҥэ ыыппыт суруктарыгар бу курдук эппиттэрэ:

“Автономнай республикалар Россиятааҕы Федерацияларыгар тэҥ бырааптаах чилиэнинэн киирэн туран, Саха сирин үлэһит кылаастарын ааттарыттан, Саха Автономнай Республикатын Революционнай Комитета уонна Народнай Комиссардарын Совета биһиги кыраайбытыгар автономнай быраабы бэлэхтээбиккит иһин истиҥник махтанар.

Гражданскай сэрии уотун үөһүгэр уһаарыллыбыт саха үлэһит норуота аан дойду үрдүнэн социалистическай идеаллар өрөгөйдүүллэрин туһугар атын бырааттыы республикалары кытта бииргэ бары күүһүн көхтөөх үлэҕэ холбуур кэмэ бэрт чугас диэн бигэтик итэҕэйэбит”.

Саҥа сэбиэскэй олоҕу тутар көҥүл, көхтөөх үлэҕэ туруна охсуохха! Саха отчут-масчыт дьонун баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуура ити этэ.

Ол кэрэ баҕа, ол сырдык дьулуур туоларын аны туох даҕаны мэһэйдиэ суохха айылааҕа.

Түөрт унньуктаах уһун сыл устата дьон-сэргэ олоҕун атыйахтаах уу курдук аймаабыт, үгүс үлүгэри аҕалбыт Гражданскай сэрии Кыһыл Армия регулярнай чаастарын, саха дьадаҥыларын кыһыл партизанскай этэрээттэрин килбиэннээх кыайыыларынан түмүктэммитэ. Ыраахтааҕы офицердара, саха тойотторо тэрийбит үрүҥ этэрээттэрэ 1922 сыллаах саас, сайын Киллэмҥэ, Төхтүргэ, Ньукуолускайга буолбут хааннаах кыргыһыыларга үнтү сынньыллыбыттара. Бүлүү, Өлүөхүмэ уокуруктара бандьыыттартан ыраастаммыттара.

Саха норуота өрө тыына түспүтэ, эйэлээх олоххо эргиллибитэ. Саҥа көҥүл олоҕу тутар, саҥа советскай автономия тулхадыйбат бөҕө акылаатын уурар айымньылаах үлэҕэ туруммута.

Ол эрээри…

Ол эрээри Октябрьскай революция уот холорук буурҕата түҥнэрбит, баттаммыт аймах кырыктаах кыргыһыыларга урусхаллаабыт өстөөхтөрө – баайдар, тойоттор, араас биистээх контрреволюционердар – өлөр-сүтэр дьылҕаларын кытта сөбүлэһиэхтэрин баҕарбатахтара. Кинилэр, өссө биирдэ күүстэрин түмүнэн, өрө туран, сэбиэскэй былааһы кытта күөн көрсөр санааламмыттара.

Революция иннинэ Дьокуускайга сыылкаҕа сылдьан “нуучча кырдьаҕас революционерабын” диэн түөһүн тоҥсуммут, оччотооҕу эсеримсийээччи ыччат “үҥэр үрдүк таҥарата” аатырбыт П.А.Куликовскай сэбиэскэй былаас хаан өстөөхтөрө бу үсүһүн төхтүрүйэн өрө турууларын сүрүн көҕүлээччи буолбута. Кини “Холбос” диэн Саха сирин потребительскай кооперациятын правлениетын уполномоченнайа уонна Нелькан – Эйкан суолун тутуу начальнига аатыран илин, Охотскайга, тиийбитэ.

Бу күүстээх тыал үрдэҕинэ охтон түһүөххэ айылаах дьүдьэх, хатыҥыр көрүҥнээх, суптугур сэҥийэтигэр уһун бытыктаах, уҥуох сирэйигэр киэҥ таныылаах хонтоҕор муруннаах, уота өспүт өлбөөркөй күөх харахтаах кырдьаҕас киһи, илин муора кытыытыгар үктэнээт, илиитэ-атаҕа эрчимирэ, бөкчөйбүт көхсө көнө түспүтэ, тыла-өһө нүөлсүйэн кэлбитэ. Кини Саха кыраайын бултаммыт, бултаныахтаах күндү кылааннаах түүлээҕин, хостоммут, хостонуохтаах кыһыл көмүһүн бүтүннүүтүн бэйэтин сиэбигэр уктубут, бу дойду дьылҕатын, инники кэскилин барытын ытыһыгар ылбыт кэриэтэ санаммыта. Онон үйэтин устатыгар биир да үлэһит саханы кытта киһиэхэ ааҕан айах атан кэпсэппэтэх, биир даҕаны сахалыы тылы билбэт Куликовскай “саха норуотун аатыттан” саҥа саҥарар, кэпсэтии кэпсэтэр киһи буолбута. Владивостокка тиийэн, кини японнартан кытыйа-хамыйах салаһан олорор Приморье антисоветскай правительствотын баһылыгар барон Дитерихскэ үҥэн-сүктэн, кэлин Саха сирин күндү баайынан уон оччонон төлүөх буолан эрэннэрэн, Саха уобалаһын управляющайа диэн солону ылбыта.

Дарбааннаах аакка-суолга талаһар Куликовскайга барыта баарга дылыта – бүтүн Арҕаа Европаҕа холоонноох барҕа баай киэҥ кыраайы дьаһайар үрдүк соло, ону кэрэһилиир төгүрүк, үс муннуктаах, түөрт кырыылаах бэчээттэр, типографияҕа бэлэмнэммит лаһыгырас кумааҕылаах ыраас бланкалар. Итэҕэһэ диэн биир эрэ – дьаһайыахтаах Сахатын уобалаһа суоҕа.

Саха уобалаһын управляющайа диэн ааттаныаҕыттан Куликовскай утуйар уута көппүтэ. Дьэ хайдах гынан Саха сирин бэйэ дьаһалыгар ылыаххыный? Хайдах гынан бу кыраай үтүмэн үгүс баайын бас билиэххэ сөбүй? Хайдах албастанан большевиктар былаастарын суулларыаххыный? Ким көмөтүнэн? Ким ыстыыгынан?

Куликовскай итинник санааҕа түһэн сырыттаҕына эмиэ сэбиэскэй былааһы эһэр, урукку батталлаах олоҕу эргитэр күүһү көрдөөн тиҥсирийэ сылдьар саха баайдара С.П.Попов, Г.В.Никифоров-Манньыаттаах уола кинини булбуттара. Сүбэлэспиттэрэ. Барыска баҕарар, босхоҕо суудайар хараҥа күүстэри Саха дойдутун бастар бараммат балысхан баайынан иҥсэрдэн, өрө-таҥнары сундулуспуттара.

Тиһэҕэр тиийэн кинилэр харахтара Кыһыл Армия модун охсууларынан үнтү сынньыллан кыраныысса таһыгар киэр эһиллибит Колчак генералыгар – Анатолий Николаевич Пепеляевка хатаммыта. Кинилэр санааларыгар, Пепеляев саамай сөптөөх этэ: кыайтардар да, эмиэ да кыргыһыыларга сураҕырбыт бойобуой генерал, монархияҕа тардыһыннар да, эмиэ да народниктыҥы ааттаах.

Куликовскайдаах сэбиэскэй Россияттан революция уот буурҕатынан сиппиллибит урукку баайдар, атыыһыттар, араас үрүҥ-хара сэриилэр тыыннаах ордубут одьунаастара түмсүбүт куоратыгар Харбиҥҥа тиийэллэр. Кинилэр онно куорат кытыытыгар, Модягоу диэн оройуонугар, өҥө бараммыт эргэ саһархай түрүкүө шаровардаах, имиллибит толстовка сонноох, кыҥнары соҕус ууруммут бороҥ сэлээппэлээх, ыар санааҕа баттаппыт курдук куруутун умса көрө сылдьар искэл, аҕамсыйбыт киһини булаллар. Ол хаһааҥҥыта эрэ кыһыллартан Пермь куораты ылан “аатырбыт”, көмүс куупалларынан күлүмүрдүүр сүүһүнэн таҥара дьиэлэрин куолакалларын айхаллыыр тыастарынан доҕуһуоллатан Москваҕа киирэргэ санаммыт генерал-лейтенант Пепеляев этэ. Кини билигин Харбиҥҥа оспуоччуктаан айаҕын ииттэ сылдьара.

– Хомуньуустары утары охсуһууну баһылыктаа. Биһиэхэ Саха сирин бассабыыктартан былдьаан кулу. Ол манньатын биһиги эйиэхэ санааҕын ситэргэр бары күүспүтүнэн, кыахпытынан көмөлөһүөхпүт. Саха сирин баайа-дуола барыта эн илиигэр киириэ, – диэн Куликовскайдаах “саха норуотун аатыттан” Пепеляевтан көрдөспүттэрэ.

Хара үлэнэн аһыырын нэһиилэ булуна сылдьар генерал кинилэри өр көрдөһүннэрэ барбатаҕа. Дьоҕойон, саараҥнаабыта буолан, бүк түһэн саҥата суох олорбохтоон баран сөбүлэммитэ. Кырдьыга, ити түгэҥҥэ кини өйүгэр Саха сирин кэскилин туһунан санаа кыыма да кылам гымматаҕа. Бу хотугу кыраай дьылҕата кинини букатын интэриэһиргэппэт этэ. Дьикээрдэр дойдулара, баҕардар, күн сарсын даҕаны үөдэн түгэҕэр түстүн! Киниэхэ Россия наада этэ. Ону сэриилээн ыларга туохха эмэ тирэҕирэргэ тиийиллэрэ. Ол тирэҕинэн бастаан утаа чэ Саха сирин баайа-дуола да буоллун. Генералга ол наада этэ. Ол иһин кини улгумнук сөбүлэспитэ.

Пепеляев оспуоччуктуур толстовкатыгар генерал-лейтенант погоннарын кэппитэ уонна урукку лаҥкынас саҥата дуораһыйбыта:

– Советскай былааһы умсарыан баҕалаахтар бары миэхэ түмсүҥ!

Генерал үрүҥ, күөх дьураалардаах былааҕын анныгар урукку үрүҥ армиялар тобохторо чуоҕуспуттара.

Хаан сытын ыллаҕына, торҕон бөрө бииһэ мустарын кэриэтэ Пепеляевы тула үрүҥ-хара, баай-тойот, атыыһыт-эргиэмсик аймаҕа түмсүбүтэ. Генерал сэриитин саха миллионер эргиэмсигэ Г.В.Никифоров, Дьокуускайга байбыт нуучча атыыһыта П.А.Кушнарев, Уус-Маайа атыыһыта татаар Ю.Г.Галибаров үбүлээбиттэрэ. Саха сирин кылааннаах түүлээҕэ, кыһыл көмүһэ оҕуруктаах өйдөөх омук империалистарын эмиэ үмүрү тардыбыта. Кинилэр, бу хотугу кыраай баайын-дуолун халыырга суоттанан, Пепеляевка эмиэ үрдэ суох кредити аспыттара, саанан-саадаҕынан, аһынан-үөлүнэн хааччыйбыттара. “Олаф Свенсон уонна Ко” диэн Америка фирмата, “Арай-Гуми” диэн Япония фирмата, “Гудзон-Бей” диэн Англия фирмата, бэйэ-бэйэлэриттэн былдьасыһа-былдьасыһа, куотуһа-куотуһа, кыһыл көмүс манньыаттаах сейфэлэрин аанын тэлэйэн биэрбиттэрэ. Онон Пепеляев сэриитэ бу дойду иһинээҕи контрреволюционердар эрэ үбүлээн тэрийбит сэриилэрэ буолбатах, кинилэр атын дойдулар империалистарын кытта холбоһон тэрийбит сэриилэрэ буолара.

Генерал-лейтенант Пепеляев өлөр-тиллэр быһылааныгар үгүстүк түбэһэн кэрээннэриттэн тахсыбыт, эдэр эрдэхтэриттэн сэриини сүрүн идэ оҥостубут дьонтон, үксүн урукку үрүҥ офицердартан сүүмэрдэммит 700 киһилээх этэрээти кылгас кэм иһигэр тэрийэ охсубута. Ол этэрээтин Сибиир добровольческай дружината диэн ааттаабыта.

1922 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Сибиир добровольческай дружината Владивостоктан үс байыаннай суднонан устан кэлэн, Саха сирин территориятыгар, Охотскай муора кытылынааҕы Аян пордугар, сүөкэммитэ.

Пепеляевецтар, ханна да тохтообокко, тыһыынчанан биэрэстэлээх аанньа суола-ииһэ суох, ооҕуй оҕус бадараанныыр обоччолоох маардарын, иччитэх сис хайалары, халыҥ хара тайҕаны суһал походнай маршынан ааһан, Дьокуускайы ылан, субу сабыс-саҥа тэриллибит советскай республиканы кыа хааҥҥа уһуннаран, Сибиир диэки ааһар санаалаахтара.

Пепеляев генерал сэриитэ ааҥнаабыт бу күчүмэҕэй күннэригэр Саха АССР Ревкома уонна Народнай Комиссардарын Совета норуокка туһаайан декларация бэчээттээбиттэрэ:

“…Саха норуотун өһүөннээх өстөөхтөрө, Россиятааҕы контрреволюция тобохторо, омук империалистарын көмөлөрүнэн хааннаах баппаҕайдарын өссө сүһүөҕэр тура илик эдэр республикаҕа уунарга сорунан эрэллэр. Өстөөх САССР территориятыгар хайыы-үйэ киирдэ.

…Пепеляев сэриитин сыала уонна соруга дьэҥкэ – кинилэр Саха Автономнай Социалистическай Советскай Республикатын урусхаллыыр, суох оҥорор, саха норуотун кулут аймаҕар кубулутар, биһиги кыраайбыт баайын-дуолун халыыр санаалаахтар.

Кинилэри утары охсуһуу саха нацията тыыннаах буоларын дуу, өлөн-эстэн сүтэрин дуу иһин охсуһуу, автономнай Саха сирин дьылҕатын иһин охсуһуу буолар…

Революционнай Комитет уонна Народнай Комиссардар Советтара Саха АССР бары нэһилиэнньэтин Советскай былаас знамятын тула түмсэргэ итиэннэ кимэн киирэн иһэр өстөөҕү утары биир ньыгыл фронт буолан турунарга саха нациятын ыҥыраллар!..”

Саха сирин киэҥ киэлитин тухары ити ыҥырыы этиҥнии ньириһийбитэ:

– Бары күүһү – Пепеляевы үнтүрүтүүгэ!

Онон бу сэһэҥҥэ ойууланар кэм Дьокуускай итиэннэ Саха сирин бүтүннүүтүн олоҕор үөрүү уонна аймалҕан, өрөгөй уонна алдьархай алтыспыт кэмнэрэ этэ.

4

Бүгүн күнүс икки чааска Дьокуускайга, Марат болуоссатыгар, өрүс уҥуор үрүҥ бандьыыт илиититтэн өлбүт икки кыһыл армееһы көмүү буолар диэн педагогическай техникумҥа үөрэҕи эрдэ бүтэрдилэр.

Томмот Чыычаахап, техникум иккис курсун үөрэнээччитэ, студеннар олорор уопсай дьиэлэригэр тиийэн кирпииччэ кэриэтэ кыбыс-кытаанах, ньып-ньыгыл хара килиэби сылбаххай чэйинэн илитэн кум-хам ыстаан ыйыһынна уонна доҕотторуттан арыый хаалан таһырдьа таҕыста. Кини Красноармейскай уулуссанан аа-дьуо хааман иһэн муннукка тохтоото. Аны ким эмэ хараҕар түбэһээйэбин диэн сэрэхэчийэн тула өттүн кылап-халап гынан ылла. Туманныра дьыбарсыйбыт уулуссаҕа билэр киһитэ көстүбэккэ дылы. Кэтит саппыйаан курунан ыга тардыммыт, кылгас маҥан бараан соннорун кытта соччо дьүөрэлэспэт хороҕор коммунарка бэргэһэлэрин тууна бааммыт икки кыһыл армеец тэҥҥэ кычырҕаччы хардыылаан уулуссаны ортотунан аастылар. Кинилэр кэннилэриттэн мууһунан килэччи тоҥмут сыарҕалаах уу баһар оҕонньор нэлбиҥнэттэ.

Чугаһынааҕы кэлииккэни хараҕын кырыытынан көрөн ыла-ыла, Томмот олбуор истиэнэтин диэки хайыһан турда. Бачча түптэлэс тымныыга бу тыал хайыта сыспыт эргэ кумааҕыларын бэркэ наҕылыйан ааҕа турар сахаҕа өгдөс уҥуохтаах хатыҥыр уолу киһи, бука, дьиибэргии көрүө эбитэ буолуо. Онуоха эбии дьыл баччатыгар киһини соччо наҕылыппат даҕаны таҥастааҕа: атаҕар тиирэ кэтиллибит саары этэрбэстээҕэ, соролообут тииҥ тириитэ саҕа сыыстаах кылгас сиэрэй суппуун соннооҕо, хата сэргэх соҕус куобах тыһа бэргэһэлээҕэ. Ону баара бу уол бэргэһэтин сыҥааҕын быатын бааныахтааҕар өссө өрө сэгэччи анньыммыт. Салгыҥҥа сиэппит хара бараан сирэйин хаана тэтэрбит, сэргэхтик көрбүт-истибит, хара көмөр хараҕа дьэрэлийэ чоҕулуйбут. Бытааны да тиэтэтэр, сыылбаны да сыыдамсытар абытай тымныы бу эдэр киһини букатын даҕаны тумнубукка дылы. Уол, төһө да сирийэн аахпыта буоллар, ити эргэ кумааҕыларга адьас наадата суоҕа. Кини соруктанан кэлбитэ атын этэ.

Томмот хараҕа аны олбуор аллараа өттүгэр салыбырыыр инньэ быһайыҥҥытааҕы театр афишатын сарымтаҕар халбарыйда. Кини бу афишаны хаста-хаста аахпыта эбитэ буолла (уулуссаҕа соҕотоҕун хайдах таах туруоххунуй, кэм тугу эмэ гыммыта буоллаххына сатанар). Онон кини ити афишаҕа туох диэн бэчээттэммитин көрбөккө да этэр кыахтаах: “Якутскай народнай театра. 1922 сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр, пятницаҕа. ХАРА МЭ. Үс оонньуулаах пьеса. Прейсберг суруйуута. Режиссер Рахманов. Париктары оҥордо Боксер. Оонньууга кытталлар: Рахманов, Гайдук, Трофимов, Буланкин, Мухин, Рахманова уо.д.а. Киэһэ лоп курдук 7 чаастан саҕаланар. Спектакль кэнниттэн сарсыарда 4 чааска диэри ҮКҮҮ. Духовой оркестр оонньуур. Миэстэлэр сыаналара: 1, 2, 3, 4 эрээттэр – 15 муунта арсаанай бурдук; 5, 6, 7, 8 эрээттэр – 10 муунта, 9, 10, 11, 12 эрээттэр – 8 муунта, 13, 14, 15 эрээттэр – 5 муунта, галерея – 4 муунта…”

“Сарсыарда 4 чааска диэри үҥкүү…” Кырдьык, ити кэмҥэ Дьокуускай соҕурууттан кэлбит кыһыл сэриилэр көмөлөрүнэн үрүҥ бандьыыттар төгүрүктээһиннэрин тоҕо тыыллыбыта. Уһун кыһыны быһа куораты уот уобуруччунан иилээбит, ардыгар бэл кытыы уулуссаларга тиийэ киирэ сылдьыталаабыт бандьыыттар этэрээттэрэ үнтү сынньыллыбыттара. Аһа-таҥаһа, сэбэ-сэбиргэлэ суох, кыһыл Сибииртэн, кыһыл Россияттан эрэ буолбакка, бэйэтин улуустарыттан да быстан олорбут Дьокуускай холкутук тыына түспүтэ. Ол кэмҥэ аҕыйах муунта арсаанай бурдуктаах киһи спектакль көрүөн, сарсыардааҥҥа диэри үҥкүүлүөн даҕаны сөп этэ.

Томмот ити “Хара мэҥи” көрбөтөҕө. Атырдьах ыйыгар кини комсомолецтары кытта Бүлүү суолунан тыаҕа тахсан быйыл кыһын куорат оттор саһаанын кэрдиһэ сылдьыбыта. Итиэннэ, баара да буоллар, кини ол хантан ылбыт арсаанайа кэлиэ этэй?.. Томмот кэлииккэ диэки хараҕын быраҕан ылла. Туох да биллибэт… Кини эмиэ афишатыгар хайыста. Ол эрээри биир кэм эргэ афиша сарымтаҕын одуулаан турар соччо табыла суох буолуоҕун өйдөөн, Томмот олбуору кэриччи көрдө. Тэйиччи эмиэ кумааҕы туртайар. Уол ол диэки сыҕарыйда. Хаһыат эбит. “Автономная Якутия”. Бүгүҥҥү нүөмэр. Хаһыаты сыһыарааччылара суох этэ ээ. Туох эмэ улахан наадалаах матырыйаал бэчээттэннэҕэ дуу? Уол, төҥкөс гынаат, хараҕа партия обкомун секретара Максим Аммосов илии баттааһыннаах “Сааны-саадаҕы ылыҥ!” диэн инники ыстатыйаҕа кэтиллэ түстэ.

“Саха норуотун өлөр-тиллэр дьылҕата быһаарыллар кэмэ кэллэ, – диэн дьэбир, тыйыс тыллартан саҕаламмыт ол ыстатыйа. – Хаан утахтаах үрүҥ генерал, Дальнай Востокка урусхалламмыт контрреволюция тобох күүстэрин хомуйан, Саха сирин диэки салалынна.

Өстөөх уһуга-муҥура суох эстиигэ-быстыыга, аата-ахсаана суох өлүүгэ-сүтүүгэ тиэрдээри иһэр.

Алдьархайдаах күн-дьыл тирээтэ – Гражданскай сэрииттэн дьадайбыт, умнаһыттыйбыт, алдьаммыт-кээһэммит Саха сирэ ити алдьархайы тулуйуо дуо? Саҥа сэрии Саха сирин бүтэһиктээхтик эһиэ суоҕа дуо?

Ол иһин билигин биһиги хас биирдиибит долгуйан туран ыйытабыт: өстөөх кимиитин туруулаһан көрсөрүгэр, кинини үнтүрүтэригэр уонна төрөөбүт кыраайыттан киэр үүрэригэр ама саха норуотун күүһэ тиийиэ суоҕа дуо? Саха норуота Автономиятын көмүскэлигэр ама бүттүүн биир киһи курдук турунуо суоҕа дуо?

Автономнай Саха сирин революционнай былааһа ыҥырар: “Бука бары сааны-саадаҕы ылыҥ!”

Ааҕан истэҕин ахсын Томмот тоҕо манна турарын умнан, букатын атыны санаан, букатын атынтан долгуйан барда. Бу дороххой саһарымтыйар кумааҕыга бэчээттэммит строкалартан кини сүрэҕэр кырыктаах кыргыһыы уота-төлөнө биллэргэ дылы гынна.

Томмот ыстатыйа тиһэх строкаларын тобулу көрөн турбахтаата. Бу ыстатыйа хас биирдии тыла киниэхэ, чуо киниэхэ туһаайыллыбыкка айылаах.

“Саамай сөп! Хас коммунист, комсомолец, хас чиэһинэй киһи барыта билигин бу ааҥнаан иһэр алдьархайы суох оҥорор туһунан эрэ саныахтаах. Онтон атын туох даҕаны суолтата суох, – дии санаата Томмот. – Билигин ол-бу падежтары, теоремалары үөрэтэ сатыы олорор кэм буолбатах. Илиигэ бинтиэпкэни ылан, кыргыһа барыахха! Күн сарсын эмиэ обкомолга тиийиэххэ наада. Үнүрүүн кини Ревком, Совнарком декларациялара тахсыбытын кэнниттэн тиийбитин төттөрү үүрбүттэрин иһин сарсын, баҕар, ылыныахтара. Сарсын…”

– Томмот, эн турар эбиккин дуу? Техникумнаан иһэҕин ини?

Уол, ааҕарыгар аралдьыйан кэлииккэ аһыллыбытын өйдөөн көрбөккө, кыыс саҥата субу аттыгар иһиллибитигэр соһуйан эргиллэ түстэ. Кыыча! Маҥан таба тыһа этэрбэһинэн чигдигэ чэпчэки-чэпчэки бэйэлээхтик дугунан, кырса тыһа бэргэһэтинэн тулаламмыт сып-сырдык маҥан сирэйин сыысчаана туналыйан…

– Техникумҥа… – Томмот, хараҕын умса көрөн баран, ботугураата.

– Чэ түргэнник, аны хойутуохпут, – диэтэ кыыс уонна буруйдаммыт быһыынан аргыый эбэн эттэ: – Хотунум иһит сууйтаран хойутатан кэбистэ…

Уол сэргэстэһэ хаамсан иһэн тиэтэйэн дыбдыгырайар кыыс имигэс, намчы таһаатын хараҕын кырыытынан көрөн ылла. “…Саха норуотун өлөр-тиллэр дьылҕата быһаарыллар кэмэ кэллэ…” Субу иннинэ аҕай кини уйулҕатын долгуппут ити дьэбир тыллар өйүгэр чаҕылҕан кэриэтэ күлүм гыннылар. Оннук! Өлөр биитэр тыыннаах буолар быһаарыллар күчүмэҕэй күннэрэ. Маннык алдьархайдаах кэмҥэ кини, комсомолец, кыыс кэлииккэтин аанын кэтээн хороллон турар, кинини уоран одуулаһа иһэр. Саат! Норуот бастыҥ уолаттара уодаһыннаах өстөөх хааннаах илиититтэн тыыннара быста турдаҕына маннык түктэритик быһыыланар мэссээни комсомолтан муус ураҕаһынан кыйдыахха сөп. Итинник санаан, кыбыстан, кэмсинэн, сирэйэ чоххо баттаабыттыы кытаран, Томмот саҥата суох төҥкөччү туттан истэ.

Марат болуоссатыгар хара таҥастаах кыһыл былаахтары санньыччы туппут колонналар бииртэн биир кэлэн истилэр. ЧОН этэрээтин байыастарын кырыылаах ыстыыктара аһаҕас иин уҥа өттүгэр кырыара кэккэлээтэ. Хаҥас өттүгэр ГПУ дивизиона кырылаата. Олор ойоҕосторугар Артдивизион, Комендантскай хамаанда турдулар. Бэтэрээтэх, өрүс диэки, партийнай, комсомольскай, сэбиэскэй тэрилтэлэр, оробуочайдар коллективтарын, үөрэх тэрилтэлэрин колонналара субурустулар. Кытыы диэки куорат олохтоохторо тоҕуорустулар.

Томмот педтехникумун знамятын хараара аҥайар иин диэки нуоҕатан колоннатын иннигэр хамнаабакка турда. Болуоссат ньим уоһуйда. Арай тыһыынчанан киһи тыынара бытарҕан тымныылыын аалсан кырылыы сыыгыныыр.

Эмискэ куорат кииниттэн таҥара дьиэтигэр кэлэн анньыллар уулусса диэкиттэн духовой оркестр көмүү маршын кутурҕаннаах дорҕооннорун дьүрүһүтэн ньиргийдэ. Ол кэмҥэ муннук эргиириттэн ыстыыктаах сааларын санныларыгар сүкпүт кыһыл армеецтарынан арыалдьыттанан кыһыл, хара таҥастарынан эриллибит дуҕалаах үрдүк томскай аттар сыарҕаларыгар мэлдьи күөх харыйа лабааларынан тулаламмыт мас хоруоптары тиэйэн таҕыстылар. Аттар кэннилэриттэн Саха сирин партийнай, сэбиэскэй тэрилтэлэрин салайааччылара, сэбилэниилээх күүстэрин командующайа, воинскай чаастар хамандыырдара иһэллэр. Оркестр киһи кутун-сүрүн эймэһитэр энэлгэнин ортотугар хоруоптары, сэрэнэн көтөҕөн, иин аттыгар анал үрдэлгэ уурталаатылар.

Томмот хараҕа ол хоруоптарга хатанна. Бэтэрээтэх диэки эдэркээн бэйэлээх саха уолчаана сытар. Томмоттооҕор, арааһа, балыс, уон сэттэ-уон аҕыс саастаах быһыылаах. Өссө да оҕотук ып-ыраас сирэйэ кубарыйа таастыйбыт. Сааһыгар дьүөрэтэ суох модороон, улахан илиилэрин уолуга абырахтаах түрүкүө сонун дуомун хам туттубуттуу түөһүгэр хардары уурбут. Быыкайкаан эрдэҕиттэн үлэҕэ эриллибит, тиһэх мүнүүтэтигэр диэри түбүгүрбүт илиилэр быһыылаахтар. Оһо тиэриилээх, онон-манан хара чуоҕурдаммыт, элэйбит ынах этэрбэстээх. Этэрбэһинэн дьүүллээтэххэ, кыһыл сэрии кэккэтигэр син балачча сылдьыспыт, кыһыҥҥы тайҕаҕа кутаа абыраллаах төлөнүгэр элбэхтэ сыраллыбыт чинчилээх. Оо, эдэригэр да өлөөхтөөбүт. Ол эрээри, ахсааннаах да сыл олордор, төрөөбүт норуотун көҥүлүн, дьадаҥы аймах кэрэ кэскилин иһин өрөгөйдөөх охсуһуу дьолун билэн аастаҕа…

Иккис хоруопка доҕорунааҕар арыый аҕа эрээри, эмиэ сүрдээх эдэр нуучча уола, сибилигин утуйбут киһилии, сүр сымнаҕас бэйэлээхтик туттан сытар. Мэктиэтигэр уоһун кытыытыгар көрдөөх мичээр саспыкка дылы. Буспут сэлиэһинэй умнаһыныы сап-саһархай ньалака баттаҕа салгын хамнаатаҕын аайы аргыый ибирдиир. “Ээ, доҕоттоор, кэбис, түксүҥ…” – диэбитинэн сытарыгар имиллибит гимнастеркатын көннөрүнэн аллара тардыалаамахтаабытынан сибилигин сулбу ыстанан туран кэлиэххэ айылаах… Суох, төһө да өйүнэн өйдөөбүт иһин, итиччэ эдэркээн бэйэлээхтэри билигин бу тоҥ иин мэҥиэстиэҕэ диэни киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Олохторун саҥардыы саҕалаан эрэр ити үтүөкэн уолаттар уонна өлөр өлүү… Суох, суох, суох!.. Томмот эдэр туҥуй сүрэҕэ бу иннигэр көрөр ынырык чахчытын ылыммакка, ону уларытыан баҕаран, санаатыгар, түөһүн муҥунан кыланарга дылы гынна. Кини халтаһатын сабыан иккэрдигэр бу барыта уларыйа охсуо, түүл буолан сүтэн хаалыа диэбиттии хараҕын симэн ылла. Суох, барыта чахчы. Барыта… Уолаттар… Иин… Ханнык хара санаалаах хааннаах илиитин көтөхпүтэ буолуой бу барахсаттарга?.. Көрсүбүт киһи уун-утары ол сидьиҥниин кыргыһыы хонуутугар!.. Үйэттэн үйэ тухары мөлтөөбөт-ахсаабат сүлүһүннээх өс-саас буоллун киниэхэ, кини курдуктарга бүүс-бүтүннүүлэригэр!..

– Табаарыстар…

Томмот уу чуумпуга дуорайбыт бүтэҥи саҥа диэки көрө түстэ. Саха сирин Ревкомун бэрэссэдээтэлэ Платон Алексеевич Ойуунускай, боростуой тимир кылдьыылаах ачыкы нөҥүө санаарҕабыллаахтык, уйаҕастык көрбүт, кубархай иҥнээх, суптугур сэҥийэлээх, намчы, куйа көрүҥнээх хатыҥыр киһи, иин чугаһыгар чөмөхтөһөн турар дьонтон инники тахсыбыта. Кини, ити тылы этэн баран, хоруоптарга сэргэстэһэ сытар сахалаах нуучча уолун диэки умса көрөн чочумча саҥата суох турбахтаата.

– Табаарыстар… – диэтэ кини иккиһин иһиллэр-иһиллибэттик, бүтэҥитик, онтон кыратык сөтөллөн баран, төбөтүн өрө көтөхтө, знамяларын санньыппыт дьон кэккэлэрин эргиччи көрдө. Уонна, куолаһа улам чөллөрүйэн, саҥаран барда: – Доҕоттор! Кыһыл Аармыйа байыастара! Гражданнар итиэннэ гражданкалар! Бүгүн биһиги манна уһуктубат уһун ууларын утуйбут икки бойобуой доҕорбутун аны хаһан да төннүбэт тиһэх айаннарыгар атаарар кутурҕаннаах миитиҥҥэ муһуннубут. Саха хамначчытын уола Хабырыыс Хаптааһап сэбиэскэй былааһы сүрэҕинэн-быарынан ылынан, өйдөөн, бу былааһы көмүскээри илиитигэр саа-саадах туппута. Ол сылдьан уодаһыннаах өстөөх сибиньиэс буулдьатын аһылыга буолла. Оттон кини доҕоро – Петроград оробуочайын уола Миша Иванов Нева өрүс кытылыттан Сибиири устатын тухары өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрүн урусхаллаһан ыраах Саха сиригэр кэлэн олоҕо быһынна. Бу саха дьадаҥытын самныбат саргытын, кэрэ кэскилин туһугар сырдык тыыннарын толук биэрбит кыһыл хотойдор хоруоптарын иннигэр туран, мин өрөспүүбүлүкэ өрөпкүөмүн, саха норуотун бүтүннүүтүн аатыттан үйэ-саас тухары умнуллубат улуу махталынан сүгүрүйэбин…

Ойуунускай төбөтүн тоҥхотто. Бу түгэҥҥэ тула турар дьон бүтүннүү кинини кытта бииргэ сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэлэрэ хоҥкуйан турдулар.

– Бу сытаахтыыллар сахалаах нуучча уолаттара барахсаттар. Убай-быраат кэриэтэ сэргэстэһэн, – Ревком бэрэссэдээтэлэ эмискэ көнө түстэ. – Кэбис, “кэриэтэ” диэн этэр сыыһа. Кинилэр чахчы бырааттыылар. Төһө да биир ийэттэн-аҕаттан төрөөбөтөхтөрүн, тус-туспа омук ыччаттара буолбуттарын иһин, кинилэр идея, өй-санаа, охсуһуу өттүнэн дьиҥнээх бырааттыылар. Ол ханнык баҕарар эт-хаан бырааттыылааҕар ордук бигэ, ордук эрэллээх бырааттаһыы. Бу бары норуоттар баттаммыттара өрөбөлүссүөннэй кыргыһыы уотугар уһаарыллыбыт бырааттаһыылара, кинилэр үгүс ньургун уолаттарын, кыргыттарын кыа хааннарынан ситиһиллибит доҕордоһуулара туохха даҕаны хотторуон сатаммат! Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар, төһө даҕаны кыыллыйдаллар, өрөгөйдөөх Өктөөп өрөбөлүүссүйэтиттэн көҥүлүн туппут, автономиятын бэлэхтэппит саха норуотун хаһан даҕаны эргэ батталлаах олоххо төттөрү эргилиннэриэхтэрэ суоҕа! Саха сиригэр сэбиэскэй былаас үйэттэн-үйэ тухары үүнэ-күүһүрэ, торолуйа-туругура туруо!.. Быралыйар бырастыы буоллун…

Араатар тиһэх тылларын оркестр сыналҕана сапта…

Ойуунускайы үрдүк уҥуохтаах, модьу-таҕа көрүҥнээх байыаннай, Саха сирин сэриилэрин командующайа солбуйда. “Байкалов… Байкалов… Карл Карлович…” – диэн сибигинэһии дьон кэккэлэрин саба сүүрдэ. Байкалов өссө 1905 сыллааҕы нуучча бастакы революциятыгар кыттыбыт кырдьаҕас хомуньуус үһү. Омугунан латыш. Урукку араспаанньата Некундэ диэн эбит. Кини Сибииргэ Колчак армияларын утары кыргыһыыларга аатыран ити билиҥҥи араспаанньатын ылыммыт диэн кэпсииллэр…

Байкалов байыаннай маҥан бараан сонун кириэстии түспүт саппыйаан курдар халыҥ таһаатын синньэтэн, нүксүгүр соҕус уҥуоҕун көннөрөн көрдөрөллөр. Кини бөдөҥ сурааһыннардаах үрдүк муруннаах, кэтит сүүстээх улахан төбөтө мрамор таастан кыһыллан оҥоһуллубукка дылы.

Командующай Кыһыл Армия урут урусхаллаабыт үрүҥ генерала Пепеляев, эмиэ сэрии хомунан, омук империалистарыттан көмөлөһүннэрэн, илин Аянтан Саха сирин диэки салаллан иһэрин туһунан эттэ.

– Биһигини иннибитигэр кырыктаах охсуһуу күүтэр. Бу охсуһуу бастакы сиэртибэлэрин – күндү бойобуой доҕотторбутун кытта бүгүн биһиги быраһаайдаһабыт, – командующай тимири тимиргэ охсон эрэрдии кытаанах чаҕаан куолаһа тымныы салгыҥҥа сатарда. – Бу кутурҕаннаах мүнүүтэҕэ кинилэр аһаҕас хоруоптарын иннигэр туран андаҕайабыт: Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы самнары үктээн, кыһыл Россияны кыайаары иһэр Пепеляев генерал суолугар биһиги, Кыһыл Армия байыастара, саха норуотун кытта бииргэ илии илииттэн ылсыһан, сарын сарынтан даҕайсан, тулхадыйбат ньыгыл таас хайа буолан туруохпут! Үрүҥнэр сэриилэрин үнтү сынньыахпыт! Ол туһугар биһиги, өлбүт доҕотторбут курдук, олохпутун даҕаны биэрэрбитин кэрэйиэхпит суоҕа! Андаҕайабыт!..

– Андаҕайабыт!.. Андаҕайабыт!.. Андаҕайабыт!.. – сүүһүнэн ыстаал ыстыык өрө кыырайда.

Ити кэнниттэн тылы Россия Коммунистическай (большевик) партиятын обкомун секретара Максим Кирович Аммосов ылла. Бу киэҥ эрилкэй харахтаах, сэргэх, сырдык сирэйдээх, эрчимнээх, сытыы туттуулаах, намыһах соҕус, бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх киһи, көрө түстэххэ, хайдах эрэ эдэр хотойу санатара. Бу билигин даҕаны, төһө да ыар кутурҕаны көхсүгэр сүгэн турдар, кини тыл этээри, уҥуоргу мырааны одуулуурдуу күөрэччи туттубут төбөтүттэн чигдигэ бигэтик тирэммит хаатыҥкатын тумсугар тиийэ – бүтүн бэйэтэ бүтүннүүтэ уоттаах охсуһуу төлөнүнэн, кэнэҕэски кыайыы сардаҥатынан куустаран турарга дылы. Аммосовтаах Ойуунускай саха дьадаҥылара саамай киэн туттар, ытыктыыр, таптыыр дьонноро этилэр. Кинилэр ааттара саха дьонун сүрэҕэр “сэбиэскэй”, “бассабыык”, “хомуньуус” диэн тыллары кытта дьүөрэлэһэн киирэрэ. Кинилэр ааттара ити тыллардыын биир өйдөбүллээх курдуктара.

Максим Кирович инники атыллаата уонна чуор, дьэҥкэ куолаһынан саҥаран барда. Кини Коммунистическай партия кыра омуктары социальнай, экономическай уонна колониальнай батталтан босхолоон, кинилэргэ чэлгийэ үүнүү, барҕара сайдыы киэҥ эркээйилээх суолун тэлэйбитин аҕынна.

– Чэрдээх илиилээх үлэһит аймах дьолун иһин дьиҥнээхтик охсуһар аан дойдуга суос-соҕотох партия – Коммунистическай партия баар, – диэтэ кини. – Бары норуоттар чулуу дьонноро кини кыайыылаах кыһыл знамятын анныгар түмсэллэр. Ол иһин даҕаны биһиги бүгүн тиһэх суолларыгар атаарар күндү дьоннорбут бэйэлэрин олохторун, охсуһууларын бу улуу партияны кытта ситимнээбиттэрэ. Миша Иванов большевик партиятын чилиэнин билиэтин сүрэҕин аттыгар укта сылдьара. Хабырыыс Хаптааһап партия эрэллээх солбуура – комсомол чилиэнэ этэ. Бүгүҥҥүтэ аата-суола биллэ илик, мүччү туттаран куоппут, оттон сарсын пролетарскай батастан бэйэтэ умсар дьылҕалаах өстөөх илиититтэн сырдык тыыннара быстыбытын да иһин, кинилэр охсуспут охсуһуулара хайаан да кыайар, өрөгөйдүүр аналлаах. Бу хаарыаннаах доҕотторбутунуун арахсар аһыылаах чааспытыгар биһиги этиэх кэриҥнээхпит: саха норуотун кэскилэ эрэллээх илиигэ баар. Кини бэйэтин дьылҕатын улуу Ленин сирдьиттээх Коммунистическай партияҕа итэҕэйдэ. Маннык норуоту хаһан даҕаны ким даҕаны кыайыан сатаммат. Ол эрээри үлэһит норуот былааһа туругуруута күүс-уох, өй-санаа муҥутуурдук түмүллүүтүнэн, элбэх эрэйинэн, үгүс сиэртибэнэн ситиһиллэрин өйдүөххэ наада. Билигин биһиги республикабытыгар үрүҥ генерал Пепеляев сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан иһэллэр. Ол бандьыыттары утары бука бары хахай хааннанан турунарбыт, бары кыахпытын бүтүннүүтүн түмэрбит эрэйиллэр. Доҕотторбут өлүүлэрэ бүгүн биһиэхэ ити туһунан өссө биирдэ этэр. Сэргэх, дьэбир, хорсун буолуоҕуҥ! Бары күүһү – үрүҥ генерал Пепеляев армиятын үнтүрүтүүгэ!..

Оркестр эмиэ кутурҕаннаах мелодияны сыналытта.

Томмот хараҕын сиик туман бүрүйдэ: иннигэр баар барытын сурааһыннара тэнийэн, сүтэн бардылар. Ону доҕотторугар көрдөрүмээри, кыбыстан, кини бэргэһэтин көннөрүммүтэ буолла…

Валерий Аргыылап колонналар кэтэхтэригэр үөмэх дьон быыһыгар турда. Оһо сороломмут уһун курумуулаах, хара суппуун сонноох, түүкэрийбит быыһык бэргэһэлээх, эргэ саалынан сирэйин тууна бааммыт. Таҥаһыттан көрөн, ким даҕаны бу учительскай семинарияны бүтэрбит, мааны баай ыччат сылдьар диэ суох. Тулатыгар симсиһэр дьонтон тугунан да уратыламмат.

Хоруоптары ииҥҥэ түһэрэр сүпсүлгэн саҕаланна. Бэтэрээҥҥи хоруобу көтөҕөөрү иҥнэри соҕус туппуттарыгар Валерий “дьик” гына түстэ: саха уола моонньугар эриммит кыһыл саал былаата хоруоптан быкта. “Кини… Кинилэр эбит”, – диэн санаат, сымыһаҕын быһа ытырда. Суолга кутулла түспүттэригэр ити кыһылы туһаайан баран тардыбыта… Валерий, кимиэхэ да көстүбэтэрбин диэбиттии, атаҕын тумсун көрөн ньыкыллан турда. Сымыйанан уоһун хамнатан “Көмүү маршын” ылласпыта буолла. Эмискэ күргүөмнээх саа тыаһа дьыбардаах салгыҥҥа ньиргийдэ. Валерий соһуйан хаптас гыммытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Кини, аттыгар турааччылары тоҕо силэйэн, дьон кэтэҕэр түстэ.

Көмүү бүттэ. Ханнык эрэ эрчимнээх ырыа ньиргийдэ. Байыаннай чаастар тэҥҥэ хардыылаан кычырҕатан аастылар. Педагогическай техникум колоннатыгар Валерий балтын Кыычаны көрдө. Кини колонналары кэннилэриттэн батыста. Куорат киинигэр тиийэн колонналар тарҕастылар. Кыыча знамяны туппут куобах бэргэһэлээх уоллуун сэргэстэһэн Полевой уулусса диэки аа-дьуо хаамса турдулар. Балтыбын ситэн соҕотохтуу көрсүөм диэн чугаһаан кэлбит Валерий тохтуу түстэ. “Бэрт иллээхтик сэһэргэһэллэр быһыылаах. Ити уол чахчы комсомолец буолуо. Дэлэҕэ знамяны туппатаҕа чахчы, – кини уоллаах кыыһы өһүөннээхтик кэннилэриттэн одуулаһан хаалла. – Кэбис-кэбис… Аргыылап оҕонньор, истэн абыран: комсомол күтүөттэнииһиккин!..”

Валерий алҕаһаабыта: Томмоттоох Кыыча иллээхтик сэһэргэһиэхтээҕэр биир да тылынан бырахсыбакка истилэр. Бу түгэҥҥэ ханнык да тыл дьүөрэтэ суох буолуох айылаах.

Халлаан боруоран, уулуссаны сэлэлиир мас дьиэлэр улаатан багдаһан бардылар. Оһохтор турбаларыттан хойуу буруолар хордоҕой сир бэһинии хоростулар. Түннүктэр утуу-субуу кылахачыстылар.

Кыыча, бэйэтэ бэйэтигэр этэрдии, аргыый ботугураата:

– Ийэлээхтэрэ буолуо… Ийэлэрэ эрэйдээхтэр…

Томмот саҥарбата. Арай техникумугар чугаһаан иһэн тыл ыһыгынна:

– Ити бандьыыты мин хабарҕатын хайа тутуом этэ!..

Олбуор ааныгар тохтоотулар.

– Бу түүн биһиги патрульга барабыт. Эн дьиэлиигин дуо?

Кыыча тугу да хардарбата.

Томмот, олбуор иһигэр киирээт, төннөн таҕыста. Ханна барарын булбатахтыы өссө да хамнаабакка турар кыыска ыкса чугаһаата.

– Кыыча, били… тугу… хайыыгыный?

Кыыс уолу бастаан сүүһүн аннынан көрөн кэбистэ, онтон төбөтүн күөрэччи бырахта.

– Сөп, Томмот! Суруй!

– Маладьыас, Кыыча!

Уол, илиитинэн далбаатаат, олбуор иһигэр сүр сылбырҕатык дьылыс гынна.

5

Валерий Аргыылап түһээн түгэҕэ хараара дьуоҕарар дириҥ да дириҥ ииҥҥэ түһэн иһэн уһугунна. Арааһа, хаһыытаата быһыылаах. Сүрэҕэ тэтиҥ сэбирдэҕинии сэлибирээбит. Көлөһүн тахсыбыт. Сынньана түһээри сыппыта баара утуйан хаалбыт. Утуйан да аанньа утуйбат буолла: биир кэм ынырык түүлү түһүүр. Наар өлөр-тиллэр быһылааныгар сылдьар буолар. Күнүскүтүн курдук.

Киэһэрбит. Валерий туран, остуолу харбыалаан испиискэ булан, кыраһыын лаампаны уматта. Хоһун ааныгар чугаһаан иһиллээтэ. Дьиэ иһэ иччитэххэ дылы: им-ньим. Ити гынан баран баччаҕа дьиэлээхтэр бары баар буолааччылар. Бу олорор үгэстэрэ эбитэ дуу биитэр кини баарын сөбүлээбэттэрин биллэрэр дьүһүннэрэ эбитэ дуу – Валерий кэлбитэ син ыраатта эрээри, ону чопчутун билигин даҕаны билэ илик. Чэ хайа да үөдэн буоллуннар. Кинилэр сөбүлүүллэригэр-сөбүлээбэттэригэр кыһаллан бэрт. Мэһэйдээбэтиннэр эрэ…

Бу Валерий аҕатын эмиэ ыкса үөлээннээҕэ, куоракка хас да олбуордаах, Көстүүнэйгэ лааппылаах Бөрө атыыһыт дьиэтэ. Бөрө диэн, биллэн турар, бэйэтигэр этиллибэт, бэркэ өһүргэнэр сахалыы аата. Мааны аата Испирдиэҥкэ Матаахап.

Испирдиэҥкэ олбуордарын, лааппытын сэбиэскэйдэргэ былдьатан, үлэһитэ-хамначчыта мэлийэн, бу аппа уҥуордааҕы саамай мара дьиэтигэр көһөн олорор. Валерий урут кинини байан-тайан, атыыһыттаан эргитэн-урбатан күннээн сырыттаҕына дьулайа көрөрө. Аннынан саныыр, сэниир дьонноругар кини оччотооҕуга кырдьык да торҕон бөрө быһыылааҕа. Эчи бу саҥата улаханын, көрөрө-истэрэ кытаанаҕын, дьарыйара суостааҕын! Ол бэйэтэ билигин барҕа баайыттан ытыһын соттон, эстэн-быстан, кимтэн эмэ сырбатыллыам, тэбиллиэм диэн дьиксинэн кыпсыччы туттан куймукучуйа сылдьар күрдьүк ытыгар кубулуйбут. Көрсүбүт киһитин барытын ньыла көтөр, биир кэм мичээрдээбитэ буолан ырдьайар идэлэммит. Ити эрээри кини иһигэр өс-саас бөҕө саамай өһөхтөөҕүн сөҥөрдөн сылдьарын, кэмэ кэллэҕинэ мичээрдээн аллайбыт айаҕар аһыҥастаах аһыытын ардьас гыннара түһүөҕүн Валерий бэркэ билэр.

Хаптаһын быыстаах сэргэ хоско орон кыычырҕаата.

– Испирдиэн, кэлбиккин дуу? Киирэ түс эрэ, – Валерий истиэнэни тоҥсуйда.

Киһи ынчыктыыр, ыҥыранар саҥата иһилиннэ. Өтөр буолан баран лэппэччи кыргыллыбыт кыырыктыйбыт баттахтаах, быллаҕар эттээх сирэйигэр муннун аннынан уонна сэҥийэтигэр абына-табына бытыктаах, орто уҥуохтаах эрээри кыччыы сатаабыттыы нүксүччү туттубут эт лахса кырдьа барбыт киһи киирдэ. Остуол аттыттан олоппоһу ылан, халааҥка оһоххо өйөнөн, табаҕа былыр үйэҕэ бүтэн нэһиилэ буруолуур алтан бүүрүктээх удьурҕай хамсатын оборон суубурҕата олордо.

Матаахап дьэбидийбит сирэйин көрөн баран, Валерий сонньуйбутун кыайан туттуммата: бу уулуссаҕа таҕыстаҕына мичээрдээн мылаарыйар Испирдиэҥкэттэн адьас атын, хаҕыс, хабыр, дьэбир Испирдиэҥкэ олорор. Испирдиэҥкэ да буолбатах, аччыктаабыт, торҕон Бөрө илэ бэйэтэ. Дьэ сатабыллаах күтүр! Сарсыарда сонун кытта бииргэ адьас атын элэккэй дьүһүнү кэтэн тахсар. Киэһэ үлэтиттэн кэлэригэр онтукатын сонун кытта дьиэтин ааныгар устан кэбиһэр.

– Туохтан ырбыыҥ атта бу? – Испирдиэҥкэ, сөбүлээбэтэхтии, сүүһүн аннынан көрдө.

– Ээ, суох, көннөрү… Хайа, тугу биллиҥ-көрдүҥ?

– Киһи үөрүөҕүн тугу да көрбөтүм… Оскуола уу баһааччытын хараҕын дала диэхтээн биллэр ини…

Оҕонньор тугу эмэни билбитин да иһин мэлдьи кэриэлийээччи. Куруутун Ревком дьаһалынан, кытаанах сорудах быһыытынан оскуола уу баһааччыта буоларынан хаххаланааччы. Кэриэлийдэр да, кэлин кэпсээнэ син дэлэйээччи. Ол иһин Валерий, тиэтэтэ барбакка, эмиэ хамсатыгар табах уурунан тарта.

Ити эрээри бу сырыыга оҕонньор Валерийы кытта тоҥуй соҕустук тутунна, сэһэргэһэригэр айаҕа соччо аһыллыбата. Ол кини майгытыттан, үөрэммит үгэһиттэн эрэ тутулуктаах буолбатах этэ. Испирдиэҥкэ ааспыт биэс-түөрт сыл устатыгар урукку олоҕо эргийэрин көһүтэ сатаата да, тоҕо эрэ кэлэн быстыбата. Кини курдук баай-тойот, үптээх-астаах аймах күнэ сотору-сотору быгыах курдук гынан иһэн төттөрү түһэн хаалар. Ол оннугар күн бэҕэһээҥҥэ диэри баккыта суох сылдьыбыт батараактар, быстыбыттар-ойдубуттар күннэрэ күөрэйдэр күөрэйэн иһэр. Испирдиэҥкэ билигин ити сорох акаары тойооскуларга уһуну-киэҥи өйдөөбөт, элэс-мэлэс туттубут ааргы кэриэтэ көһүннэр даҕаны, дьиҥэ кинилэри үгүстэрин уон төгүл бүктүүр саһыл мэйии. Айа кылын көрөн үктүүр барахсан. Оннук буолан даҕаны бу дьалхааннаах күннэри-дьыллары этэҥҥэ туораатаҕа, баччааҥҥа диэри тыыннаах кэллэҕэ дии. Кини үгүс атастара-доҕотторо чыкаалар обургулар тимир илиилэриттэн Дьокуускай таһынааҕы бэс алардар буордарын кытта буор буолбуттара ыраатта. Бэрт сылбырҕалара, сатабыллаахтара эрэ мүччү туттаран илин күрээбиттэрэ. Испирдиэҥкэ иннэ-кэннэ чахчылаахтык көстүбэт, тугунан туолуйан тахсара биллибэт түөрэккэй суолга киирэн биэрэр санаата суоҕа. Онон ол-бу саарбах саагыбардарга эҥиҥҥэ кыттыбатаҕа. Ити да гыннар кыайыы-хотуу быйаҥын үллэстиһэр кэм кэллэр, кини, таҥара көмөтүнэн, өлүүтүттэн син матыа суох этэ. Хата аһара харамматаҕына баһыыба. Дьэ ол иһин кини бу хааннаах хапсыһыы кэмигэр ойоҕоско туран хаалар санаалааҕа. Ону баара…

Урукку аллар атаһын ааттаах Аргыылап баай уолун Испирдиэҥкэ ытыһыгар түһэрэн эҕэрдэлии көрсүбүтэ биитэр абааһы көрөн боруогуттан холдьоҕо тоһуйбута диир хайалара да дьиҥ чахчыга сөп түбэспэттэрэ. Айах тутан айхаллыаҕын бу сэрии тугунан түмүктэниэҕэ биллибэт этэ. Олус үлүһүйэн көстөн-биллэн хааллаххына, кэлин моонньоох баскынан да толунуоххун сөп. Оттон булгуччу көхсүнү көрдөрүөҕү эмиэ баҕарыллыбата. Сөбүлээбэти адьас аһаҕастык биллэрэр хойут, баҕар, иэстэбиллээх буолуон син. Арай Бэппэлээйэп кыһыллары кыайан кэбистин? Сибииргэ, Арассыыйаҕа тиийэ үрүҥ былааһын олохтоотун? Онон, кыыстаах эмээхсинин курдук, сөбүлээбэтэр да, Испирдиэҥкэ Валерийы олордоругар тиийбитэ. Сатаатар ону хам бааччы олорор диэтэҕиҥ дуу: түүн-күнүс быһа кэлэр-барар. Ити сылдьан түбэстэҕинэ, иэдээн. Уонна кэнникинэн ол-бу сорудаҕа да элбээн барда: ол киһини бил, бу киһини бул. Кыһалҕа диэтэҕиҥ. “Тыаттан бу хоско балтым оҕотунаан киирэллэр”, – диэн көһөрөөрү этэн көрбүтэ да, кыһаллыах быһыыта биллибэт. “Дьиэҥ киэҥ. Булан олордуоҥ”, – диэн кэбиспитэ. Ону туох диэн утарыаххыный? Баҕар-баҕарыма, билигин кини биллибэтин-көстүбэтин туһугар кыһалыннаххына сатанар. Биир утаҕынан ситимнэнэн хааллылар дии.

– Мин эппит дьоннорбун биллиҥ дуо? – Валерий кэтэһэ сатаан баран, ыйытта.

– Байыаннайыҥ кэлбит. Байанкамаатын диэки чыналдьыйан эрэрэ…

– Оттон Тииттээхэп?

– Сылдьар… – Испирдиэҥкэ эмиэ хамсатын соппойон барда.

– Сылдьымына ханна барыай? – Валерий кыйахана быһыытыйда: “Хас тылын барытын чыскынан хостотон түһэн!” – Сылдьалларын мин эйигинэ суох билэбин. Хайдах-туох быһыылаахтарый? Аҕата урукку билсиилээҕиҥ этэ дии: көрсөн ыйан-хайан көрбөтүҥ дуо?

Испирдиэҥкэ хоноһото кыйахаммытыгар бөрүкү кыһаллыбата. Өһүргэнэн көһөн хааллаҕына хата үөрүө. Оччоҕо кэлин атын сиргэ олорон түбэстэҕинэ даҕаны: “Һы, үөлээннээҕим оҕотун хонноруом суоҕа дуо? Көрдөспүтүн хоннорбутум. Тугу дьарыктанарын төрүт билбэппин”, – диэн ытыһын соттон кэбиһиэх этэ. Билигин, бэйэтигэр олордор кэмигэр тутулуннаҕына, туох диэн куотуой?

Валерий сиэбиттэн чаһытын ылан көрдө. Сибилигин саамай табыгастаах кэм. Дьон үлэлэриттэн кэлэн аһаан-сиэн бүтэллэр. Түүҥҥү патруль буоллаҕына тахсыа быдан эрдэ. Кини туран таҥнан барда.

– Бэлиэрий, Тииттээхэптэри төрүт булсуо суох этиҥ. Алдьархайга тиксиэххэ сөп. Саарбах дьоннор. Уола наар хомуньуустары кытта куодарыһар. Үөрэх суутугар тос курдук дуоһунастаах быһыылаах, – Испирдиэҥкэ эйэ-дэмнээхтик саҥарда. – Аҕата…

– Аҕатын көрүстүҥ дуо? – Валерий быһа-бааччы ыйытта.

– Көрсөн… – оҕонньор хамсатын ытыһыгар тэбээтэ, чубуугун оборон көрдө уонна саппыйатыгар баайылла сылдьар токур боробулуоха кэрчигинэн хаһыста.

Валерий, таҥнан бүтэн баран, көһүтэн турда уонна оҕонньор тиэтэйбэтиттэн эмиэ кыйаханан кыынньа түстэ:

– Ол көрсөн?.. Тугу кэпсэттигит?

– Айыкканыый, доҕоор. Ууга-уокка түһэрэн түһэҥҥин, – Испирдиэҥкэ хамсатын тобулан оборон сурдурҕатта. – Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр дииллэр. Бу курдук тиэтэйэн, оломун билбэккэ эрэ ууга киирэҥҥин, иэдээҥҥэ түбэһээйэҕин.

– Чэ сөп. Сөпкө этэҕин, – Валерий төттөрү олордо. – Тугу кэпсэттигит? Туох диирий?

– Суох.

– Хайдах?!

– Ол курдук. “Дорообо, Дьэримиэй Сүөдэрэбис” диэбиппэр тугу да хардарбата. Хаһааҥҥыттан эрэ хаан өстөөҕүн курдук, үөстээҕинэн дьүккүччү көрөн баран, түҥнэри хайыста. Дьэ киһийдээн! Абааһы көрөрө итиччэ эбитэ дуу, сиргэнэрэ оччо эбитэ дуу. Оннооҕор ыт үрдэҕинэ киһи “чөт!” диир куолута. Кини буоллаҕына киһи саҥарда ээ диэн биир тылынан хардарбата. Ама үөрэхтээҕин иһин урут син холоон тойооску этэ. Ыт баара…

Испирдиэҥкэ кэпсээн истэҕин аайы эбии кыыһыран, тырыттан үөхсэрэ эбии өһүөннэнэн барда.

Валерий таһырдьа тахсыбыта, харбыалаһар хараҥа буолбут. Кинини куоракка үгүс киһи билэр. Онон маннык кэмҥэ сылдьара ордук табыгастаах. Ити гынан үгүс киһини билэрэ даҕаны Валерийга туһалаамаары гынна быһыылаах. Ньылхантан хоҥноругар: “Сорукпун элбэх эрэйэ суох толоруом, саха үөрэхтээх аймаҕа, сэниэ өттүлэрэ бары, Пепеляев иһэрин иһиттэхтэринэ, өрө көтө түһүөхтэрэ, кинилэри түмэр, тэрийэр, салайар эрэ наада буолуо”, – дии санаабыта. Онтуката күүппүтүн курдук буолбата. Саамай эрэммит, ааттарын ааттаан кэлбит дьоннорун суоллара сойбут: сорохторо хайыы-үйэ тутуллан трибуналга сууттаммыттар, сорохтор куттанан хорооннорун иһигэр кирийбиттэр. Испирдиэҥкэ курдук. Испирдиэҥкэ сибилигин да ньимийэн сытыах киһи кыһалҕаттан көмөлөспүтэ буолара көстөн турар. Оттон Валерий соччо бигэтик эрэммэтэр да, син, баҕар, биһиэхэ холбоһуохтара диэбит дьоно адьас чыҥха атын буолбуттар. Биир оннук киһиэхэ, урут бэркэ билэр киһитигэр, Испирдиэҥкэни ыыта сылдьыбыта. Оҕонньор күлэн-салан мылаарыҥныырын быыһыгар ол киһиэхэ бииргэ үөрэммит доҕотторун санатарыгар Валерий аатын ахтан аһарбыт. Онуоха анарааҥҥыта ойон туран уолугуттан харбаабыт: “Ол бандьыыт ханнаный? Билэҕин дуо? Эт! Сидьиҥи саа уоһугар туруоруохха наада!” Испирдиэҥкэ ити көрсүһүүтүттэн бэркэ куттанан, киҥэ алдьанан төннүбүтэ.

Дьон өйө-санаата уларыйара түргэнэ сүрдээх эбит. Урут саарбахтааччылар үгүстэрэ билигин сэбиэскэй былааһы туох да халбаҥа суох ылыммыттар. Саҥа былаас кинилэр эт-хаан былаастара буолбут. Ону көмүскээннэр тиистэринэн-тыҥырахтарынан түһүөх айыламмыттар. Иллэрээ сыллааҕыга диэри политикаҕа үрүҥү-хараны араарбат, тойотторо дьаһайбыттарын хоту сүөһү кэриэтэ сылдьар хамначчыттар, батараактар, харахтара аһыллан, айахтааҕы атыппат араатар буолбуттар. Инньэ төрүөтэхтэриттэн сэбиэскэй былааска дьулуспут, ол дьулуһуулара дьэ туолан үөрбүт-өрөгөйдөөбүт курдуктар. Чэ кинилэр буоллуннар даҕаны. Кырдьыга, сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Кыһыыта баар: үөрэхтээх сахалар кыһылга булгуччулаахтык холбоспуттара. Дьэ дьиибэ. Үөрэхтээх дьоннор, урукку былаас эргийдэҕинэ, быдан үчүгэйдик олоруохтара суох этэ дуо? Билигин ити кумалааннары кытта тэҥнэстэхтэринэ холоон өҥнөнөр-түүлэнэр инилэр. Итиэннэ сатаатар көннөрү саҥата суох, көннөрү хонтуораҕа эрэ үлэлии сырыттахтара дуу. Улуус улууһу кэрийэ сылдьан, “сэбиэскэй былаас көмүскэлигэр бүүс-бүттүүн түмсэн, Пепеляев генерал сэриитин утары таас хайа кэриэтэ ньыгыллык туруоҕуҥ! Үрүҥ сэриини үнтүрүтүөҕүҥ!” диэн мунньах, араатар бөҕө. Тыа дьадаҥыта кинилэри итэҕэйэр, кинилэри батыһар эбит. Уонна дьон өйүн-санаатын бу бассабыыктар сахаҕа автономияны биэрэн кыайбыттар. Ханна да сырыт, дьон тылын баһа наар: “Автономия… Автономия…” Дьэ сатабыллаах сатаналар. Үйэлээх сааһын тухары кулут сылдьыбыт норуокка автономияны биэрэр диэн, кырдьык даҕаны, манан суол дуо? Ол эрээри ити билигин автономияны айхаллаан айаҕаланааччы сорох сэниэ төрүттээх үөрэхтээхтэр кыайан тургутан өйдөөбөттөр: бу үптээх-астаах, баайдаах-дуоллаах аймах автономията буолбатах, кулут-кумалаан, хамначчыт, дьадаҥы автономията ээ! Бу биһигини утары туһуламмыт, биһигини эһэргэ аналлаах, кинилэри үүннэрэргэ-өрөгөйдөтөргө айыллыбыт автономия ээ! Ити билигин автономияны уруйдааччы үөрэхтээхтэр кэлин кэһэйиэхтэрэ ээ… Чэ сах сиэтин кинилэри!..

Валерий аппаны туораан, Советскай уулуссаҕа тахсан, хаамарын бытаарта. Бэйи, хайыах баҕайытай? Тииттээхэптэргэ таарыйар дуу, суох дуу? Ньукуус Тииттээхэп семинарияҕа үөрэнэр эрдэҕинэ Валерий биир саамай чугас доҕоро этэ. Оччотооҕуга политиканан дьарыктанар уолаттартан тэйэ туттара. Ол оннугар хата үҥкүүлээх, көрдөөх-нардаах бэчэрииҥкэлэргэ көтүппэккэ сылдьара. Ньукуус аҕата Дьэримиэй Сүөдэрэбис, бухгалтер оҕонньор, Валерийы эмиэ сөбүлүүрэ, доҕоругар кэллэҕинэ, бэрт эйэҕэстик көрсөрө, ону-маны сэһэргэһэ сатыыр буолара. Уолаттар семинарияны бүтэриэхтэриттэн биирдэ-иккитэ элэс көрсөн ааспыттара. Онно соччо тугу даҕаны ыаһахтаһан кэпсэппэтэллэр да, Ньукуус уларыйбыт быһыыта биллибэт этэ. Уруккутунуу биир кэм күлэ-сала сылдьара.

Ньукууһу көрсөөрү Валерий хаста да уулуссаҕа кэтээн баран табыллыбатаҕа. Уол мэлдьитин аргыстаах буолара. Аһаҕастык үлэтигэр тиийэрэ букатын сатаммат. Соһуччу дьиэтигэр барыаҕын эмиэ дьулайар. Ол иһин Испирдиэҥкэни чуҥната ыыппыта. Онтуката адьас түҥнэрини туойда дии. Ким билэр. Дьэримиэй оҕонньор сэбиэскэйдэртэн туох бэйэлээҕи сомсон оччо кытарбыт үһү. Кырдьаҕас киһи бэрт кыра ахсын соччо уларыйыа суоҕун сөп этэ. Баҕар, кини Испирдиэҥкэ ымаҥнаан ырдьаҥныырын абааһы көрөн түҥнэри хайыспыта буолуо. Оннуга эмиэ сөп. Хата чахчыта оннук ини. Ньукуус бэйэтэ эмиэ, үҥкүүнү, оонньууну туппут киһи, үҥкүүнү сиилиир, бэл маанытык таҥнары, хаалтыһы баанары утарар бассабыыкка кубулуйбут үһүө? Ньукууһу тылга киллэрбит, илиигэ ылбыт киһи элбэх дьон өйүгэр-санаатыгар тиийиэх этэ: кини билэрэ-көрөрө, доҕоро-атаһа үгүс буолуохтаах. Бу курдук барыттан бары куттана-дьиксинэ, сэрэхэчийэ сырыттахха, соругу толорбокко чороҥ соҕотох туран хаалыахха сөп. Кэбис, хоргус акаары тылын истимиэххэ. Сылдьыахха!..

Валерий бэркэ билэр дьиэтин халҕанын тутааҕын харбыаласта. Тарта. Хатааһыннаах. Тоҥсуйда.

– Кимҥиний? – кыыс оҕо саҥата иһилиннэ.

– Мин… мин… – диэтэ Валерий быһаарыыта суохтук. – Ньукуус баар дуо?

– Суох.

Валерий, турбахтыы түһээт, иккиһин тоҥсуйда.

– Кимиэхэ наадалааххыный? – чочумча буолан баран кырдьаҕас куолас көөҕүнээтэ. Дьэримиэй оҕонньор куолаһа.

– Ньукууска.

Тимир күрүчүөк тыаһаата. Валерий тымныы туманын бүрүнэн иһирдьэ атыллаата.

– Дорооболоруҥ.

– Дорообо… – оҕонньор тоҥуй соҕустук хардарда уонна киирбит киһи диэки өҥөс гынна да, сыа чүмэчи барыарбах сырдыгар кимин-хайатын кыайан билбэтэ.

– Дьэримиэй Сүөдэрэбис, билбэтиҥ дуу? Эһиги чэйгитин элбэхтэ испит буолуохтаах этим, – Валерий үтүлүгүн уулаах уһаат үрдүгэр уурда, сирэйин тууна бааммыт саалын аллара тарта уонна дьиэлээх оҕонньор “сыгынньахтан” диэн этэрин, иһирдьэ ыҥырарын көһүтэн биир сиргэ тэпсэҥнээтэ.

– Эн… Бэлиэрий… Аргыылап… эбиккин дуу?

Оҕонньор ыалдьыт кэллэ диэн сэҥээрбитэ, сэргэхсийбитэ биллибэтэ, хаччаҕай төбөтүн сууралана-сууралана, хатыҥыр, үрдүк бэйэтэ сүһүөх-сүһүөхтэринэн өҕүллэн, хос түһэн акыллан турда.

– Мин-мин… – Валерий өрүһүспүттүү хардарда.

– Бу… хаһан кэллиҥ?

– Аҕыйах хонно.

– Хантан?

– Уҥуортан, – Валерий илин истиэнэ диэки сапсыйда.

– Уҥуортан хантан?

Валерий оҕонньор тоҥуй, хатыылаах, ону ааһан хаҕыс дьүһүнүн, дьиэтин тас ааныгар туруоран эрэн доппуруостааһынын барытын атыҥыраата. “Испирдиэҥкэ баҕайы бу сырыыга, арааһа, кырдьыгы эппит эбит”, – дии санаата. Ол да буоллар, ууга түһэн эрэр киһи оттон тутуһарыныы, баҕар, бу Дьэримиэй сэрэнэр дьүһүнэ буолаарай, устунан ирэн-хорон бараарай диэн эрэҥкэдийэн, аҕала сатыы-сатыы мичээрдээбитин кубулуппата.

– Дойдубуттан.

– Һы… Быһаас Артыамыйапка холбоспут сурахтааҕыҥ дии. Ол баҕайы эмиэ дойдутугар эргиллэн кэллэ дуо?

Валерий, туох диэн хардарыан билбэккэ, көхсүн этитэн эрэ кэбистэ. “Эчи, мин кимиэхэ-туохха холбоспутум киһи ахсыгар иһиллэн түһэн!” – диэн иһигэр кыһыйан кыбдьырынна. Итиччэ сирэй-харах астаран туран мэлдьэһиэҕин сатамньыта суохха дылы. Биитэр “Артемьев дойдутугар саҥа төннөн иһэр, генерал баһылыктаах халыҥ армияны илдьэ” диэҕин оҕонньоро ол сурахтан үөрэн үнтү түһүө суох быһыылаах.

– Эн баччааҥҥа диэри өйдөммөккөҕүн бандьыыттаан сарайа сылдьаҕын дуу? – Дьэримиэй өссө лаппыйан ыйытта. Булдун үрдүгэр субу саба түһээри гыммыт модьу атах курдук икки акымалын хамнаппахтаата.

Ити ыйытыыттан били Валерий сирэйигэр тоҥмут мичээр сүтэ оҕуста.

– Ньукууска наадалаах этим. Баар дуо? – диэтэ Валерий хап-сабар, бу түөрэккэй кэпсэтиини уурата охсуон баҕаран.

– Ол туох наадалааххыный?

– Көрсүөм, кэпсэтиэм этэ.

– Көрсөн тугу кэпсэтиэҥ этэй?

– Көннөрү… оттон…

– “Көннөрү” тугу? – оҕонньор куолаһа кытаатан барда.

Валерий оҕонньор маннык дьарымталаахтык саҥарарын бу аан маҥнай иһиттэ. Урут, семинарияҕа үөрэнэ сылдьан, кини Дьэримиэйи наар “тукаларыам”, “сэгэрдэриэм” диэн унаарыччы саҥарбыт намыын, сымнаҕас оҕонньор курдук саныыра. Валерий оҕонньорго ити харсаах тылларыгар өссө ордук харсаах тылларынан хоруйдуоҕун, кини дьарыйар саҥатыгар өссө ордук күүстээх дьарымталаах саҥанан хардарыаҕын баҕарда да, билигин кинини кыыһырдара букатын сатамматын, ол куһаҕан дьайыҥнаах буолуоҕун өйдөөн, сымыһаҕын быһа ытырбахтаата.

– Бииргэ үөрэммит дьон этибит дии. Онон…

– “Оҕо сааскытын санаһыаххыт” этэ, ээ? Сымыйаны лахсыйа турума. Эн тоҕо манна хараҥаны сырайданан кэлбиккин сэрэйбэтэ буолуо диигин дуо? – Дьэримиэй өҕүллүбүт сүһүөхтэрэ көнө, акыллыбыт бэйэтэ чинэйэ түһэргэ дылы гынна. – Ньукууска суох. Уонна чой мэйиигэр сүппэттик хатаа: кини эйиэхэ мэлдьи суох буолуо. Эн кинини букатын умун. Эһиги икки суолгут – туспа! Оттон билигин үтүлүгүҥ бу сытар, аан ити баар – самантан киэр буол!

Валерий абатыттан салҕалас илиитин үтүлүгэр уунна. Ол илиитэ бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн сутурукка кубулуйан эрэрин бэлиэтии көрөн, тарбахтарын сараччы тута оҕуста. Оҕонньору кулгаах тааска чаҕылыннаран түҥнэрэн түһэриэн баҕаран кычыгыламмыт илиитин үтүлүгэр батары баттаата уонна ааттаһар, эккэлэс куолаһынан аргыый ботугураата:

– Дьэримиэй оҕонньор, мин эһиэхэ хаһан даҕаны куһаҕаны оҥорбутум суоҕа… Эн да миэхэ…

– Сөп… Сөп… Сибилигин дьүгэлийэ эрэ оҕус. Эн манна сылдьыбатаҕыҥ, мин эйигин көрбөтөҕүм буоллун. Ньукууһу эрэ тыытыма. Ньукууһу эрэ онно-манна сөрөөмө. Кинини уккуйар сураххын истиэм да – үтүөнү күүтүмэ. Кырдьаҕас дии санаама: тыыҥҥынан иэстиэм.

Бырастыыта-быраһаайа суох халҕан “лип” гынна.

Валерий абарбытын омунугар, тыаһыам диэн сэрэнэрин умнан, олбуор кэлииккэтин аанын тэбэн саайбыта лаһыгырыы түстэ. Олбуортан ойон таҕыста. Кыһыыта-абата кыынньан, уулуссанан сандаарбыт түннүк диэки сутуругунан дугдуруйа-дугдуруйа, бабыгыраата:

– Баш-ша-быык-тар! Шуолас-тар! Бэйи, кэпсэтиллиэ!

Оо, кини билигин, сатанара буоллар, сутурук курдук японскай гранатанан ити түннүгү төһө үлүгэр үөрүүнэн тоҕо быраҕыа этэй!

Валерий сирэйин хоту харбыалаһан иһэрин уулусса төрдүгэр, дьахтар манастыырын чугаһыгар, тиийэн баран эрэ өйдөөтө. Уоһун иһигэр ботугураан үөҕүстэ. Кини военкомат үлэһитэ киһиэхэ сылдьыахтаах. Кини Дьокуускайга кэлиэн аҕай иннинэ ол киһи сулууспатын сорудаҕынан ханна эрэ барбыт этэ. Бүгүн Испирдиэҥкэ кинини кэлбит, көрдүм диэтэ дии. Кэлбит буоллаҕына, хайаан да көрсүөххэ наада. Түргэнник. Ол киһиттэн элбэх тутулуктаах.

Тииттээхэптэргэ киирэн табыллыбатаҕа Валерий санаатын түһэрбэтэ, куттаабата, киниэхэ чугуйар, төннөр, саараҥныыр быһыыны үөскэппэтэ. Хата ордук өсөһүннэрдэ, харса-хабыра суох оҥордо. Кини ол байыаннайын кытта уопсай тылы булуох тустаах. Булгуччу! Атын суол суох. Ону ситистэҕинэ ол-бу Тииттээхэптэр сөбүлүүллэрэ-сөбүлээбэттэрэ диэн улахан суолтата суох. Кинилэри кэлин, арыый кыаҕырдахха, хайдах баҕарар турку сыҥааҕыныы иэҕиэххэ сөп. Билигин өрө көрөн өгдөрөҥнөспүттэрэ хойут, санаа хоту өрө-таҥнары тутар саҕана, хата бэлэм сылтах буолуоҕа.

Аргыылап төннөн таас Реальнай аттынан туораан, казначейство дьиэтин чугаһыгар кэлэн тохтоото. Ахсынньы анысханнаах тымныыта обургу аан туманынан оргуйан, бэл иннигэр ууммут илииҥ көстүбэт үлүгэрэ буолан үчүгэй. Дьон көрүөхтэрэ, билиэхтэрэ диэн куттал суох.

Валерий түннүктэрэ ыстаабан сабыылаах, сарайыгар түспүт хаарга самнары баттаппыкка дылы намыһах дьиэни кэтээн, иһиллээн турда. Туох да саҥа-иҥэ биллибэт. Кини наадалаах киһитэ манна хос куортамнаһан олорор буолуохтаах. Олбуор кэлииккэтин анньан көрдө. Сабыылаах. Иккитэ-үстэ күүскэ тэбиэлээтэ. Ыт үрэн маргыйда. Тимир сыап кылырҕаата.

– Кимиэхэ наадалааххыный? – сотору олбуор иһиттэн эмээхсин дьахтар саҥата нууччалыы ыйытта.

– Военкомат үлэһитэ Соболевка.

Эмээхсин кэлииккэтин аста.

– Ыалдьыттаах дуо?

– Суох быһыылаах. Суох, суох. Баһаалыста.

Кэҥэс куукунаҕа баар буоллулар. Аһаҕас билиитэ аана сып-сылааһынан илгийбэхтиир. Куукунаны оһох уота эрэ сырдаппыт. Билиитэ аанын чугаһыттан атына барыта хараҥа.

– Эраст Константинович, эйиэхэ, – диэт, эмээхсин уҥа диэки хараҥаҕа киирэн сүтэн хаалла.

Хаҥас диэки халҕан тыаһаата. Аан сырдыгын сүрдээх кэтит сарын бүөлүү турда.

– Дорообо, Эраст Константинович, мин штабтан, – диэтэ Валерий иһиллэрдик доргуччу.

– До… рообо… Ханнык…

Валерий, киһитин ситэ саҥардыбакка, ойоҕоһунан кыһарыйан, иһирдьэ атыллаата. Анарааҥҥыта, дьиибэргээн, аанын тутааҕын туппутунан киниэхэ эргилиннэ. Валерий кини дьүһүнүн удумаҕалатан билэрэ. Лаампа сырдыгар кыһайан көрөн баран: “Кини… миэхэ үкчү ойуулаан кэпсээбиттэр эбит”, – дии санаата. Үрдүк, искэл, сонтоҕор муруннаах, чөҥөрүттүбүт харахтаах, ньылаарыччы тарааммыт убаҕас баттахтаах төрөл нуучча киһитэ. Хаһалаах быһыылаах. Маҥан ырбаахытын таһынан иэннэриктэммит.

– Табаарыс, эн… – дьиэлээх киһи сөбүлээбэтэҕин биллэриэхтии саҥаран эрдэҕинэ, Валерий кулгааҕар сыста түстэ:

– Үтүө киэһэ, тойон штабс-капитан.

Анарааҥҥыта сүр сылбырҕатык эргиллэ биэрэн халҕаны ыга тарта, ыалдьытын үрдүгэр саба нөрүллэн туран суостаахтык сибигинэйэн бардьыгынаата:

– Кимҥиний?

– Эн доҕоруҥ буолабын, тойон штабс-капитан.

– Манна ханнык да штабс-капитан суох. Манна Облвоенком отделын начальнига баар. Аадырыскын алҕаһаабыккын, табаарыс.

– Мин алҕаһааччым суох, тойон штабс-капитан.

– Штабс-капитан манна суох диибин дии… – дьиэлээх киһи быыппаһынна. – Киһилии тылы өйдөөбөт буоллаххына, өйдөтөр сири начаас булларыам – ЧК-ны! Онно көрдөөбүккүн ылыаҥ – симилиэс буулдьаны!..

– Аргыый тиэриллэҥнээ!.. Чэ эн доҕоруҥ буолумуум даҕаны. Эн доҕотторуҥ доҕордоробун. Оччоҕо син биир эн доҕоруҥ буолан тахсабын буолбат дуо?

– Кимнээҕий ол… мин доҕотторум?

– Пепеляев генерал туһунан истибитиҥ ини? Кини…

– Шантажист… Провокатор… – дьиэлээх киһи килбэчигэс тирии тобуктаах галифетын сиэбиттэн күтүр бэйэлээх, бар түүлээх сутуруктарын сулбурута тардыталаата.

– Чөт! Молчать!..

Ити тыллар сибигинэйэн эрээри, киһини соһутар, самнарар сүр дьарымталаахтык, сытыы кылыһынан быһыта баттаан кэбиһэрдии эрчимнээхтик этилиннилэр. Дьиэлээх киһи ах баран, били сутуруктарын өттүгэр сыһыары туттуталаан чынайа түспүтүн өйдөөбөккө да хаалла.

– Быһахта аҕал!

Дьиэлээх киһи остуол дьааһыгыттан бүлгү тутуу быһаҕы ыла охсон биэрдэ. Валерий сонун тэллэҕин муннугун көтүрдэ, онтон биэтэскэ сыһыары тигиллибит маҥан таҥаһы көтүрү тардан уунна:

– Аах!

Соболев таҥаһы тэниччи туппутунан кыраһыын лаампа диэки төҥкөйдө. “Эра! – диэн суруллубут онно чэрэниилэнэн. – Көһүт. Тиийиэхпит. Хайдах көрсөрү маны тиэрдэр киһи этиэ. Кини тыла – бирикээс. Август Р.” “Эра… Эра… Бэйи… Август… Ах даа!.. Кини. Чахчы кини! Кини туруору буукубалаах буочара. Полковник Рейнгардт”. Балтараа сыл устата элбэхтэ өлөр-тиллэр быһылааныгар бииргэ түбэһиспит киһитэ. Пермь куораты Пепеляев сэриилэрэ ылалларыгар, Кыһыл Армияҕа сулууспалыы сылдьан, иккиэн бииргэ түҥнэри эргийбиттэрэ. “Эра…” Соболевы итинник кини эрэ ааттыыра. Ону кыыс оҕоҕо дылы ааттыыгын диэн бастаан өһүргэнэ истэрэ. Кэлин үөрэнэн хаалбыта. Кинилэр Красноярскайга арахсыбыттара. Соболев онно, тифкэ ыалдьан, госпитальга хаалбыта. Үтүөрэн баран буруйун билиммит, сэбиэскэй былааһы ылыммыт военспец быһыытынан бу кырыыстаах тымныылаах сир уһуга дойдуга түҥкэлийэн кэлбитэ. “Хайа хайалыын тиксиспэт, киһи киһилиин булсар диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. Мин манна баарбын полковник хантан биллэҕэй? Ол эрээри билиминэлэр. Хата манна, Якутскайга, туох буоларын курдаттыы көрө-истэ сылдьаллар ини. Биир киһилэрэ бу тиийэн кэллэ дии. Ыыппыт агеннара өссө манан эрэ бүппэтэҕэ чахчы. Рейнгардт элбэхтэ кэһэйбит киитэрэй түөкүн. Кини түөрэккэй суолга киирэн биэриэ суохтаах этэ. Пепеляев похода чахчы кыайыынан бүтүөҕүн биллэҕэ дуу? Быстах, албын мэҥиэни хабыан сатаммат…”

Ахсааннаах чыпчылҕан иһигэр Соболев төбөтүгэр араас санаа булумахтаста. Кини, уһата-тэнитэ барбакка, сип-сибилигин иккиттэн биирин быһаарына охсоро наада этэ. Урукку штабс-капитан бассабыыктары, кинилэр диктатураларын ис сүрэҕиттэн абааһы көрөрө. Сэбиэскэй былаас суулларын туһугар кини олоҕуттан уратытын барытын биэрэрин даҕаны кэрэйиэ суох этэ. Ити туһугар кини кыргыһыыга даҕаны киирсэргэ бэлэмэ. Ол эрээри бу кыргыһыы кыайыынан түмүктэниэҕин бигэтик билэр буоллаҕына. Кыһыллар кыайтараллара чахчы буоллаҕына. Оттон туга-ханныга биллибэт суолга… Кини ааспыт өттүгэр элбэхтэ кэһэйдэ. Дьолго, кэһэйдэ эрэ. Аҕыс-сэттэ сыл устата сэриигэ сылдьан, Соболев тиһэҕэр тиийэн саамай кылаабынайа тыыннаах ордор эбит диэн санааҕа кэллэ. Ити да гыннар үрдүк өрөгөйгө, албан аакка тиксэр суолтан туора туран хаалар эмиэ да кыһыылаах буолуохха дылы. Итиэннэ сүгүн туора туруоруохтара суоҕа баар. “Күүрээннээх күннэргэ туора турбутуҥ”, – диэн ол кыайбыт-хоппут дьон эйигин биир буулдьа аһылыга оҥордохторуна даҕаны көҥүлэ.

“Хайыахха? – Соболев харааччы мунан багдаллан турда. – Бу азиаты сибилигин үүрэн таһаардахха? Ол-бу кутталлаах сибээскэ киирсибэтэххэ? Оччоҕо бу дьиккэриҥ тута дьонугар биллэриэ. Оччоҕо кыһылларга букатыннаахтык эргийбиккэр тахсар, кэлин били кытаанах иэстэбилгэ түбэһэҕин. Кэбис… Рейнгардт, ыһыыт атамаана, бука, билэн холбостоҕо. Пепеляев хайаан да кыайарын эрэнэн. Оччоҕо билигин аккаастаан кэбиһэр хайдах да сатаммат. Оо, хайыах муҥуй?.. Сатана дьэбириэйэ умнубатах соруон”. Кини санаабатаҕа буоллар, Соболев, билиҥҥитин курдук, ылы-чып олорон бу айдааннаах күннэри аһарыа этэ. Уонна, Пепеляевтаах куораты ыллахтарына дьэ кинилэргэ холбоһуо этэ. Ону баара… “Хайыахханый? Чэ билигин сөбүлэммитэ буолуохха. Соччо куттала суох бытархай сорудахтарын толоруохха да сөп. “Кини тыла – бирикээс”, – диэбит дии. Бу азиат тылын. Олус кыаллыбат суолу этэр үһүө? Эттэҕинэ да ылыныллыа суоҕа. Чэ бэйи, хайдаҕа-туга көстөн иһээ ини… “Доҕоруҥ буолабын”. Доҕор курдук көрсөрбөр тиийэбин. Инньэ диэн хайыахпыный? Атын хайыыр даҕаны кыаҕым суох…”

Валерий дьиэлээх киһини кэтээн көрө турда. Кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, Соболев бастаан ЧК-ны эҥин ахтыбытыгар кини улаханнык дьиксиммитэ. Киһи иһин эриэнин туох билиэ баарай. Полковник Рейнгардт суругун биэрэригэр: “Ол-бу буолан куйбаҥнаары гыннаҕына, дьаҕырыйа түһээр. Кини куттамсах. Уонна кыһылларга ис сүрэҕиттэн ылынан үлэлээбэтэ биллэр. Кыһалҕаттан сылдьара буолуо. Онон кини чааһыгар саарбаҕалаама”, – диэбитэ да, ону бигэтик эрэнэр күчүмэҕэй этэ. Бу сылларга киһи санаата араастаан уларыйыан сөп. Соболев даҕаны чахчы кыһыл диэки эргийиэҕин тоҕо сатамматый? Итинник саарбахтыы саныы туран, киһитэ били бастаан кыыһырбыта, быыппастыбыта улам симэлийэн, сирэйэ улам марбастан, ньэлгэйэн, сымнаан барбытын көрөн, Валерий көхсө кэҥии түстэ.

– Тойон штабс-капитан, ыалдьытыҥ сыгынньахтанарын көҥүллүөҥ дуу?

– Баһаалыста. Прошу… Тоһоҕо ити баар. Итиэннэ миигин, ради бога, Эраст Константинович диэ, – Соболев истиэнэни ыйан хараҕынан имнэннэ уонна ыалдьытыгар олоппоһу сыҕарытан биэрдэ, бэйэтэ ороҥҥо олордо.

Валерий илиитин ууммутунан кэллэ:

– Чэ, Эраст Константинович, билигин дорооболоһордуу дорооболоһуох.

Илии тутустулар.

– Кими кытта билсэр чиэстэнним? – Соболев илиитин араарбакка олорон ыйытта.

– Такыров… Петр Петрович.

– Дорообо, табаарыс Такыров.

Валерий киһитэ илиитин кытаанахтык ыга туппутугар букатын холкутаата. Бу чахчы бэйэ киһитин илиитэ.

– Чэ сөп. Онуоха-маныаха диэри “табаарыстар” да буолуох. Күүтэрбит даҕаны ахсааннаах хонук хаалла.

– Август Яковлевич… онно дуо? – Соболев быһаарыыта суох аан диэки садьыс гынна.

– Полковник Рейнгардт генерал Пепеляев дружинатын бастаан иһэр батальонун командира. Саха сирин коммунистартан босхолуур үрдүк чиэс аан бастаан киниэхэ тиксиэҕэ.

Соболев ойон турда:

– Төрүт умнан олоробун. Кыратык закускалыах. Көрсүспүччэ.

Валерий кинини илиититтэн тардан төттөрү олорто.

– Кэбис, мин манна өр буолуом суоҕа. Түүҥҥү патруллар тахсыахтарын иннинэ түспүт сирбэр тиийдэхпинэ сатанар. Ити суруккун аахтыҥ дии?

Соболев тоҥхос гынна.

– Итэҕэйдиҥ?

– Даа.

– Өйдөөтүҥ?

– Өйдөөн.

– Оччоҕо сибилигин таһааран оһоххо бырах.

Соболев саҥата суох куукунаҕа таҕыста.

Валерий аан быыһынан көрөн турда.

– Сурукка этиллибитин курдук, мин тылым эйиэхэ – бирикээс, – диэтэ Валерий эмиэ утарыта олорбуттарыгар. – Ол мин бирикээһим буолбатах. Полковник Рейнгардт да бирикээһэ буолбатах. Сибиир добровольческай дружинатын командующайа генерал-лейтенант Пепеляев бирикээһэ. Мин ону тиэрдээччибин эрэ. Онон байыаннай киһи бэйэҥ бэркэ билэриҥ буолуо: бирикээс дьүүллэһиллибэт, бирикээс толоруллуохтаах.

“Азиат!.. Дикарь!.. Иһит эрэ бу хаптаҕай мурун тылын-өһүн! Хайдах сэнэбиллээхтик, баламаттык кэпсэтэрий миигин, дворянины, ыраахтааҕы офицерын кытары!” – диэн Соболев иһигэр кыынньан кэллэ. Ол эрээри, онтун биллэрбэккэ, сөбүлэһэр быһыынан тоҥхоҥнуу олордо. Бу азиат, бэйэтэ этэрин курдук, связист, генерал Пепеляев бирикээһин тиэрдээччи эрэ. Почтанан кэлэр сурук кэмбиэрин кэриэтэ. Сурук ис хоһооно хайдах да буолбутун иһин кэмбиэргэ кыыһыра сылдьыаҥ дуо? Син ол курдук.

– Билэбин…

– Мин эйиэхэ бирикээһи тиэрдиэм иннинэ биир суолу быһаарыах тустаахпын. Генерал Анатолий Николаевич Пепеляев даҕаны, полковник Август Яковлевич Рейнгардт даҕаны эйигин үрүҥ армия идеалларыгар бигэ бэриниилээх, советскай былааска хаан өстөөх киһинэн, быһата, бэйэлэрин киһилэринэн ааҕаллар, – Валерий киһитин хараҕын утары көрдө. – Оннук дуо?

– Оннук.

– Мин эйигин тиһэҕэр тиийэ итэҕэйиэхпин сөп буоллаҕа дии?

– Ол эн бэйэҥ дьыалаҥ! – Соболев өһүргэнэн, көмүлүөктэн уот ыстанарын курдук, ойон турда, икки илиитин галифетын сиэбигэр батары баттаан, хос иһигэр төттөрү-таары хаамыталаата. Онтон Аргыылап иннигэр саба нөрүйэн туран, мөлтөх актер сценаҕа саҥарарыныы бобуллаҥнаата: – Эн… дворянины, офицеры кытта кэпсэтэргин умнума!

– Олор, Эраст Константинович, – диэтэ Валерий аргыый эрээри, кытаанахтык, модьуйардык. – Билигин ол-бу аайыттан сылтанан өһүргэнэн ыстаҥалаһар кэм буолбатах.

Киһитэ алҕас тылластым диэн буруйдаммыт, чаҕыйа быһыытыйбыт чинчитэ биллибитэ буоллар, Соболев эбии өһүргэнэн тиргиллиэх этэ. Оттон билигин кини ити кыйахаммытыттан төрүт кыһаллыбатах тымныы, дьэбир саҥаттан айахха бэрдэрдэ, кыыһырбыт уоҕа хайдах эрэ эмискэ мөлтөөн, өс киирбэх оронугар төттөрү бүк түстэ.

– Дворянины, офицеры кытта кэпсэтэрбин билэбин. Билбэтим буоллар, манна кэлиэм суох этэ. Ону тэҥэ… – Валерий киһитэ халты көрөн эрэр хараҕын тоһуйан батары көрдө. – Ону тэҥэ большевистскай облвоенкомат отделын начальнигын кытта кэпсэтэрбин эмиэ билэбин.

– Мин…

– Иһит! Мин эйиэхэ тиһэҕэр тиийэ эрэнэрим сөбүн дуу, сыыһатын дуу чопчутук билэрим наада. Ону миигиттэн бэйэм тириим харысхала эрэйэр буолбатах: соҕотох мин биитэр миигин кытта иккиэйэх-үһүөйэх киһи өлөрө суолтата суох. Ону миигиттэн дьыала туһа, биһиги уопсай охсуһуубут туһа эрэйэр. Өһүргэнэн тэлэкэчийиэх иннинэ итини өйдүөххэ наада.

– Чэ сөп. Бырастыы гын, – Соболев аргыый хардарда.

– Эйиэхэ кыра да саарбахтыыр санаа суох буоллаҕа дии?

– С-суох…

– Эн бэйэҥ дьылҕаҕын, олоххун бүтүннүүтүн генерал Пепеляев дьаһалыгар биэрэр буоллаҕыҥ дии?

– Даа!

– Үчүгэй. Билсиһиибит олус уһаатар да, барыта дьэҥкэрдэ диэххэ сөп. Эраст Константинович, бэйэҥ да билэриҥ буолуо: Пепеляев командующайдаах Сибиир добровольческай дружината бу күннэргэ Дьокуускайы туһулаан иһэр. Дружина 800 киһилээх. Олортон үксүлэрэ старшай офицердар: генерал Вишневскэй, генерал Ракитин, полковниктар Андерс, Леонов, Рейнгардт, Сайфуллин, Вандышев, Иванов, Самойлов, Шнапперман, Сивко… Чэ, быһата, полковник үөһэ полковник, майор үөһэ майор. Итилэртэн үгүстэрин эн билэр буолуохтааххын. Дружинаҕа олохтоох үрүҥнэр этэрээттэрэ холбостулар.

– Билэбин. Кыһыллар агентуралара куһаҕана суохтук үлэлиир.

– Хомойуох иһин, оннук. Ол эрээри онтукалара да кинилэри быыһыыра биллибэт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас самнара ахсааннаах хонук хаалла.

– Кыһылларга эмиэ көмө күүс соҕурууттан кэлэ турар.

– Буоллун. Илинтэн иһэр күүһү утары туох даҕаны туруулаһыан сатаммат. Генерал Пепеляев ыраахтан силистээх. Кини кэннигэр Америка, Англия уонна Япония тураллар. Бу үс ааттаах баай государство көмөтө тохтоло суох күүһүрэн иһиэҕэ. Дьокуускай дьиҥинэн Пепеляев большевизмы утары крестовай походугар бастакы пуун эрэ. Кини бүтэһик сыала – Сибиири уҥуордаан Москва Кремлигэр киирии. Чэ итини барытын эн бэйэҥ да өйдүүгүн. Эйигин агитациялыы сатыыр наадата суох.

– Таҥара биэрдин!.. – Соболев үөһэ тыынна, кириэстэнэн сапсынна.

– Таҥара бэлэм кыайыыны аҕалан биэриэ суоҕа. Барыта бэйэбититтэн тутулуктаах, Эраст Константинович. Эн, мин, биһиги бары туох-баар кыахпытынан бүтүннүүтүнэн ити улуу кыайыыны ситиһэргэ көмөлөһүөхтээхпит.

– Оннук-оннук.

– Дьэ билигин мин этэрбин үчүгэйдик өйдөөн иһит. Ол генерал Пепеляев эйиэхэ сирэй бирикээһэ. Бастакынан, эн кыһыллар Пепеляевы утары операцияларын былаанын куоппуйатын булуох тустааххын.

– Хайдах?! Командующай штаба военкоматтан туспа…

– Хайдаҕа – эн дьыалаҥ. Онуоха мин орооспоппун. Булан миэхэ тиксэриэхтээххин. Оччоҕо Пепеляев кыһыллар хас хардыыларын өтө көрө олоруоҕа. Байыаннай киһи бэйэҥ да өйдүүр инигин, ити былаан Пепеляев илиитигэр хайа кыалларынан эрдэ тиийэ охсуохтааҕын?

– Өйдөөн да… – Соболев үөһэ тыынна. – Суох… суох…

– Сөп. Аны иккиһэ. Кыһыллар этэрээттэрин иһигэр бэйэ дьоннорунан агитацияны күүһүрдэн, ол этэрээттэр Пепеляев диэки эргийэллэрин ситиһиэххэ наада. Маныаха туттуллар прокламацияны, ыҥырыыны мин эйиэхэ сотору тиксэриэҕим.

– Дьэ саарбах…

– Эрдэттэн саараама. Үсүһэ – Пепеляев Якутскайга кимэн киирэр кэмигэр куорат иһигэр өрө турууну тэрийэн байыаннай штабы, ревкому, обкому, телеграбы ылыталыахха наада.

– Даа… Ити барыта тылынан эттэххэ эрэ дөбөҥ, – Соболев бириэйдэммэтэх сэҥийэтин имэрийбэхтээтэ.

– Ким да дөбөҥнүк ситиһиллиэ диэбэт. Ол эрээри кыһалыннахха кыайтарыан сөп.

– Итини барытын ким тэрийэр?

– Эн!

– Мин?! – Соболев өрө көрө түстэ. – Билэллэр дуо кинилэр мин киммин? Мин кыахпын? Мин баара-суоҕа облвоенкомат рядовой үлэһитэбин. Ону даҕаны соччо итэҕэлэ суох, кэтэбилгэ сылдьар үлэһитэбин. Мин волшебник буолбатахпын. Сааратыахпын сатаммат.

– Эраст Константинович, эн кимҥин бэрт үчүгэйдик билэллэр. Билэллэр уонна эрэнэллэр эн өйгөр, сатабылгар, хорсун быһыыгар. Итиэннэ соҕотох буолуоҥ суоҕа. Мин эйигин сотору сорох наадалаах дьону кытта билиһиннэриэм. Аан бастакы соругуҥ – кыһыллар операцияларын былаана. Ол былааннара хайыы-үйэ оҥоһуллубут буолуохтаах. Аҕыйах хонугунан онтукалара мин илиибэр тиксиэ диэн эрэнэбин.

– Суох… суох… Ону мин хантан ылыахпыный?.. Хайдах… Бэйэҥ даҕаны санаа… – Соболев Валерий диэки ааттаһардыы көрдө. – Хайдах… санаан көр…

– Мин буолбатах, эн саныахтааххын, – Валерий дьэбирдик хардарда. – Чэ ити курдук. Мин хойутаатым.

Ыалдьыт таҥынна.

– Эраст Константинович, атаарыаҥ дуу: ыккыт үрүгэнэ бэрт этэ.

– Ах даа… даа…

Таһырдьа таҕыстылар.

– Өссө биирдэ санатабын, Эраст Константинович, – диэтэ Валерий кэлииккэ халҕанын тутааҕын тутан туран. – Бирикээс дьүүллэһиллибэт, бирикээс толоруллар.

– Даа… Даа…

– Аҕыйах хонугунан билсиэм. Ол кэлиибэр былаан эн илиигэр баар буолуохтаах.

– Хайдах?! Иһит эрэ…

– Көрсүөххэ диэри.

Халҕан “лап” гынна.

“Сыраан… Дырысааҥкы… Уонна өссө офицер ааттаах ээ! – диэн сэнии, сиргэнэ саныы-саныы, Валерий туман быыһынан соҕуруу диэки түстэ. – Воля диэн мэлийбит күтүрэ быһыылаах. Дагдайбытын аанньа далай акаары баҕайы дуу, баатыгарын. Эппиппин толотторо иликпинэ сүгүн олордуом суоҕа. Сөпкүн көрөрүм буолуо. Былааны баҕас буллаттаран тэйэр инибин. Ол кэриэтин баһыҥ бардын. Туттахтарына, баҕар, тыллаа даҕаны. Такыровы көрдөөн такырыйа сүүрдүннэр!..”

Соболев буоллаҕына, сабыллыбыт халҕаны аһан, туман үөһүгэр ыалдьытын көхсүн көрөн хаалла. Эрчимнээх атах дьулурҕатык кыычыргыы турда. “Сылдьара эчи хоодуотун. Куттаммата итиччэ үлүгэр дуу?” – диэн кини дьиктиргээтэ. Онтон устунан этин сааһыгар курас тымныы кутулларга дылы гынна: “Бэйи эрэ, арай… Арай ЧК соруйан ыыппыт буоллун… Провокация буоллун… Оччоҕо…” Соболев сонун уолугун саба туттан иһэн били маҥан таҥас лоскуйун өйдүү түстэ: “Арба, Рейнгардт суруга этэ. Чахчы киниэнэ. Ол баҕас чуолкай. Саарбаҕа суох. Оо, оннук эрэ буоллун…”

Эраст Константинович дьиэҕэ киирдэ. Билиитэ аанын өҥөс гынна, маҥан таҥаһын тобоҕун булуохтуу. Онуоха оһох күлүнэн бүрүллэн эрэр чохторо, элэктиирдии, кытарбахтыы чипчилиҥнэстилэр. Соболев, чугуун хаппаҕы саба тэбэн баран, хоһугар ааста.

6

Дьокуускайга 1922 сыл бүтэһик нэдиэлэтэ уонна 1923 сыл бастакы хонуктара үрдүк күүрээн үөһүгэр аастылар. Бу икки дьыл кирбиитигэр Саха сирин историятыгар сүҥкэн суолталаах баараҕай түмсүүлэр буоллулар: Россия Коммунистическай (большевиктар) партиятын Саха уобаластааҕы маҥнайгы конференцията уонна Саха АССР Советтарын маҥнайгы учредительнай съеһэ.

Комсомол обкома педагогическай техникум комсомолецтарын партийнай конференцияны уонна Советтар съезтэрин тэрийэн ыытар тэрилтэлэр дьаһалларыгар биэрдэ. Томмот Чыычаахап конференция кэмигэр партия обкомун дьыалаларын управляющайыгар ол-бу быстах сорудахха сырытта. Манна көрдө кини хотугу тыйыс кыраай чулуу коммунистарын, урут ааттарын эрэ истэн ытыктыыр дьонун илэ бэйэлэрин. Манна көрдө кини саха дьадаҥытын баайдары утары охсуһууга туруорбут ревкомовецтары, Гражданскай сэрии уотун ортотунан ааспыт аатырбыт кыһыл бартыһааннары. Күн-дьыл, быһыы-майгы делегаттар туттар быһыыларыгар, таҥнар таҥастарыгар да биллэр. Үгүстэр байыаннай гимнастеркалары таһынан батарантаастаах курдаахтар, бэстилиэттээхтэр.

Конференция аһылыннаҕын сарсыныгар “Автономная Якутия” хаһыакка Саха сирин хомуньуустара РК(б)П Киин Комитетыгар ыыппыт эҕэрдэ тэлэгирээмэлэрэ бэчээттэннэ: “Москва РКП КК. Саха уобаластааҕы маҥнайгы партконференция үлэтин саҕалаан туран, Киин Комитекка – компартия кылаабынай штабыгар, кини сирдьитигэр Лениҥҥэ итии эҕэрдэни ыытар. Компартия түмүллүбүт өйө-санаата уонна дьулуура конференция үлэтигэр бигэтик этиллиэхтэрэ. Коммунизм кыһыл знамята автономнай республика территориятыгар бүтүннүүтүгэр тулхадыйбаттык өрө тэлибириэҕэ. Конференция президиума. Дьокуускай к. Ахсынньы 24 к. 1922 с.”. Хаһыат күнтэн күн ахсын конференция үлэтин сиһилии сырдатан истэ. РК(б)П Саха уобаластааҕы бюротун политическай отчуотун, “Автономнай Саха сирэ уонна РКП соруктара”, “Национальнай боппуруос туһунан”, “РК(б)П Саха сиригэр хаһаайыстыбаннай политикатын соруктарын туһунан”, “Саха сиригэр ыччаттар союзтарын соруктарын туһунан”, кооперация, профсоюз тустарынан дакылааттары, конференция уураахтарын ис хоһооннорун сиһилии бэчээттээтэ. Конференция ааспыт кэми түмүктээн, партия обкомун бюротун уопсай политическай линиятын уонна практическай үлэтин сөптөөҕүнэн аахта итиэннэ инники үлэ хайдах барыахтааҕын эркээйилээн биэрдэ. Билиҥҥи кэм биир саамай сүрүн, тирээн турар соругунан илинтэн ааҥнаан иһэр Пепеляев армиятын урусхаллааһын буолар диэн конференция тоһоҕолоон эттэ.

Уобаластааҕы партийнай конференцияны тилэх баттаһан Бүтүн Саха сирин Советтарын маҥнайгы учредительнай съеһэ муһунна. Уһуга-муҥура биллибэт киэҥ уорҕалаах кыраай бары өттүттэн: хоту, соҕуруу, илин, арҕаа улуустартан – сааһын-үйэтин тухары хараҥа батталга умса тэпсиллибит, саҥардыы өйө уһуктан, хараҕа аһыллан, саҥа олох сардаҥалаах күнүн диэки дьулуспут норуот бастыҥ дьонноро түмүстүлэр. Манна кэллилэр биллиилээх хомуньуустары, ревкомовецтары, сэбиэскэй активистары, интеллигенция бастыҥ дьоннорун кытта бииргэ баай хабалатыттан субу аҕай мүччү туттаран, харахтарын саҥардыы өрө көрөн эрэр хамначчыттар, тойот-хотун холоҥсолоох хотонуттан субу аҕай хостонон тахсыбыт, өссө да хоргус-килбик батараак дьахталлар. Манна кэллилэр араас омуктар бэрэстэбиитэллэрэ – сахалар уонна нууччалар, эбээннэр уонна украинецтар, эбэҥкилэр уонна латыштар. Байыаннай кители кытта эргэ түрүкүө ырбаахы, бинсээги кытта дүгдэгэр түнэ сон манна кэккэлэстэ.

Чыычаахап съезд секретариатын илии-атах үлэтигэр көмөлөстө. Кини съезд трибунатыттан Саха сирин кыратын-кыамматын тапталлаах дьонноро: партия обкомун секретара Максим Аммосов, Ревком бэрэссэдээтэлэ Платон Ойуунускай, кыһыл сэриилэр командующайдара Карл Байкалов революционнай охсуһуу уотунан төлөннүрбүт, өйү-санааны өрүкүтэр, куту-сүрү долгутар имэҥнээх этиилэрин иһиттэ. Ити дьону саҥаттан саҥа араатардар: Өлүөхүмэ уонна Бүлүү, Лена уонна Амма ыыталаабыт делегаттара – солбуйдулар. Кинилэр уостарынан “киһибин эбээт!” диэн аан бастаан киэн тутта санаабыт, сүһүөҕэр турбут, көхсүн көннөрүммүт, түөһүн муҥунан көй салгыны эҕирийэ тыыммыт көҥүл киһи этиҥ ньиргиэринии дуорааннаахтык саҥарда. Кыһыл таҥас сабыылаах трибунаттан чаҕыллар араатардарга, саала иһиттэн дуорайар эҕэрдэлэргэ саха норуота автономияны ылбытыттан муҥура суох үөрүүтэ, бу үрдүк үөрүүнү бэлэхтээбиттэрин иһин Коммунистическай партияҕа, Россия пролетариатыгар төлөннөөх махтала этилиннилэр.

Съезд Платон Ойуунускай бэрэссэдээтэллээх Саха Киин Ситэриилээх Комитетын, Исидор Барахов бэрэссэдээтэллээх Народнай Комиссардар Советтарын тэрийдэ.

Автономия тэриллиитинэн республика үлэһиттэрин айхаллаан туран, съезд кинилэр туох баар күүстэрин сэбиэскэй олоҕу бөҕөргөтөргө туһулуулларыгар, оттон субу тирээн турар кэмҥэ үрүҥ генерал Пепеляев авантюратын үнтү сынньарга түмсэллэригэр ыҥырда. Съезд аһыллыаҕыттан сабыллыар диэри хас күнэ барыта норуот бүттүүнүн улахан бырааһынньыга буолан ааста. Маннык сүҥкэн өрө көтөҕүллүүнү, маннык үрдүк өрөгөйү Дьокуускай өссө көрө илигэ…

– Көрдөһүүгүн ылынарга быһаардыбыт. Бу аадырыска тиий…

Томмот Чыычаахап, итиэннэ туох диэн этэллэрин истэ барбакка, арбаҕар баттахтаах комсомол куораттааҕы комитетын секретара уол илиититтэн кэмбиэри сулбу тардан ылаат, көрүдүөргэ ыстанна. Аны төттөрү көрдөөн туруохтара диэбиттии, кумааҕытын хоонньун сиэбигэр тимирчи баттаата уонна түргэн үлүгэрдик кирилиэһинэн таҥнары сүүрэн түһэн таһырдьа тахсан, Улахан уулуссанан тэбиннэ. Хаамыы-сүүрүү иккэрдинэн элэгэлдьийэн иһэн: “Син ситистим ээ!” – диэн күлэн кэбистэ. Пепеляевы утары сэриигэ барыахтаах этэрээттэр тэриллэр сахсааннара биллиэҕиттэн кини хайаан да кыһыл сэриигэ байыаһынан киирэргэ быһаарыммыта. Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин командующайын штабыгар, военкомакка, ЧОН-ҥа, атын да этэрээттэр командованиеларыгар барыларыгар сылдьыталаабыта. Олор бары: “Комсомолец эбиккин, комсомол горкомуттан направлениета аҕал”, – диэн ылбатахтара. Обкомол, горкомол буоллахтарына комсомолецтары мобилизациялыыр туһунан дьаһал суох, онон үөрэммитиҥ курдук үөрэн, наада кэллэҕинэ биллэриэхпит диэн төттөрү утаараллара.

Бүгүн, төрдүс сырыытыгар, дьэ ситистэ ээ! Томмот бу сырыыга горкомол секретара уоллуун маннык тыҥааһыннаах кэмҥэ наһаа наҕылын, үөһээ сууттары кытта үчүгэйдик быһаарсыбатын туһунан кимиилээх соҕустук, этиһэ да былаастаан кэпсэтэр санаалааҕа. Онтуката баара хата кини дьылҕатын хайыы-үйэ быһааран, кумааҕытын суруйа охсон бэлэмнээн олорор эбит. “Урут элбэхтэ мөҥүттүбүтүм, ордук-хоһу саҥарбытым эрээри, ити секретарым үчүгэй баҕайы уол ээ! – диэн Томмот кинини хайгыы санаата. – Пепеляев урусхалланыар диэри, техникум, быраһаай! Кыһыл байыас Томмот Чыычаахап эйиэхэ кыргыһыы хонуутуттан төлөннөөх эҕэрдэтин ыытар!”

Чыычаахап Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин командующайын штабын дьиэтигэр киирдэ. Харабыл илиитин чанчыгар күөрэс гыннарда.

– Табаарыс, пропуск? Кимиэхэ кэллиҥ?

Томмот сиэбиттэн били кэмбиэри ылан биэрдэ.

– Ханнык хоско эбитэ буолла, – диэн ботугураата.

Харабыл, ыстыыктаах саалаах аҕамсыйбыт кыһыл армеец, кэмбиэр аадырыһын, лаампа уотугар кыҥастаһа-кыҥастаһа, аахта уонна төттөрү уунна:

– Табаарыс, манна буолбатах, атын сиргэ аадырыстаах.

– Хайда-ах?!

– ГПУ-га, – кыһыл армеец уулусса диэки сапсыйда.

– Куппууга? – Томмот кэмбиэри сулбу тардан ылан аахта: “ГПУ-га, 5 ѕ-дээх хоско, таб. Ойуровка”.

– Даа. Кыһыл ыччат уулуссатыгар, – кыһыл армеец илиитэ эмиэ күөрэс гынна.

Томмот кэмбиэрин ытыһыгар баччыктаабытынан саҥата суох таһырдьа салбыҥнаата. Таһырдьа тахсан, соһуйбутун омунугар, тоҥорун даҕаны билбэккэ, сонун нэлэккэйдэммитэ нэлэккэйдэммитинэн дөйөн турда.

“Кэбис, сибилигин горкомолга төннүөххэ уонна, секретарь уол остуолун сутурҕалаан баран, бу суругун сирэйигэр быһа быраҕан биэриэххэ. Кыргыһа тахсарга тылламмыт киһини куппууга ыыталлар. Мин ол куппууга туох сыһыаннаахпыный? Итиэннэ өссө: “Көрдөһүүгүн ылынныбыт”, – диир. Куппууга көрдөспүппэр дылы. Ол иһин сатана уола сүрдээх албын сирэйдээх ээ. Бэйэм даҕаны ханна, кимиэхэ, тоҕо тиийэрбин үчүгэйдик ыйыталаспакка, ыстаҥалаан түһэммин…” Ити курдук кыыһыра санаан аҕыйахта хардыылаатын кытта Томмот өйүгэр хаһан эрэ истибит икки тыла кылам гына түстэ: “ГПУ дивизиона”. Арба даҕаны! Буолаары буолан өссө кыһыл сэриилэр саамай күөн туттар этэрээттэрэ сурахтааҕа. Онно, бука, бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу дьону сүүмэрдииллэрэ чахчы. Секретарь уол миигин онно сөптөөх диэн ыыппыта буолаарай? Кырдьык, оннук буолуо. Уонна миигин, сэриигэ көрдөһөр киһини, тоҕо куппууга атаарыаҕай? Пепеляевы утары сэриигэ хата ким-хайа иннинэ куппуу дивизиона тахсыаҕа. Маҥнайгы уоттаах хапсыһыыга кини киириэҕэ. Ону баара секретарь уол барахсаны мөҕө сылдьабын. Чэ бэйэм даҕаны өрө-таҥнары буккулламмын тойон бөҕөбүн…”

ГПУ икки мэндиэмэннээх таас дьиэтигэр Томмот биир тыынынан кэриэтэ тэбэн тиийдэ. Биэс нүөмэрдээх хоһун өҥөс гынан көрбүтэ: ким да суох. Ааны аппатан укпут төбөтүн төттөрү ылан эрдэҕинэ кэннигэр табахтан, тымныыттан бүппүт хардьыгынас саҥа иһилиннэ:

– Эн миэхэ наадалааххын дуо, табаарыс?

Томмот эргиллэ биэрдэ. Эргэ барааҥка сону санныгар иилэ быраҕыммыт, хара бараан уҥуох сирэйдээх, нүксүгүр соҕус аҕамсыйбыт хатыҥыр киһи хаҥас илиитигэр хас да лиис кумааҕыны, уҥатыгар буруолуу сылдьар хамсаны тутан турар эбит.

– Ойуурапка кэллим.

– Ойуурап диэн мин. Киир.

Томмот, иһирдьэ атыллаан иһэн, хос иһин эргиччи көрөн ылла. Олбуор диэки тахсар соҕотох түннүктээх барык-сарык кыараҕас хос. Онон-манан кэрдиистии кыһыллыбыт сирэйдээх, аҥаар өттүгэр тумбочкалаах, чочуллубут атахтардаах сүрдээх улахан эргэ остуол хос аҥаарын былдьаабыт. Ол үрдүгэр тааһа тордоҕурбут кыраһыын лаампа. Уҥуор-маҥаар икки олоппос.

Ойуурап олорбутугар олоппоһо, “айыкка-бы-ын!” диирдии, хаачыгыраата.

– Олор. Кэпсээ, – диэтэ кини уонна, хамсатын чубуугун айаҕар батары биэрээт, били тутан киирбит кумааҕыларыгар умса түстэ. Тыыннахха күөмэйи кычыгылатар чаркааскай табаҕын буруолатан бурҕаҥната-бурҕаҥната, уоһун аргыый ибирдэтэн, өр аахта. Аахпытын сөбүлээбэтэ быһыылаах. “Эс!” – диэн ботугураат, олоппоһугар чинэс гынна уонна эмиэ Томмоту көрө биэрдэ. – Хайа, доҕоор, кэпсээриий!

Томмот кэмбиэрин уунна. Ойуурап кыракый лоскуй кумааҕыны ылан ааҕан баран остуолга уурда, үрдүгэр ытыһынан “лап” гына оҕуста:

– Бай, доҕоор, бэйэбит киһибит эбиккин дии! Чыычаахап диэн буоллаҕыҥ? Хомсомуоллар ыыттылар дуо? Эрэннэрбиттэрин толорор дьон буоллулар. Обкомуолу кытта кэпсэтиилээх этибит. Сө-өп. Үөрэнэҕин дуу?

– Үөрэнэбин. Учуутал техникумугар.

– Бэйэҥ, бадаҕа, арҕаа диэкигин дии?

– Арҕаа Хаҥаласпын.

Ойуурап, кэпсиир-кэпсэтэр иккэрдинэн сэлэһэн, өссө да элбэҕи ыйытта. Кини, төһө да билбэтэх курдук ыйыталастар, мин туспунан уруккуттан истэр, билэр эбит диэн өйдөөтө Томмот. Итини бэркэ астына, сөбүлүү санаата: “Мэнээк уулуссаттан көтөн түспүт киһи буолбатах эбиппин. Ол иһин даҕаны куппуу сэриитигэр хайдах түбэһиэхчэ киһини ылыахтарай!”

– Үчүгэ-эй! Инньэ гынан биһиэхэ үлэлии кэллиҥ, – Ойуурап олоппоһугар тиэрэ түстэ. – Саамай дьиҥ кырдьыккынан эттэххинэ, хайдаҕый: бэйэҥ сөбүлээн тылланан кэллиҥ дуу биитэр хомсомуоллар моһуйан ыыттылар дуу? Моһуйбут да буоллахтарына, кыбыстыма. Онно киһи кыбыстара суох. Бары баартыйа, хомсомуол саллааттарабыт. Бары баартыйа, хомсомуол дьаһалыгар бас бэринэбит. Ханна бар дииллэр да, онно барабыт. Холобура, миигин бу тэрилтэҕэ бастаан күүстэринэн ыыппыттара. Бараҕын – онон бүтэр. Бартыыйнай дьиссипилиинэ.

Томмот бастаан “үлэлии кэллиҥ” диэн тыллары атыҥырыы иһиттэ: сэриилэһэр чааска киирээри кэлбит киһини “үлэлии кэллиҥ” диирэ хайдах хайдаҕый? Онтон “саллааттарабыт” диэбитин эмиэ да сөбүлүү санаата. Ити курдук, чопчутун өйдөөбөккө, мунан-тэнэн буккуллан хаалла.

– Оччоҕо мин курдук кэлэн олордоҕуҥ, – киһитэ хардарбатын көрөн, Ойуурап быһаарда. – Чэ дьиҥэ хайдах кэлбитиҥ улахан буолбатах. Кылаабынайа – сүрэххиттэн бэринэн үлэлиириҥ. Иһирдьэ киирэн буккуһан, эрэйдэнэн бардаххына, үлэҥ суолтатын өйдүөҥ. Чыкаа-куппуу өрөбөлүүссүйэ куйаҕа уонна батаһа буолар. Билэҕин дуо, ким инньэ диэбитин? Дисэрсиинискэй! – Ойуурап сөмүйэтин өрө аста. – Куйаҕа, батаһа суох кыргыһыаҥ дуо? Суох. Өстөөх өтөрү түһэриттэн хаххаланарыҥ туох да суох буолар, өстөөҕү өһөрөрүҥ туох да суох буолар. Син ол кэриэтэ чыкаата-куппуута суох ханнык да бэйэлээх кыайыылаахтык саҕаламмыт өрөбөлүүссүйэ өр туругуруон сатаммат. Онон, доҕоччуок, куппуу үлэһитэ буолар – үрдүк чиэс уонна улахан итэҕэл!

– Мин куппууга үлэлии кэлбэтим, – Томмот алҕас тахсыбытын көннөрө охсорго баҕаран тыл кыбытта.

– Ноо! – Ойуурап соһуйан саҥа аллайбытыгар хамсата айаҕыттан мүччү түһэ сыспытын харбаан ылла. – Оччоҕо манна тугу гына кэлэн олороҕун?

– Дивизиоҥҥа киирээри. Мин Пепеляевы утары сэриигэ ыытыҥ диэн көрдөспүтүм ээ. Онно ыыттахтара дии санаабытым. Эһиги дивизиоҥҥут сэриилэһэ тахсар ини?

– Билбэтим. Дибисийиэни мин дьаһайбаппын, – Ойуурап хайыы-үйэ сойбут, тоҥуй куолаһынан хардарда. Сөбүлээбэтэх быһыынан толору ыастаах чубуугун күүскэ-күүскэ оборон сурдурҕатта.

Горкомолга үчүгэйдик өйдөтүспэккэ, кэпсэтиспэккэ, өмүрэх курдук, алҕас сулбу ойон кэлэн бу солото суох киһи бириэмэтин былдьаатым диэн Томмот буруйдана санаата. Ол буруйун чэпчэтиниэхтии, быһаарар быһыынан аргыый эттэ:

– Мин хонтуораҕа үлэлиэхпин баҕарбаппын. Сэриилэһиэхпин баҕарабын. Илиибэр бинтиэпкэ ылан…

– Сөп-сөөп. Истэргэ соччо сонуна суох эрээри, саҥаран ис. Истэбин.

– Уонна оттон… сэриилэһэр чааска киириэм этэ. Кыһыл армееһынан.

– Итиэннэ?

– Уонна оттон… бүтэр…

– Хонтуораҕа хохойон олоруоххун баҕарбаккын? – Ойуурап иккиһин лаппыйан ыйытта.

– Ыһыы… – Томмот тоҥхох гынна.

– Биэстэ эстэр бинтиэпкэнэн ытыалыы-ытыалыы, ыстаал буулдьа ардаҕын ортотунан уоттаах атаакаҕа утары сүүрэн киириэххин баҕараҕын?

Томмот “ээх” диэх курдук гынан иһэн Ойуурап куолаһыгар эҕэлээх дорҕооннор быыһылыылларын истэн тохтоото. Атын киһи, чэ холобура, били горкомол секретара уол эбитэ буоллар, кини өһүргэнэн, кыыһыран ойон турбута, биир эмэ хабархай тылы этэн, халҕаны хайа быраҕан тахсыбыта ыраатыа этэ. Кырдьык даҕаны, сэриигэ барары күлүү-элэк оҥостор диэн туох аатай! Үҥкүүлээх бэчэрииҥкэҕэ баран эрэргэ дылы. Маннык кыһыылаах түгэннэргэ Томмот, кимтэн да чаҕыйбакка, тылы баҕас булан этэр идэлээҕэ. Кини дойдутугар тыаҕа да, куоракка техникумҥа да харса суоҕунан, сытыы тыллааҕынан биллэрэ. Ону баара бу табах буруотугар ыһаарыллан саһарбыт убаҕас бытыктаах, аанньа утуйбакка дарбайбыт халтаһалаах, кытарбыт харахтаах, ытыһын көхсүгэр өрө үллүбүт тымырдаах, бадьырыйбыт тарбахтардаах модороон илиилээх киһиэхэ сүрүн баттатан, уота-күөһэ умуллан олордо. Ити эҕэлээх ыйытыыга хадьардык хардарарын оннугар кини сэриигэ барарга быһаарыныытын сөпкө өйдүүргэ көрдөһөрдүү ботугураата:

– Мин ордук кутталлаах сиргэ ыытарга көрдөспүтүм.

– Оччоҕо манна, куппууга, куттала суох сир буоллаҕа?

Томмот саннын хамсатта.

– Сэриигэ… – саҥаран иһэн тохтоон хаалла.

– Сэриигэ өлөллөр. Оннук дуо?

Томмот сөбүлэһэн кэҕис гынна.

– Оттон манна, куппууга?

Томмот хардарбата.

– Куппуулар өлбөттөр. Куппуулар бэйэлэрэ өлөрөллөр. Оннук дуо?

– Билбэппин…

– Сымыйалаама: билэҕин. Инньэ дии санаан олороҕун.

“Дивизиону дьаһайбаппын диэтин да, бүттүн ээ. Тоҕо эмиэ ыаспыйалаан ыйыта олороруй?” – диэн Томмот өһүргэниэн баҕарда. Өһүргэннэр туран сулбу ыстанан тахсыан да сөп этэ. Ол эрээри кини бу уҥуох сирэйдээх, сылайбыт-сындалыйбыт көрүҥнээх киһини утары көрөн олорон өһүргэммэтэ даҕаны, ойон туран таһырдьа ыстаммата даҕаны. Иэҕэҥнэс олоппоһугар хам хараҕаланан хаалла.

– Оччоҕо мин өлөрбүттэн дьаадьыйан, куттала суох сиргэ, бу хонтуораҕа хохойон олордоҕум дии.

– Инньэ диэбэппин.

– Инньэ диэбэтэҕиҥ иһин оннугар тахсар, – Ойуурап олоппоһун хаачыгыратан, бэттэх тахсан, хос ортотугар тохтоон, Томмоту үөһэттэн таҥнары одуулаан турбахтаата. – Оох, уолаттаар, уолаттаар… Акаары уолаттар. Акаарычааннар… Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Наар көстүүлээх эҥээргэ, наар дарбааннаах өттүгэр талаһаҕыт. Испиэктээх оонньоон эрэргэ дылы. Сүүһүнэн харах көрөн турдаҕына “Ураа!” хаһыытаабытынан утары сүүрэн иһэн охтон түһэр, биллэн турар, кыраһыабай. Буулдьаҕа таптарбакка, кыайан-хотон айхалланар оннооҕор өссө ордук үчүгэй. Ол чааһынан мөккүөр суох… – Ойуурап кыараҕас хоһун иһигэр төттөрү-таары хаамта. – “Ордук кутталлаах сиргэ көрдөспүтүм…” диигин. Билэҕит дуо эһиги ханна ордук кутталлааҕын? Өлөр алдьархайын куттал диэн ааттыыр буоллаххытына, ыйы, сылы быһа түүннэри-күнүстэри сүппэт, арахпат куттал манна баар, чыкааҕа, куппууга! Аармыйа кэккэтигэр сүүһүнэн доҕотторун кытта бииргэ сылдьан киһи эрэ хорсун буолуон сөп. Доҕотторуҥ, умса түһээри гыннаххына сүүскүттэн өйүөхтэрэ, тиэрэ түһээри гыннаххына, кэтэххиттэн өйүөхтэрэ. Алҕаһаары гыннаххына, сүбэлиэхтэрэ, сыраҥ-сылбаҥ эһиннэҕинэ, көмөлөһүөхтэрэ, иэдээҥҥэ түбэстэххинэ, быыһыахтара. Оттон чыкаа, куппуу үлэһитэ хайдаҕый? Кини сороҕор өстөөхтөр ортолоругар суос-соҕотох киирэригэр тиийэр. Көмө-тирэх буолуох айылаах киһи аттыгар мэлигир буолар. Эрэнэрэ эрэ – бэйэтэ. Ол сылдьан кыра эмэ алҕаһы оҥордо да, көннөрү сэмэлэнэ, сэрэтиллэ, быыгабардана барбат. Оччоҕо төлөбүрэ диэн биир эрэ – бэйэтин төбөтө. Ол өлүөн иннинэ кини биһиэхэ төһөлөөх элбэх үтүөнү оҥорбутун уонна өлөрүгэр хайдах курдук хорсуннук быһыыламмытын өссө ким да билиэ суоҕа турар. Кини туһунан хаһыакка суруйбаттар, мунньахха араатардаабаттар. Кинилэр сүҥкэн үөрүүлэрэ, үрдүк наҕараадалара диэн суос-соҕотох – сэбиэскэй былаас кыайыыта, баартыйа дьыалата өрөгөйдөөһүнэ. Оннук дьоннор – чэкиистэр. Дэлэҕэ даҕаны, эппитим курдук, өрөбөлүүссүйэ эрэллээх куйаҕа уонна сытыы батаһа аатырыахтара дуо? Куйах уонна батас ураты уһаарыылаах ыстаалтан оҥоһуллаллар. Чэкииһи эмиэ оннук дьонтон сүүмэрдэниллэр. Ким хоргуһу куйах, батас оҥостуой? Уонна оннук куйах, батас туох туһалаах буолуон сөбүй?

Ойуурап эмиэ Томмот аттыгар тохтоото.

– Онон, Чыычаахап, эн хоргус, куттас, мөлтөх киһи буоллаххына, албан ааты, дьоһун сураҕы эрэ эккирэтиһэр киһи буоллаххына, – диэтэ кини уонна остуолга сытар били лоскуй кумааҕыны ыйда, – ити кумааҕыгын ыл уонна мантан тахса тур. Оннук буоллаххына, биһигиттэн эрдэ-сылла дьүгэлийбитиҥ ордук. Оннук киһи биһиэхэ син биир уһаабат.

Томмот хараҕын кырыытынан кумааҕытын кылап гына көрөн эрэ ылла, оннуттан хамсаабата.

– Оттон сэбиэскэй былааска чахчы бэриниилээх буоллаххына, сэбиэскэй былаас кыайарын туһугар тыыҥҥын да биэрэргин чахчы кэрэйбэт буоллаххына, – диэтэ Ойуурап уол хайыырын көһүтэн турбахтыы түһэн баран, – чахчы кытаанах санаалаах, эр сүрэхтээх буоллаххына, биһиэхэ кэл.

Томмот сэриигэ тахсан үрүҥ баандалары утары кыргыһыыга киирсэр баҕатыттан аккаастана охсуон бэркиһээтэ, куппууга үлэлиэхпин баҕарбаппын диэн быһа бааччы этиэн эмиэ саараҥнаата. Инньэ гынан харааччы мунан, онон-манан соролообут куобах тыһа бэргэһэтин мускуйа сатыыр түбүгэр түстэ. Хайа уонна мин кырдьык хоргуспун, ааты-суолу эрэ эккирэтиһэбин диэн кумааҕытын сулбу тардан ылан тахсара эмиэ да сүрэ бэрт дии, төһө даҕаны сэриилэһиэҕи баҕарбыт иһин.

Ойуурап уол туругун өйдөөтө быһыылаах, кэлэн оннугар төттөрү олордо, хамсатыгар саҥа табах уурунна.

– Чэ сөп, ити киһи тута быһаарыммат суола буолуо. Чыычаахап, бу суругуҥ биһиэхэ хааллын. Эн бэйэҥ дьиэҕэр бар уонна толкуйдаа. Быһаарыннаххына кэлээр. Ол курдук.

Ойуурап остуолга сытар кумааҕылары сыҕарыччы тардан умса түстэ уонна табаҕын тардан буруолатан бусхаардыбытынан барда.

Томмот саҥата суох аргыый ааны аһан таҕыста.

Таһырдьа эбии туманнырбыт, хараҥарбыт. Киэһэ буолан өссө тымныйбыт: киһи иэдэһин быһыта хаарыйбахтыыр.

Томмот, Улахан уулуссаҕа киирэн, техникумнуурун дуу, дьиэлиирин дуу саараҥнаан турдаҕына, туман быыһыттан тиэтэйэн элэкэчийбит күлүк тахсан анньылынна. Суумка тротуар чигдитигэр түһэр тыаһа иһилиннэ.

– Һук! – диэбитинэн күлүк суумкаҕа төҥкөйдө.

– Кыыча! – уол күлүгү илиититтэн харбаата.

– Эн эбиккин дуу? – кыыс күллэ. – Мин хайа баҕайы суолу мэһэйдээн хороллон турарый диэн мөҥүттүбүтүм ээ.

– Бу ханна харбыаластыҥ?

– Балыыһаҕа.

– Тоҕо?

– Тыый, мин онно үлэлиибин ээ. Үһүс нэдиэлэм. Санитаркалыыбын. Ардыгар сиэстэрэҕэ көмөлөһөбүн. Куорат үөрэҕин тэрилтэлэриттэн үгүс кыргыттар онно үлэлииллэр. Үөрэхтэрин кэнниттэн.

– Ноо! Эмчит эбиккин дии, билбэтэҕим.

– Оо, эмчит буолуом ыраах. Билиҥҥитэ ыраастыыбын, сууйабын, сотобун эрэ. Мин палаатабар үксэ кыаммат ыарыһахтар сыталлар. Хас да бааһырбыт кыһыл армеец баар. Олору аһатабын, көрөбүн-харайабын.

Томмот кыаммат үөрэнээччилэр харчы эбинээри үөрэхтэрин кэнниттэн үлэлиир үгэстээхтэрин билэрэ. Кини ардыгар, тоҕоос түбэстэҕинэ, эмиэ үлэлиирэ. Кыыча, кыанар ыал кыыһа, аһыырыгар астаах, таҥнарыгар таҥастаах оҕо, ол ыарыһахтар кирдэрин-хохторун харчыга кыһаллан ыраастаабатаҕа чахчы. Кини дьоҥҥо үтүөнү оҥордорбун, туох эмэ туһаны аҕалларбын диэн үлэлээн эрдэҕэ. Томмот кыыһы иһигэр улаханнык хайгыы санаата.

– Палаатабытыгар Чаҕаан диэн уол баар. Нам уола. Кыһыл сэриигэ сирдьитинэн сылдьан атаҕын үлүппүт. Уон аҕыһым диир да, эбинэр быһыылаах: адьас кыра, оҕо курдук. Намыһах. Хатыҥыр. Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн! – Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. – Оскуола диэни төрүт өҥөйбөтөх муҥнаах. Чаҕааны мин сурукка үөрэтэбин. Буукубаны үөрэтэн бүтэрбиппит. Билигин саҥардыы сүһүөхтэри холбоон ааҕар буолан эрэбит. Үнүрүүн аан бастаан дорҕооннору холбоон тыл таһааран баран үөрбүтүн үлүгэр! Атахтааҕа буоллар, туран дьиэрэҥкэйдиэ эбит. Миигин “эдьиий” диэн ааттыыр. Үрүҥнэр кыайтаран бүттэхтэринэ миэхэ уу оҕуһун муоһунан кырасыабай да кырасыабай тараах оҥорон бэлэхтиэх буолар. Эһэтэ муосчут үһү. Кини хаамар буолуута биһиги хата буукубаары үөрэтэн бүтэриэхпит. Чаҕаан балыыһаттан ааҕар, суруйар буолан тахсыаҕа. Итиэннэ биһиги палаатабытыгар бары бииргэ кинигэ ааҕабыт, – кыыс суумкатын үтүлүгүнэн “тап” гыннара оҕуста. – Бүгүн бу “Дубровскайы” илдьэ иһэбин. Бастаан нууччаларга нууччалыы ааҕабын. Онтон сахаларга сахалыы тылбаастыыбын. Маҥнай утаа сатаабат, ыарырҕатар этим, кэлин син үчүгэй. Хата тылбаастыыр кэммэр нууччаларым сахалыы, сахаларым нууччалыы саҥара үөрэнииһилэр. Хойут мин, баҕар, тылбаасчыт буолуоҕум: нууччалыы кинигэлэри сахалыы тылбаастыаҕым. Ааҕан сылайдахпытына ырыа ыллыыбыт. Үчүгэй баҕайы куоластаах нуучча кыһыл армеецтара бааллар. Арыт: “На бой кровавый, святой и правый, марш, марш вперед, рабочий народ!” – диэн ньиргитэн турабыт. Арыт: “Смело, товарищи, в ногу! Духом окрепнув в борьбе, в царство свободы дорогу грудью проложим себе”, – диэн түллэҥнэтэбит. Чаҕаан буоллаҕына: “Балкыырдаах байҕалым баалланарын курдук, бассабыык баартыйа барҕаран таҕыста”, – диэн чаҥкынатар. Инньэ гынан айдааран дьуһуурунайтан субу-субу мөҥүллэбит. Уу, дьэ, бу хаамарыҥ бытаанын. Хойутаары гынным. Ыарыһахтарым тиийэрбин күүтэн сытар буолааччылар. Билигин эмиэ кэтэһэн эрдэхтэрэ. Чэ сүүрүөх.

Уоллаах кыыс туман быыһынан элэгэлдьиһэ турдулар.

7

– Уйбаан Чуллурҕааһабы Арассыыйа Ыччатын Хомуньуустуу Сойууһун чилиэнигэр ылыллыбытынан эҕэрдэлиибит, – Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун комсомольскай ячейкатын уопсай мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Сэмэн Долгунуоп, дьып курдук көнө уҥуохтаах, кубаҕай сирэйдээх уол, строй иннигэр тахсан эрэрдии, маҥан тимэхтээх хара сатыын ырбаахытын курун көннөрүммэхтээтэ. – Кини биһиги итэҕэлбитин толоруо диэн эрэнэбит.

Хараарбыт бэрэбинэ истиэнэлээх кылаас иһигэр ытыс тыаһа хабылынна. Уҥа икки түннүк иккэрдинэн истиэнэҕэ ыйаммыт кыраһыын лаампа ол тыастан соһуйбуттуу симириҥнээн ылла. Мунньахтыы олорор уонча уол, кыыс барыларын харахтара борук-сорук муннукка, тиһэх паартаҕа туһуланна. Саҥа комсомолга киирбит уол эҕэрдэлээһин иһин туран тоҥхолдьуйан хардарар санаата суох киһи буолла, хата кумуччу туттан аччыаҕынан аччаан, муннук диэки өссө ыга симилиннэ. Ол ахсын көрдөөх саҥа, күлсүү, хаадьылааһын эбии сэтэрдэ.

– Аны билигин хомсомуол чилиэнигэр хандьыдаатынан ылыҥ диэн устудьуоҥка Аргыылаба Кыыча Миитэрэйэбинэ сайабылыанньатын көрүөхтээхпит, – бэрэссэдээтэл Долгунуоп остуолга сытар хас да лиис кумааҕыны аттыгар олорор ыйаастыгас сытыы харахтаах уол диэки хаһыйда. – Тылы эчиэйкэ сэкэрэтээрэ Арбаҕааһап ылар. Чэ, Тиэхээн.

Сибилигин аҕай күйгүөрбүт сэргэхсийии уоста түстэ. Кылаас иһигэр уу чуумпу буолла.

– Аргыылабаны эһиги бары билэҕит. Биһиги тиэхиньикииммит иккис куурсун устудьуоҥката. Кинини икки киһи мэктиэлиир: эмп тиэхиньикиимин устудьуоҥката Адаамаба уонна биһиги хомсомуолуспут Чыычаахап Томмот, – диэтэ сэкэрэтээр уонна кыыс сайабылыанньатын, олоҕун кэпсээнин, рекомендациялары ааҕыталаата. – Ити курдук. Дьэ билигин дьүүллэһиҥ: хомсомуолга хандьыдаатынан ылары сөбүлүүгүт дуу, суох дуу?

– Ким тыл этэр? – бэрэссэдээтэл турда. – Биитэр ким эмэ ыйытыылаах дуу?

Ким да саҥарбата.

– Сайабылыанньалааҕы бэйэтин истиэҕиҥ, – диэтэ кэтэх диэкиттэн ким эрэ.

– Кырдьык, кырдьык…

– Олоҕун кэпсээнэ хайдах эрэ… олус судургу…

– Бэйэтэ тылынан кэпсээтин.

– Чэ сөп. Бэйэҥ тускунан кэпсээ, та…баарыс Аргыылаба, – бэрэссэдээтэллээччи кэлэҕэйдээн ылла.

Кэтэх паартаттан кыыс турда.

– Манна! Манна кэл! – бэрэссэдээтэллээччи, өс-саҕа буолбуттуу, кытаанахтык эттэ уонна остуол сирэйин диэки умса көрөн кэбистэ.

Кыыча бастаан, билбэт оломугар киирэн эрэр киһилии, аргыый атыллаталаан баран, эмискэ иннин диэки дьулуруйда. Маҥан таба тыһа этэрбэстээх атахтара чэпчэки-чэпчэкитик дугуйбахтаан остуол аттыгар тиийэн тохтоотулар. Кыыс түөһүгэр түспүт уһун өрүүлээх баттаҕын кэннигэр эһэн кэбистэ уонна үүн тиэрбэһинии төп-төгүрүк, киэҥ харахтарынан кылаас иһин эргиччи көрдө. Көрдө уонна… иэдэстэрэ итий гыннылар. Кини манна олорор оҕолору барыларын билэр. Мааҕын күнүскэ диэри кинилэр бары эйэҕэс Мартыын, Маара, Долон, Тиэхээн, Степа этилэр. Ол оҕолор бары билигин уларыйан хаалбыт курдуктар. Эмиэ да кинилэр, эмиэ да кинилэр буолбатахха дылылар. Кыыча бииргэ үөрэнэр, күннэтэ көрдөөхтүк хаадьылаһар, эйэргэһэр оҕолорун диэки доҕордуу, атастыы көрбүтүгэр биир да харах хардарбата. Арай Томмот эрэ…

“Оо-о!.. Хайдаҕый бу?.. Кэбиһиҥитиий, оҕолор…” Кыыс төбөтө улам санньыйан барда.

Кырдьык, Томмот Кыыча туһугар киниттэн бэйэтиттэн итэҕэһэ суох долгуйа олордо. Кини кыыска санаатын көтөҕөн көмөлөһөөрү мэктиэтигэр өгдөҥнөөн ылла да, анарааҥҥыта, кини диэки хайыспакка, хаһааҥҥыта эрэ саһархай кырааскалааҕа онон-манан суураллан, чуоҕурдана хараартаабыт муостаны одуулаан турда. Кыыс сытыы кылыс бэйэтэ сыппаан, кута-сүрэ тостон, хоолдьуктуун хоҥкуйан турарын көрөн, уол аһына санаата. Аһыннар да, хайыыр да кыаҕа суох буолан олордо. Онуоха эбии… Субу түгэҥҥэ Кыыча, көннөрү чыычаахтар үөрдэригэр үрүҥ туллук киирбитинии, бу кылаас иһигэр олорор абырахтаах түрүкүө ыстааннаах, эҥин араастык ханньары барбыт саҕалаах, бурҕаллыбыт тоҥолохтоох сатыын, сиидэс ырбаахылаах, ынах, саары этэрбэстээх оҕолортон барыларыттан уратытыйан көһүннэ. Томмот урут олус мааны да буолбатар, мэлдьи бэйэтигэр дьип-дьап курдук таҥастаах кыыс курбуу курдук имигэс, намчы таһаатын, төгүрүк хараҕын тулатыгар хойуу кыламаннаах кыраһыабай сирэйин уора-көстө хайгыы, умсугуйа көрөрө. Били урут хайҕаабыта, биһирээбитэ барыта манна, бу түгэҥҥэ, бу кылаас иһигэр адьас табыгаһа, дьүөрэтэ суох буолан көһүннэ. Сатаатар уһун өрүүлээх баттаҕа… Ити эрээри Кыыча оччо олуонатык көстөр маанытык таҥныбатахха дылы ээ. Ол да буоллар… Дьэ дьиибэ. Сорох киһини төһө да солкоҕо, сукунаҕа суулаабытыҥ иһин син биир маратык көстөөччү. Оттон Кыыча ханнык да боростуой таҥаһы кэттэҕинэ, ол таҥас тупса түһэр. Кини, холобур, субуотунньукка үлэлииригэр төһө да халыҥ, мара таҥаһы таҥнан кэлбитин иһин син биир мааны таҥаһы кэтэн сылдьар кэриэтэ харахха чуо быраҕыллар буолааччы. Ол кини буруйа үһү дуо?..

– Чэ кэпсээ, – бэрэссэдээтэллээччи көхсүнэн олорон соруйда.

Ити саҥаттан Кыыча хайдах эрэ соһуйан “дьик” гынна. Туох үлүгэр тоҥуй, дьэбир саҥаный? Тыбыс-тымныынан саба биэрэн. Ахсынньы аам-даамыгар балаҕан халҕанын аппатан ылбыкка дылы. Ити Сэмэнчик саҥата ээ. Сэмэнчик Долгунуоп. Кини Кыычалыын биир курска үөрэнэр. Былырыын үөрэҕэр үгүстүк көмөлөһүннэрбитэ. Нуучча тылыгар ордук мөлтөх этэ. Дьиибэрдэҕинэ “Кыычарыыс” диэн ааттыыр идэлээх. Ол бэйэтэ ити…

Кыыча өйүгэр өһүргэнэр санаа кылам гынан иһэн умулунна. “Кыычарыыс”… Ол эйэргэһии, дьээбэргэһии барыта кылааска, үөрэх кэмигэр этэ. Онно студеннар эрэ этилэр. Манна – атын. Манна – ячейка. Манна кини бииргэ үөрэнэр студент эрэ буолбатах. Манна кини туох-ханнык иннинэ комсомолец. Ячейка үөрэнэр кылаас буолбатах, охсуһууга, кыргыһыыга биир санаалаахтар, биир идеялаахтар түмсүбүт сирдэрэ. Манна Сэмэнчик ол-бу быстах санаанан, билсиинэн буолбакка, идеянан, суос-соҕотох үрдүк идеянан эрэ салайтарыахтаах. Инньэ дии санаат, Кыыча бу түгэҥҥэ инники олоҕо, дьылҕата быһаарыллан эрэрин дьэҥкэтик өйдөөн кэллэ. Ол өйдөөбүтүттэн эбии долгуйан, туттардыын, тыллыын-өстүүн бохсуллубут курдук буолла.

– Сааһым уон аҕыһым… 1904 сыллаахха төрөөбүтүм… – кыыс бэйэтин уларыйбыт, кэһиэҕирбит куолаһын, атын киһи саҥатын истэрдии, дьиктиргии иһиттэ. Күөмэйэ бүтэйэ оһон хаалбыкка, онон дорҕоон түөһүттэн нэһиилэ кыбыллан тахсарга дылы. – Тыа оскуолатын бүтэрбитим… дойдубар. Уонна техникумҥа киирбитим… Билигин бу үөрэнэ сылдьабын… Иккис курска…

Уонна, тугу эбии этиэҕин булбакка, хоҥкуйан турда.

– Бүттүҥ дуо? – бэрэссэдээтэл ыйытта.

– Бүтэн…

– Төрдүгүн кэпсээ. Аҕаҥ кимий? Ийэҥ кимий? – ячейка сэкэрэтээрэ Арбаҕааһап, быһыта баттаталаан эрэрдии, саҥарда. – Ханна баалларый? Тугу гыналлар?

– Аҕам, ийэм дойдуларыгар олороллор…

– Баайдар дуо? – ким эрэ быһа түһэн ыйытта.

– Баайдар…

Ити тыл толору уулаах хоруу буомун эмискэ төлө баттаабыт кэриэтэ буолла. Тоҥуйдук ньимийэн олорбут кылаас ол-бу өттүттэн харса-хабыра суох ыйытыылар кутуллан бардылар:

– Хамначчыттаахтар дуо?

– Хамначчыттаахтар этэ…

– Аҕаҥ кинээстээбитэ дуо?

– Кинээстээбит үһү…

– Убайыҥ ханнаный?

– Быһаас Артемьевка холбоспут үһү…

– Үрүҥ бандьыыкка дуо?

– Бандьыыкка…

– Ону тоҕо кистиигиний?

– Кистээбэппин…

– Ыйыттахха нэһиилэ этэр уонна “кистээбэт” үһү!

– Хомсомуолга албыннаан киирээри гынаҕын дуо?

– Табаарыстар, – диэбитинэн Чыычаахап, бэрэссэдээтэл тыл биэрэрин тулуйан кэтэспэккэ, ойон турда. – Аргыылаба төрдүн кистээн эрэр дуо? Кистээбэт. Кини ким-туох аҕалааҕын-ийэлээҕин биһиги бары билэбит эбээт. Дьэ уонна хайдах кистиэҕэй?

– Билбэппит буоллар, кистиэ этэ дуу?

– Кистиир кыаҕа суоҕуттан этэр дуо?

– Кыһалҕаттан дуо?

– Ол син биир кистээбит тэҥэ!

– Эһиги миигин сыыһа өйдүүгүт. Аргыылаба төрдүн кистиир санаата суох диэн этэбин мин, – Томмот быһаара сатаата. – Онон кинини хомсомуолга албыннаан киирэ сатыыр диэн этэр сыыһа.

– Албакаат көһүннэ дии! – эҕэлээх куолас тыл кыбытта.

– Мин “албакаат” буолбатахпын. Мэктиэлээччи киһибин. Мин санаабар…

– Эн, онон-манан тумуннарбакка, быһаччы эт, – кылаас ортотуттан хара бараан модороон сирэйдээх уол паартатын лаҥкынаппытынан сулбу ыстанан турда. – Аргыылаба аҕата баай, тойон дуу, суох дуу? Сэбиэскэй былаас хаан өстөөҕө дуу, суох дуу?

– Аргыылап – баай, тойон, кинээс. Сэбиэскэй былаас өстөөҕө. Мин ону мөккүһэн эрэбин дуо?..

– Барахсан хата ону мэлдьэспэт эбит дии! – били эҕэлээх куолас эмиэ быһа түстэ.

– Эн миигин “барахсаннаама!” Миигинэн тииһиҥ кирин ыраастаныма! – Чыычаахап кыыһыран иһэн туттунна, тохтоон кылаас иһин эргиччи көрөн кэбистэ. – Табаарыстар, тоҕо биһиги наар Аргыылап туһунан айдаарабыт? Биһиги бүгүн комсомолга Аргыылап баайы ылар буолбатахпыт эбээт.

– Эн, арааһа, Аргыылап баайы да комсомолга ылыа эбиккин!

– Биһиги бүгүн Аргыылаба Кыыча туһунан кэпсэтиэхтээхпит, – Томмот, репликаҕа хардарбакка, салгыы саҥарда. – Кини сайабылыанньатын дьүүллэһэбит…

– Аргыылап баай кыыһын сайабылыанньатын! Ону умнума!

– Умнубаппын. Ол эрээри Кыыча Аргыылаба кимий? Кини биһигини кытта бииргэ сэбиэскэй техникумҥа үөрэнэр студентка. Кини аҕатыттан-ийэтиттэн төрөөбүт эрэ буруйдаах. Кыыча букатын аныгылыы, сэбиэскэйдии өйдөөх-санаалаах кыыс. Политическай сайдыылаах. Үчүгэйдик үөрэнэр. Өссө үксүбүтүн сабырыйар диэххэ сөп. Общественнай үлэҕэ актыыбынайдык кыттар. Ону ким да мэлдьэһиэ суоҕа…

– Оччоҕо кылаассабай сыһыан диэн наадата суох дуу?

– “Баайдар оҕолоро, баһаалыста, кэлэн киириҥ” диэн буоллаҕа дии!..

– Мин итинник эппэппин. Ол гынан баран…

– Чэ сөп. Чыычаахап, олор, санааҕын сөбүн эттиҥ. Өйдөөтүбүт, – бэрэссэдээтэллээччи Томмоту тохтотон кэбистэ. – Өссө ким тыл этэр?

– Миэхэ ыйытыы баар, – кылаас аанын диэкиттэн хатан чаҥкынас саҥа чаҕаарыйда.

– Ыйыт, Томтооһоп.

Чаҥкынас саҥа иччитэ, киччэччи кыргыллыбыт төп-төкүнүк төбөлөөх, намыһах лыксыгыр уол, туран бирээдьинэ курдаах ыстаанын өрүтэ тардынна.

– Аргыылаба, эн аҕалаах ийэҕин, убайгын эмиэ контралар диэтилэр. Ону эн бэйэҥ эмиэ мэлдьэспэккин. Оттон контралары биһиги хайыах тустаахпытый? – уол тыастаахтык өрө сыҥсыйан кэбистэ. – Биһиги кинилэри сир сирэйиттэн имири сотуох тустаахпыт. Бука барыларын! Биири да ордорбокко!

– Саамай сөп!

– Чахчы!

– Аргыылаба, арай эйигин контра аҕаҕын ыт диэтиннэр, – Томтооһоп иннин диэки нөрүс гынна. – Оччоҕо хайыаҥ этэй?

– Билбэппин… – Кыыча, хараҕын муостаттан араарбакка туран, ботугураата.

– Сөөп. Оттон ийэҕин? Арай ийэҕин ыт диэтиннэр?

– Суох! – кыыс күүскэ илгистэн кэбистэ. – Суох!

– Сө-өп! – уол эмиэ ыстаанын өрө тардынна. – Миэхэ дьэҥкэ. Бүттүм.

Чочумча кылаас иһигэр эмиэ уу чуумпу буолан ылла.

– Уонна ыйытыы баар дуо? – диэтэ бэрэссэдээтэллээччи, олорбохтуу түһэн баран. – Суох? Оччоҕо ким тыл этэр?

– Мин ситэри этиим эрэ… – Чыычаахап эмиэ турда. – Эһиги, бука баһаалыста, Аргыылаба Кыыча туһунан дьүүллэһиҥ. Кини аҕатын туһа туспа…

– Биһиги да кини туһунан буолбакка, ким туһунан дьүүллэһэбитий? – сөбүлээбэтэх саҥа иһилиннэ. – Эн тускунан дуо? Эн тускунан да дьүүллэһиэххэ баара.

– Манна ити Томтооһоп “аҕаҕын ытыаҥ этэ дуо?”, “ийэҕин ытыаҥ этэ дуо?” диэн ыйытыыта, мин санаабар, олус… туох…

– Сыыһа дуо?

– Олус… туох… быһаччы… дуу… – Чыычаахап, сөптөөх тылы булбакка, мух-мах буолла.

– Ол аата сыыһа ыйыттаҕа дии? – диэн ыйыппытынан Томмоттуун кэккэлэһэ олорбут, үгүстүк сууйуллан туртайбыт эргэ гимнастерканы кэтит санныгар тиирэ кэппит, модьу-таҕа көрүҥнээх уол, Филипп Лопатин, хаппаҕы арыйарын умнан, паартатын өрө көтөхпүтүнэн ойон турда. – Оттон, мин санаабар, олус сөптөөх ыйытыы. Уот харахха түбэһэр ыйытыы. Билиҥҥи тыҥааһыннаах кэмҥэ итинник быһаччы эрэ ыйытыллыах тустаах. Уонна онуоха туох да эгилитэ-бугулута суох эмиэ быһаччы эппиэт бэриллиэхтээх. Онтон атын буолуон сатаммат. Ону биһигиттэн быһыы-майгы модьуйар. Бэйэҕит да санаан көрүҥ: өрөспүүбүлүкэбитигэр күчүмэҕэй күннэр кэлэн эрэллэр. Бэппэлээйэп кыньараал үрүҥ сэриилэрэ илинтэн ааҥнаан иһэллэр. Аны аҕыйах хонугунан биһиги илиибитигэр саа тутан кыргыһа барарбыт кэлиэҕэ. Бэйэм чааһым хайыы-үйэ сайабылыанньа биэрэн турабын. Ити барыта кистэл буолбатах. Бары билэр суолбут. Дьэ маннык кытаанах кэмҥэ “сэбиэскэй былаас өстөөҕүн ытыаҥ дуо?” диэн ыйытар тоҕо сатаныа суоҕун сөбүй? Итиэннэ өстөөхтөр биһиги хаарыаннаах дьоммут хааннарын халыта турар кэмнэригэр “мин контраны ытыам суоҕа” дии турар киһини хайдах хомсомуолга ылыахха сөбүй? Мин санаабар, бу Аргыылабаны хомсомуолга ылыахха дуу, суох дуу диэн дьүүллэһиигэ мөккүөр баар буолуон да сатаммат. Хамначчыттар, дьадаҥылар хара көлөһүннэрин супту уулаабыт баай-тойон ыаматын, бандьыыт балтын хомсомуолга саа тэбиитин саҕа да сиргэ адьас чугаһатыа суохтаахпыт. Букатын!.. Оттон бу Чыычаахабы баай кыыһыгар өйүн сүүйтэрбитин, кылаассабай сэргэҕин сүтэрбитин иһин кытаанах эппиэккэ тардарга этэбин!

Лопатин сутуругунан далайан салгыны туора соппутунан “лах” гына олордо.

Кылаас иһэ, ыҥырыа уйатыныы, күйгүөрэ түстэ:

– Саамай сөп!

– Билиип уот харахха эттэ!

– Үгүс кэпсэтии наадата суох!

– Куоластыаҕыҥ!

– Табаарыстар, кыратык истэ түһүҥ…

Чыычаахап тугу эрэ быһаараары гыммытын ситэ саҥардыбатылар:

– Истибиппит! Түксү!..

– Куоластыаҕыҥ! Бэрэссэдээтэл!..

– Куоластыаххыт иннинэ, оҕолоор, – Чыычаахап куолаһыгар көрдөһөр, ааттаһар быһыы билиннэ. – Оҕолоор…

– Манна оҕолор суохтар! Манна хомсомуолустар!

– Баай кыыһын албакаата!

– Түксү! Олор!

– Бэрэссэдээтэл, мунньаххын салай!

– Куоластыыбыт! – бэрэссэдээтэллээччи күйгүөнү саба ордоотоото. – Аргыылаба Кыычаны хомсомуол чилиэнигэр хандьыдаатынан ылыахха диэччилэр илиигитин уунуҥ.

Им-ньим буолла: биир да илии ибир гыммата. Бэл Чыычаахап, олорорун, куоластыырын умнан, дөйбүт курдук, хамсаабакка хоройон турда.

– Суох, – бэрэссэдээтэллээччи саҥата иһилиннэ.

– Ба…ар! – Чыычаахап илиитин ууммутунан олоҕор төттөрү түстэ.

– Биир куолас. Аны Аргыылабаны ылымыахха диэччилэр илиигитин уунуҥ.

Чыычаахап хараҕын кырыытынан тула илиилэр адаарыспыттарын көрдө.

– Түһэриҥ. Туттуммут? Суох. Биир киһиттэн уратылар бары утары куоластаатылар. Онон Аргыылаба сайабылыанньатын аккаастыыбыт.

Чыычаахап, умса туттан олорон, сүүһүн аннынан уоран Кыычаны кылап гына көрдө. Кыыс остуол аттыгар маарыҥҥытыныы муостаны одуулаан хамнаабакка турар. Уларыйбыта диэн арай туох эрэ көстүбэт ыарахан сүгэһэргэ баттатан арыый көхсө нүксүйбүккэ, намтаабыкка дылы буолбут.

Томмот сулбу ойон туран кыыска тиийэн туох эрэ диэн уоскутары, чэпчэтэри, көмөлөһөрү этиэн баҕарда да, турара кэлси дуо, паартатыгар умса түһэн олордо. Кыыча сөпкө сэрэйбит эбит. Аккаастыахтара диэн этэ сатаабыта ээ. Ону кини дэлби хаайан сайабылыанньа бэрдэртэрбитэ. Техникумҥа учууталлар да, оҕолор да Кыычаны сирбэт этилэр. Өссө сөбүлүүллэрэ диэххэ сөп. Үөрэҕэр үгүстэргэ холобур буолара. Кини кимиэхэ баҕарар хаһан баҕарар туох кыайарынан, сатыырынан барытынан үөрүүнэн көмөлөһөрө. Барыларын доҕордоро, дьүөгэлэрэ этэ. Онон Томмот төһө да баай аҕалааҕын-ийэлээҕин иһин кыыһы комсомолга ылыахтара дии саныыра. Төрөппүттэргиттэн арах диэн модьуйуохтарын сөп этэ. Ол туһа туспа. Бу курдук хабырдык аккаастыылларын, суох, Томмот маны күүппэтэҕэ.

Чыычаахап табаарыстарыныын урут биир да боппуруоска маннык улаханнык арахсыһа илигэ. Кинилэр мэлдьитин биирдик саныыр, биирдик өйдүүр этилэр. Билигин бу тула олорор доҕотторо бары киниттэн ыраатан хаалбыкка дылылар. Кинини атыҥыраабыт, тоҥуй харахтарынан кэлэйбиттии көрөллөр. Кинилэр иккэрдилэригэр дириҥ аппа үөскээбит курдук. Кыычаны комсомол кэккэтигэр тарда сатаан, кинини көмүскэһэн, Томмот сыыста, доҕотторун, комсомол ячейкатын иннигэр улахан алҕаһы оҥордо буолуо дуо? Кини, табаарыстара этэллэрин курдук, баай кыыһыгар өйүн сүүйтэрдэ дуо? Суох, суох, суох! Кырдьык, кырдьаҕас Аргыылаптар – контралар, өстөөхтөр. Уол Аргыылап эмиэ контра, бандьыыт, өстөөх. Кинилэри сир сирэйиттэн имири сотуохха наада диир сөп. Кинилэри бу олорор оҕолор – баай батталын эттэринэн-хааннарынан билэн улааппыт, үйэлэрин тухары үптээхтэргэ өһү-сааһы иҥэриммит дьадаҥылар оҕолоро – абааһы көрөллөрө эмиэ саамай сөп. Оттон Кыычаны? Кыычаны туох иһин абааһы көрөллөр? Тоҕо кинини, бэйэҕэ тардыбакка, өстөөхтөрбүт диэки үтэйэллэр?..

– Аргыылаба, таҕыс. Хомсомуол мунньаҕар хомсомуол чилиэннэрэ, хандьыдааттара эрэ сылдьар бырааптаахтар, – диэтэ бэрэссэдээтэллээччи, кыыс диэки көрбөккө эрэ, кылаас иһин диэки хайыһан олорон.

Кыыча көхсө эбии нүксүйдэ, төбөтө өссө аллара түстэ.

– Аргыылаба, күүтэбит. Түргэнник, – сэкэрэтээр Арбаҕааһап тиэтэйэн быһыта баттаата.

Кыыча, чыпчаххайынан быһа бэрдэрбиттии, ходьох гынна. “Туох-ханнык буолла?” – диэн өйдүү сатаабыттыы, кылаас иһин эргиччи көрдө. Онтон биллэ-биллибэт уобуллаҕастаах сэҥийэтин өрө аста. Ол курдук, үрдүк моойдоох төбөтүн хантаччы соҕус быраҕан, имигэс сиһин кыратык да хамнаппакка көбүс-көнөтүк туттан, паартатыгар кэлэн суумкатын харбаан ылла уонна маҥан таба тыһа этэрбэһэ кылбаҥныы дугулдьуйан тахсан барда.

– Кынталдьыйан, кинээс кыыһа диэх курдук! – кэннигэр хатыылаах саҥа эҕэлии хаалла.

Кыыча олбуор таһыгар тахсан аҕыйахта хардыылаатын кытта кырса тыһа бэргэһэлээх төбөтө улам санньыйан барда. Кини күөмэйигэр субу үтэн кэлбит хаһыыны хаайан тииһин ыксары ыстаабытынан хараҥа уулусса тротуарынан иннин диэки сүүрдэ. Өр сүүрдэ. “Аны Томмот батыһан тахсыа. Аһыныа… Киниэхэ эрэ көстүбэтэх киһи…” – диэн этэ кини бастааҥҥы санаата. Техникумтан ыраатан баран муннук эргийиитигэр быһаҕас титирик соппулуокка быардыы түстэ уонна сирэйин сарыы үтүлүгүнэн саба туттан сытан тохтоло суох ытаата.

“Кинилэр тоҕо миигин киэр астылар? Тоҕо үүрдүлэр? Мин кинилэри кытта бииргэ үөрэнэбин, бииргэ сылдьабын, бииргэ үлэлэһэбин буолбат дуо? Кинилэрдиин бииргэ үөрсэбин, бииргэ хомойсобун буолбат дуо? Уонна тоҕо миигин итэҕэйбэттэр? Тоҕо миигин сыстыганнаах ыарыылаах кэриэтэ туора көрөллөр? Хара да өлүүгэ ыалдьыбыт киһини итинник туора анньаллара биллибэт, – диэн санаалар кыыс өйүгэр бучумахтастылар. – Оо, мин тоҕо Аргыылап баайтан төрөөбүт муҥмунуй? Тоҕо кини хамначчытыттан төрөөбөтөҕүм буолуой!..”

Кыыча өр ытаата. Кэнникинэн мунньахха этиллибит хас хатыылаах тылы санаан, аҕала-аҕала ытаата. Хараҕын уута бараныыта көхсө кэҥии быһыытыйда. Тымныы салгыны дириҥник эҕирийтэлээн, уһуутаталаата.

Киэһэ ырааппыт быһыылаах. Хара ылтаһын курдук халлааҥҥа аата-ахса биллибэт үгүс сулус чыпчылыҥнаһа бачымахтаспыт.

Кыыча сонугар хаар сыстыбытын тэбэннэ, үтүлүгүн тииҥ билэтинэн сирэйин-хараҕын сотунна. Ол турдаҕына тротуар чигдитигэр чэпчэки атахтар сыбдыгырастылар.

– …Онтон хайаатыгыт? Дьэ, дьэ, – кыыс саҥата тиэтэттэ. – Кэпсээриий!

– Онтон кини миигин уураан ылла. Субу самантан. Түөһүттэн анньыбыта буолабын уонна бэйэм аны биирдэ уураатар дии саныыбын, – диэтэ атын кыыс. – Уой!.. Киһи!..

Кыыча муннук кэтэҕэр сыста түстэ. Ол курдук кирийэн турда. “Дьоллоохтор, кинилэри ким да туора анньыбат. Хата бэйэлэрэ анньыбыта буолаллар…”

Кыыс муннугуттан тахсаары гынан эрдэҕинэ эмиэ атахтар хоочугурастылар.

– Кинилэр баҕас… – эр киһи саҥата тымныы салгыҥҥа хабырыйсардыы кыбдьыгыраата. – Хомсомуол буолан хончоҥноспуттара сөптөрө көстүө… Ыттар… кэрэдэхтэр… ситиһиллиэ…

– Ар… гыый… – дьахтар саҥата сибигинэйдэ.

Күлүктэр субу тиэтэйэ-саарайа барыгылдьыһан аастылар.

“Ыттар… кэрэдэхтэр… ситиһиллиэ…” Кыыча ити тыллар төһөлөөх үлүгэр кырыктаахтык, өһүөннээхтик этиллибиттэрин бэркиһээтэ. Ити саҥа иччитэ туохтан даҕаны иҥнэн турбата, тугу даҕаны кэрэйбэтэ чахчы. Бу киһи саҥа дорҕооннорун буолбакка, сүрдээх ынырык сүлүһүнү тарҕата сылдьарга айылаах… Ити сүлүһүн комсомоллары, ол иһигэр билигин техникум кылааһыгар хаалбыт оҕолору утары туһуланар ээ. Оо, алдьархайдаах да суол – киһи киһиэхэ итинник өстөнөрө, итинник өһүөннүрэрэ! Итинник өстөөххө эмиэ ситинник эрэ өһүрдэххинэ сатанар. Инньэ гымматаххына, кини эйигин ас оҥорууһук дуо?.. Комсомолец уолаттар тыллара-өстөрө мааҕын Кыыча истэригэр олус да дьэбир, хабыр этэ. Ол эрээри ити билигин истибитигэр холоотоҕуна, букатын атын, букатын сымна эбит…

Дьиэтин диэки хааман иһэн, уһуну-киэҥи эргитэ санаан, Кыыча улам уоскуйан барда. Кырдьыга, кини маннык буолуоҕа диэн уруккуттан дьиксинэрэ. Санаан да көрдөххө, Аргыылап баай кыыһын кинилэр тоҕо ытыстарын үрдүгэр түһэрэн ылыахтаахтар этэй? Үөрэҕэр үчүгэйин, үлэттэн аккаастамматын иһин дуо? Улахан эбит. Этэллэригэр дылы, контралар эмиэ үчүгэйдик үөрэниэхтэрин сөп. Ол тугу да быһаарбат. Оттон үлэни ким барыта үлэлиир. Оччоҕо тоҕо кинини бүк итэҕэйиэхтээхтэрий? Ити биир киһи өһүөннээхтик кыбдьыгыраан ааста дии. Хоонньугар быһаҕы укта сылдьан, ити киһиҥ дьон көрөрүгэр кимнээҕэр минньигэстик мичээрдиирэ, кимнээҕэр революционнайдык араатардаан хаһыытыыра буолуо. “Кэбис, итэҕэйбэттэрэ, арааһа, сөп. Арай Чыычаахап миигин итэҕэйэр… Оо, Томмот, үтүө, көнө сүрэхтээх муҥнаах, эйигин доҕотторуҥ кэһэтэллэрэ буолуо ээ “баай кыыһыгар өйгүн сүүйтэрбитиҥ” иһин. Ол эрээри, Томмот, кэмсинимэ, мин эйигин хаһан да, хаһан да түһэн биэриэм суоҕа. Миигиттэн сылтаан эн сирэй-харах анньыллыаҥ суоҕа. Эн эрэлгин албынныам, эйигин хомотуом суоҕа. Оо, баһыыба, Томмот, итэҕэлиҥ иһин! Эн мин туспунан доҕотторуҥ билэллэриттэн ордугу билбэккин ээ уонна тоҕо итиччэ үлүгэр бигэтик, баар-суох доҕотторгун утары барар гына итэҕэйэриҥ бэрдэй! Хайдах төлүөхпүнүй мин эйиэхэ ити үтүөҕүн? Кэннибэр эн эрэлиҥ суоҕа буоллар, мин хайдах сатаан тыыннаах сылдьыам эбитэй? Оччоҕо бу түүн ордук хараҥа, ордук тымныы буолуох этэ. Оо, махтал!..”

Кыыча им балай тымныыга хааман иһэн ыстыык кырыытыныы сытыы, тымныы саҥаҕа кэтиллэ түстэ:

– Тохтоо! Кимҥиний? Докумуоҥҥун!..

8

Эраст Константинович Соболев били Валерий Аргыылап кэлэ сылдьыаҕыттан ыла олоҕо огдолуйда. Кини эҥин арааһы эргитэ санаан, аанньа утуйбакка, түүнү быһа оронугар кулуннуу мөхсөн баран сарсыныгар үлэтигэр нэһиилэ көҥдөй көхсө эрэ тиийэн олордо. Ол олордоҕуна күнүс сэкэрэтээр паапка тутуурдаах киирдэ.

– Табаарыс Соболев, личнэй дьыалаҥ анкетатыгар үрүҥ армияҕа сылдьыбыт кэмиҥ чуолкайдык ыйыллыбатах. Хаһааҥҥыттан хаһааҥҥа диэри этэй?

Эраст Константинович сулбуччу этэн биэрдэ. Кини итинтэн куттаммат. Кини автобиографиятыгар тугу да кистээбэккэ суруйбута: ыраахтааҕы армиятыгар, үрүҥ сэриитигэр, Колчакка сулууспалаабытын барытын. Онуоха киһи иҥниэҕэ, дьиктиргии саныаҕа суох буолуохтаах. Урут үрүҥнэргэ сылдьан баран билигин Кыһыл Армияҕа сулууспалыыр киһи кини эрэ үһү дуо? Үгүс. Кыһыл сэриигэ киирэн кыргыһыыларга аатырбыттар, Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыттар даҕаны элбэхтэр.

Бэл саамай үрдүкү байыаннай оргаҥҥа – республика реввоенсоветын састаабыгар ыраахтааҕы офицердара бааллар. Билигин үлэһит-бааһынай былааһа, Кыһыл Армияҕа чиэһинэйдик сулууспалыыр буоллаххына, уруккугунан сирэй-харах анньыбат. Соболевы куһаҕаннык үлэлиир диэн ким даҕаны этиэ суоҕа. Кини чиэһинэйдик сулууспалыыр. Итинник санаан, кини личнэй анкетатыгар итэҕэс дааталары бэрт дөбөҥнүк ситэри этитэлээтэ.

Дьэ онтон, доҕоор, аан сабыллаатын кытта Эраст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо! Сэкэрэтээр баһыыбатыгар баһаалысталаан хардараары айаҕын атан баран, ол аппыта аппытынан олорон хаалла. Бэйи эрэ, тоҕо кини личнэй дьыалатын көтөхтүлэр бүгүн? Бэҕэһээ, иллэрээ күн буолбатах – бүгүн? Итинник санаа өйүгэр кылам гыммытыгар били Валерий Аргыылап ньолбуһах сирэйэ хараҕар көстө түстэ. Онуоха атаҕын уллуҥаҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ этин сааһа бүтүннүү түрүтэ тардан барда… Бээ-бээ… Ити барыта мээнэ түбэһиэхчэ буолбатах быһыылаах. Оччоҕо бэҕэһээ киэһээҥҥи ыалдьыт уонна бүгүҥҥү личнэй дьыала паапката ситимнээхтэригэр тахсар. Оччоҕо… Бээ-бээ… Били азиат дьиикэй кэтэбилгэ сылдьар эбит буоллаҕа. Киниэхэ ыалдьыттаабытын батыһан кэлэн эмиэ көрдөхтөрө. Ол иһин ити личнэй дьыалатын сөргүтэн, бэрийэн эрдэхтэрэ. ЧК военкомҥа, военком секретарыгар эттэҕэ. Дьэ иэдээн… Баҕар, түбэлтэ буолаарай? Ээ?.. Акаары, чиччик киһилии айаҕын аллатан олорорун өйдөөн, Соболев тииһэ тииһигэр охсуллан лаһыргыар диэри сыҥаахтарын хам ыстаата. Хата хоско бииргэ үлэлиир киһитэ, военкомат хаһаайыстыбаннай чааһын начальнига Курбатов, кырдьа барбыт хаччаҕай киһи, көрбөтө: кумааҕытыгар умса түспүт. Суох, хайдах эмэ сибикилээн иккиттэн биирин биллэххэ табыллыыһык.

Эраст Константинович көрүдүөргэ таҕыста. “Личнэй дьыаланы тугу эрэ эбии суруйабын диэн төттөрү көрдөөн көрүөххэ дуу? Секретарь оччоҕо тугу эмэни тыл быктарыа дуо? Арай биэрдин, тугу эбии суруйабыный? Чэ туох эмэ көстөө ини: буоссата суоҕу эппитэ буолуллуо. Бэйи, ол эрээри личнэй дьыалатыгар тоҕо итиччэ үлүгэр наадыйда диэхтэрэ суоҕа дуо?..” Ити курдук саарбаҕалыы турдаҕына көрүдүөрүнэн военком, муннун анныгар чүөччэр курдук бытыгы ордоруммут үрдүк киһи, хааман баһыккалдьыйан иһэрэ көһүннэ. Эраст Константинович, суол биэрэн, истиэнэ диэки халбарыс гынан, чинэйдэ:

– Здравия желаю, товарищ военком!..

Военком кини диэки хайыһан да көрбөтө, эҕэрдэҕэ хардардаҕа буолан, уҥа илиитин бэргэһэтин диэки аатыгар эрэ садьыс гынна уонна уоһун иһигэр тугу эрэ ботугураан, дьүккүччү туттубутунан ааһа турда.

“Дьэ сити!.. Ол иһин… сэрэйбит сэрэх…”

Соболев хараҕа ирим-дьирим буолан ылла. Военком урут ардыгар тохтоон: “Табаарыс Соболев, туох сонуннаахпытый? Доруобуйа хайдаҕый?” – эҥин диэн ыйытан, илиитин биэрэн дорооболоһон ааһара. Билигин хайыһан да көрбөтө. Ол иһин даҕаны… аанньаҕа итинник уларыйбат… Соболев көрүдүөрүнэн ааспыта буолан иһэн, аһаҕас аанынан сэкэрэтээр остуолун кылап гына көрдө. Атын кумааҕылар сыталлар. Били кини личнэй дьыалатын паапката суох. “Ханна гыннаҕай? Военкомугар биэрдэҕэ дуу? Ээ, бэйи- бэйи… Военком улахан бартыбыалы тутан таҕыста ээ. Оччоҕо илдьэ бардаҕа дуу? Ханна илдьиэй? ЧК-ҕа?..”

Эраст Константинович хоһугар төттөрү салбыҥнаан киирдэ. Хамсатыгар табах уурунан тарта. Тохтоло суох бурҕаҥнатан ону-маны атыны санаан көрдө да, аралдьыйбата. Санаата биир кэм били сатана паапкатыгар иэҕиллэн кэлэ турар. Хамсатын күл тэбиир ылтаһыҥҥа ууран баран, кумааҕытыгар төҥкөйдө. Кыһаллан одуулаһа сатаата да, буукубалар, бары силбэһэн, үөһэ-аллара уунаҥнаһан, симэлийэн сүтэн истилэр, ол оннугар кумааҕыларын ортотуттан кини билиҥҥи алдьархайын төрдө – Аргыылап ньолбоҕор сирэйэ бу улам дьэҥкэрэн тахсан тиийэн кэллэ. Соболев хараҕын быһа симнэ. Көлөһүнэ саба үтэн таҕыста быһыылаах. Сылаас таммах аһын саҕатыттан сүүһүн быһа сүүрэн кэҥэриитигэр түстэ. Эраст Константинович ынчыктыырдыы иһин түгэҕиттэн иҥиэтиннэ, сиэбиттэн былаатын ылан сирэйин саба тутунна.

– Ой…

– Хайдах буоллуҥ, Эраст Константинович? – сэргэ остуолтан саҥа иһилиннэ.

– Ыарыйдым быһыылаах… тымныйан… төбөм… мэйиим эргийэр. Дьиэбэр баран сытыыһыкпын. Секретарга этээр…

Соболев тас ааны аһаары уунан иһэн, таһырдьа аны ким эмэ күүтэн турара буолуо диэн дьулайан тохтуу түстэ. Хоһугар төннүөх быһыынан кэннин хайыспалаата. Онтон киһи атаҕа тыаһаабытыгар аан тутааҕын харбаата уонна, синим биир диэбиттии, нүксүччү туттан, боруогу атыллаата. Дьиэ күүлэтигэр ким да суоҕун, чугаһынан уулусса бүтүннүүтэ да иччитэҕин көрөн үөһэ тыынна. Арай уулусса уҥуор биир киһи олбуорга сыһыарыллыбыт туох эрэ кумааҕыны ааҕа турар.

Соболев дьиэтин диэки хаамта. Тымныы салгыны эҕирийэн көхсө арыый кэҥээбиккэ дылы буолла. Хаампахтыы түһэн баран, кэннин эргиллэн көрдө уонна, соһуйдаҕа эбитэ дуу, сүһүөҕэ хамнаабыта дуу, чигдигэ халты үктээн тас иэнинэн таһылла сыста: кэнниттэн, сүүрбэччэ миэтэрэ холобурдаахха, били военкоматтан тахсарыгар олбуорга сыстыбыт кумааҕыны ааҕа турбут киһитэ батыһан иһэр эбит. Байыаннай уонна гражданскай иккэрдинэн таҥастаах: саһархайдыҥы кылгас сонноох, кулгаахтаах бэргэһэлээх, хаатыҥкалаах. Сити кини. Кэтэбил буоллаҕа. Кинини манаан туран баран, батыһан истэҕэ. Чахчы, чахчы оннук. “Мэнээк киһи тоҕо миигин батыһыаҕай? Оо, дьэ алдьархай… Ханна баран быыһанар билигин?.. Ханна барыаҕай? Быыһанар сир суох. Чэ синэ биир, дьиэбиттэн ыллыннар”. Соболев уһун атахтарынан киэҥ-киэҥник атыллаталаата. Кэлииккэ аанын аһа баттаан түргэн баҕайытык дьиэтин иһигэр сыбдыс гынна. Хоһугар киирэн халҕанын күрүчүөгүнэн хатаата итиэннэ, сыгынньахтаммакка эрэ, олбуор кэлииккэтин аана тыаһыырын иһиллээн чөрбөйөн түннүк холуодатыгар сыһынна. Сотору били саһархай сонноох киһи түннүгүнэн элэс гынан ааста. “Тоҕо киирбэтэ? Арыый ааһа баран кэтээн турара дуу? Ити аата билигин ылбат буоллахтара. Ким сылдьарын кэтээн билээри уһатар бэйэлэрэ дуу?”

Эраст Константинович остуолун дьааһыгын субуйа тарта, хаппыт килиэп тоорохойо, эргэ сыыҥ соттор былааттар, хараарыар диэри киртийбит хаһааҥҥыта эрэ үрүҥ бэрчээкки аҥаара, кум-хам тутуллубут кумааҕылар сылдьалларын өрө-таҥнары буккуйда. Онтон орон анныттан икки сиринэн курдаах тирии чымадааны соһон таһааран арыйа баттаата. Кирдээх ис таҥаһы, эргэ гимнастеркалары төттөрү-таары ытыйда. Хасыһан-хасыһан эргэ кэмбиэри булла. Иһиттэн суругу ылан ааҕан барыгылдьытта уонна испиискэ уотугар уматан баран күлүн куукунаҕа тахсан оһоххо бырахта. Киирэн, чымадаанын иһирдьэ тэптэ итиэннэ өссө тугу суох оҥоруохха сатаныаҕын саныы сатаата. Санаан да тугу да өйдөөбөтө. Өйдүөн да иһин туга да суоҕа. Ити умаппыт суруга даҕаны дьиҥэ туох да куһаҕана суоҕа, госпитальга бииргэ эмтэммит табаарыһын суруга этэ. Ол да буоллар… Кэбис, умайдын, суоҕа ордук…

Соболев бу түүн эмиэ аанньа утуйбата. Нухарыйан истэҕин аайы туох эрэ улахан, ыарахан, хап-хара баҕайы үрдүгэр баттыы түһэр. Оччоҕо хаһыытаабытынан уһукта биэрэр. Ийэ-хара көлөһүнэ тахсыбыт буолар. Сарсыарда ыаҕастаах уу кэриэтэ дьалкыҥнас төбөлөөх турда. Хаппыт килиэп тобоҕун аатыгар эрэ кум-хам ыстаан аһаатаҕа буолан үлэтигэр нэлбиҥнээтэ. Военком, баҕар, ыҥыран кэпсэтээрэй диэн кэтэстэ да, ыҥырбата. Соболев көрдөҕүнэ, үлэһиттэр барыларын даҕаны киниэхэ сыһыаннара уларыйбыкка дылы, бары киниттэн тэйэ туттар курдуктар. Күнү быһа ол курдук, кими да кытта сэлэспэккэ, кимиэхэ да чугаһаабакка, сүөдэҥнээн сырытта. Наар остуолугар олорон дьыалатын бэрийбитэ буолар. Эбиэккэ хайдах эрэ таһырдьа тахсыан дьулайан ханна да барбата. Остуолун дьааһыгыттан урут атыылаһан баран умнан кэбиспит бэрэскитэ таастыйа хатан сылдьарын булан сиэтэ. Өлүү болдьохтоох, ол олордоҕуна остуорас эмээхсин тугу эрэ көрдөөн хабытайданан киирэн, кинини көрөн, саҥа аллайда:

– Хайа, эн баар эбиккин дуу?

Ити ыйытыыттан Соболев эмээхсиннээҕэр итэҕэһэ суох соһуйда. Ити судургутук этиллибит тыллары эрийэ өйдөөн ылла. Кини соһуйбут уоҕа арыый ааһан, өй ылан: “Мин тоҕо суох буолуохтаах этибиний?” – диэн ыйытыан иккэрдигэр эмээхсинэ мэлис гынан хаалла. “Хайдах-хайдах баҕайыный, миигин ылыахтаахтарын уборщица кытары билэр эбит дуу? Киниэхэ тоҕо этиэхтэрэй? Дьон кэпсэппиттэрин истибитэ буолуо дуо?” – диэн эмиэ ыгылыйа, хараҕа хараҥара түстэ.

Киэһэ үлэтиттэн төннөрүгэр хараҥа буолан таһырдьа туох даҕаны баарын кыайан көрбөтө. Суолун ортолоон иһэн тохтоон иһиллээтэ. Кэннигэр тэйиччи соҕус атах тыаһын иһиттэ. Эр киһи атаҕа. “Чэ сити, кини, – дии санаата Соболев. – Эмиэ батыһан иһэр”.

Үһүс түүнүн эмиэ сор бөҕөнөн хонно. Утуйбакка килэччи көрөн, таһырдьа хас тыаһы-ууһу барытын иһиллии сытта. Түүн үөһэ ааһыыта тыал түннүк ыстаабанын быраҕан лаһыгыраппытыгар адьас кута көтө сыста…

Соболев аан дойду сэриитэ саҕаланыаҕыттан син элбэх быһылааҥҥа түбэспитэ буолуо да, маннык кутталга сылдьыбыт кэмин өйдөөбөт. Төһө даҕаны хорсунунан аатырбатар, син быыс-хайаҕас булан, ол-бу быһылааннартан тыыннаах тахсара. Билигин дьэ муҥур уһукка хаайтарда быһыылаах. Кыһыйыан быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Ол эһэ-бөрө уйата түҥкэтэх дойдуга тиийэн, сэрии-айдаан уурайан, олох-дьаһах оннун булан, нам-нум буолуор диэри сынньаныам диэн санаабыттааҕа. Онтуката хайа баарый? Ыттыы өлөрүгэр тиийдэ. Дьиҥинэн кини туох буруйун иһин өлүөхтээҕий? Үрүҥҥэ, Колчакка кыттыбытын иһин Сибииргэ сөбүн тутуурга-хабыырга сылдьыбыта, силиэстийэлэммитэ ээ. Уонна, билиҥҥи былааска куттала суоҕунан ааҕыллан, манна үлэҕэ ыытыллыбыта. Саха сиригэр кэлэн, уһаты-туора туттубакка, сыыһа-халты хаампакка, үлэлии сылдьар. Бу курдук үлэлии сылдьыа эбитэ буолуо. Ону баара ити… Рейнгардт түөкүн суруга, Пепеляев бирикээһэ түҥнэри ытыйан кэбистэ.

Бу күннэргэ Соболев баҕата Такыырап (кини Аргыылабы итинник ааттыыра) аны кэлбэтэр, кинилэр миигин төрүт умунналлар диэн этэ. Пепеляевтааҕы кытта сибээһэ суоҕун, сибээстэһэ да сатаабатын өйдөөтөллөр, ЧК-лар, баҕар, кинини тыытыа суох этилэр. Өскөтө Такыырап тоҕо сырытта диэн ыйыттахтарына, тугу эрэ куһаҕаны саҥаран истэҕинэ үүрэн таһаарбытым диэн хоруйдуон сөбө. Мантан антах эрэ кэлбэтэр… Кини, баччааҥҥа диэри таҥараны соччо итэҕэйбэтэх бэйэтэ, иһигэр бэл таҥараттан көрдөспүтэ: “Айыы тойон, чахчы баар буоллаххына, миигин умуннаттар, миигин тыыттарыма…”

Соболев аатталын халлаан да, сир да ылымматылар быһыылаах. Бэһис күнүгэр киэһэ үлэтиттэн нэһиилэ кэлэн нухарыйан илэй-балай сытан билэр куолаһа дуораһыйбытыттан уһукта биэрдэ.

– Эраст Константинович, үтүө киэһэ.

Хос ааныгар Аргыылап муннун аннынан торум курдук хара бытыктаммыт сирэйэ ньолос гына түстэ. Соболев сонно ойон туран бу арахсыбакка түбүлээбит түөкүнү таһырдьа анньан кэбиһиэн баҕарда да, тоҕо эрэ тыла тахсыбакка, мээнэнэн көрөн сытта. Аргыылап таҥастыын олоппоско олордо уонна дьаһайар быһыынан эттэ:

– Тур!

Соболев өс киирбэх оронугар олоро түспүтүн бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла.

– Тоҕо сыттыҥ?

– Тымныйан…

– Тоҕо бэйэҕин көрүммэккин?

– Ха… хайдах?..

– Бытыккын тоҕо үчүгэйдик хоруммаккын?

– Суох… хорунабын, – Соболев сэҥийэтин туппахтанна.

– ЧК-лар интэриэһиргиэхтэрин баҕараҕын дуо, тоҕо маннык буолла диэн?

– Ыалдьан… ыалдьабын…

– Сымыйалаама! Үлэҕэр көтүппэккэ сылдьаҕын. Хата куттанан диэ. Ол кырдьык.

Соболев өйүгэр: “Дикарь! Азиат! Миигин, дворянины, өссө күргүйдүүр!..” – диэн өһүргэнэр санаа чыпчылыйыы түгэнигэр эрэ кылам гынан ааста. Кыыһыран, тымтан уордаах тыллары этэрин оннугар аргыый ботугураата:

– Ойоҕоһум… тыыннарбат…

Аргыылап кини хараҕын батары көрдө:

– Чэ түксү. Мин эппиппин ыла кэллим. Буллуҥ дуо?

– С-суох…

– Тоҕо?

– Оҥоһулла илик быһыылаах, – Соболев, ыйан-хайан билэ сатаабатах да буоллар, уталыта эрэ түһээри хардарда.

– Сымыйаҥ. Операция былаана бигэргэтиллибит. Былаан биир куоппуйата эһиэхэ, военкомакка, кэлбит буолуохтаах. Икки хонугу биэрэбин. Онтон уһатар сатаммат. Өйүүн былаан мин илиибэр киириэхтээх.

– Хайдах?!

– Эмиэ “хайдах?”! Хайдаҕын тобул. Өйдөө: өл да төрөө, өйүүҥҥү киэһэ тиһэх болдьох. Сэрии чаастарын кытта сибээһи олохтоотуҥ дуо?

– Суох… Ээ… кэпсэтиһэ сырыттым да, бакаа түмүгэ биллибэт…

– Тиэтэй. Күн-дьыл күүппэт. Умнума: өйүүн киэһэ кэлиэм. Уонна ыалдьыбыта буолан кубулунума. Кырдьык ыарыйдаххына даҕаны сорудах эйигиттэн уһуллубат. Сорудахтары толортоо, ол кэнниттэн – баһаалыста. Сирэйгин-хараххын көрүн. Киһилии бодолон. Сорудаҕы толорботоххуна биитэр ол-бу буолан куйбаҥнаатаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар. Эн даҕаны, биһиги даҕаны биир өтүүнэн тиһиллэ сылдьабыт. Ону өйдөө. Сэрэтэбин! Өйүүҥҥэ диэри.

Соболев ыалдьыта барбытын кэнниттэн бүтүн чаас кэриҥэ оронугар хамнаабакка олордо. Төбөтө ыбыс-ыарахан, куп-куугунас, санаата туохха даҕаны чопчу иҥнибэт, иирбит үүт кэриэтэ биир кэм ытыллаҕас. Лаампата, кыраһыына бүтэн, тордоҕунан буруолаан симириҥнээн барбытыгар дьэ өйдөнөн саба үрдэ уонна хараҕа суох киһилии балааскайдаан тиийэн, муннукка ыскаап кэтэҕин харбыалаһан бытыылканы булан айаҕар таҥнары тутта. Тыыннаах испиир уотунан салаан бэлэһигэр кутулунна. Хаста да ыйырбахтаат, тыынын ыла сатаан, истиэнэҕэ төбөтүн анньан турда. Оронугар кэлэн таҥастыын сытта. Төбөтө арыый дьэҥкэрбиккэ дылы буолла.

“Бэйи эрэ, ити аата хайдах хайдаҕый? – диэн, арыый ону-маны ыйдаҥардар кыахтанан санаан барда. – “Өйүүн”. Өйүүн ол мин кинилэр көрдүүллэрин хантан булуохпунуй? Булбатым чахчы. Оттон оччоҕо? “Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар…” Кырдьык, ити тугу да кэрэйбэт дьон. Кыһылларга атыыламмыт диэхтэрэ да бүтэр. Ханнык эмэ аппаҕа хаарынан саба тарыйан кэбиһиэхтэрэ. Чэ, баҕар, тута суох гымматахтарына даҕаны син биир быыһаммат. Ити Такыров дикарь кэтэбилгэ сылдьара чахчы. Сибээһин билээрилэр тута иликтэр быһыылаах. Аҕыйах хонугунан харайыахтара. Оччоҕуна миигин эмиэ ылыахтара. “Биир өтүүнэн тиһиллэ сылдьабыт”, – диир. Кырдьык, оннук. Миигин хайаан да бэйэтин кытта соһон барар баҕайы. ЧК-ҕа саагыбарсык түбэстэ да, бириигэбэрэ биир – буулдьа. Туох диэн эппиэттэнэн ол буулдьаттан куотуоххунуй? Такыров сылдьыбатаҕа, Рейнгардт суругун, Пепеляев бирикээһин истибэтэҕим, сорудаҕы ылбатаҕым диэн дуо? Ким итэҕэйиэй ону? Мэлдьэспитиҥ иһин билиннэриэхтэрэ. Билинэ охсон, түргэнник ытылларгар үөрүүлээх буолуоҥ. Инники биир суол эрэ баар – өлүү. Мүччүргэнэ суох өлүү. Сарсын. Сарсын буолбатаҕына – өйүүн. Өйүүн буолбатаҕына – үс хонугунан. Быыһанар сир суох. Муҥур уһук. Оо, сор!.. Ол кэриэтин… Кырдьык даҕаны… Таҥнарыахсыт диэн иэстэбилгэ түбэһэн биитэр ЧК-лар илиилэригэр киирэн муҥу-сору көрөн өлүөх кэриэтин… Чыпчылҕан түгэнигэр… Чыыбыһы тардабын уонна барыта бүтэр… Бу уорбаланан эккирэтиллэр, иэстэбилтэн куттанар, хаайыллары кэтэһэр муҥ барыта… Түксү! Бүттүн! Бүттүн!.. Куотуохха!.. Түргэнник!.. Бэйэ илиитинэн… Бэйэ дьүүлүнэн…”

Соболев сыттыгын анныттан браунины сулбу тардан ылла. Салҕалас илиитинэн сомуогун туруорда. Тымныы ыстаалы итии чабырҕайыгар, чыбырҕаччы тэбэр чабырҕайыгар даҕайда. “Быраһаай, Соболев! – диэн туора киһиэхэ туһулаан этэргэ дылы санаан аһарда. – Волга кытылыттан бу чэҥ муус дойдуга кэлэн өлөр аналлаах эбит буоллаҕыҥ… Быраһаай, Эрастик…”

Хараҕын симнэ. Сөмүйэтин чыыбыска чугаһатта. Ол кэмҥэ Волга сүнньэ өҕүллэн ааһар хонноҕор, аарыма дууптар быыстарыгар кинилэр имениелэрин мезониннаах үп-үрүҥ дьиэтэ сайыҥҥы чаҕылхай күн күлүмүгэр кылбаһыйан хараҕар субу көстөн кэллэ. Итиэннэ ити кылбаҕар дьиэ сибэккилээх түннүгүнэн ийэтин эҥээркэй саҥата субу унаарыйда: “Эра-ас-ти-и-к!..” Соболев соһуйан “дьик” гынна. “…ас-ти-ик!.. Кинилэри бэйэлэрин… Кини-лэ-ри-и!..” Соболев төлө туппут браунина орон улаҕатынан муостаҕа лаһыгыраата.

Хараҕын аста. Сибэккилээх түннүгү кытта бииргэ эҥээркэй куолас сүтэн хаалла. Чох хара түүн. Мууһурбут түннүк биллэр-биллибэттик туртайар. Муннукка кутуйах кумааҕыны хачыгыратар. Оһоххо таракааннар сырдьыгынаһаллар. Соболев сымыһаҕын быһа ыстаата: “Бу тугуй, иирэн эрэбин дуу, тугуй? Кэбис… Точка…” Кини орон улаҕатынан илиитин уган харбыаласта. Ол харбыалаан иһэн кулгааҕар эмиэ истэн кэллэ: “Кинилэ-ри-и бэйэлэри-ин…” “Хайдах? – илиитигэр түбэспит бачыыҥка сэмнэҕин туппутунан тохтуу түстэ. – Хайдах? Кимнээҕи “кинилэри бэйэлэрин”? Кимнээҕи? Ах даа, кинилэри… “Кинилэри бэйэлэрин…” Бэйи-бэйи… Ах чорт!.. Хайдах хайдаҕый? Арай кырдьык даҕаны?.. Мин тоҕо кинилэри харыстыыбын? Урууларым дуу, оҕолорум дуу? Кинилэр миигин харыстыыллар дуо? Харыстаамыналар. Сүүстэ харыстыахтара… “Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар. Сэрэтэбин…” Тыын тыыҥҥа харбас… Буоллун!.. Оччоҕо мин уорбалааһынтан быыһана түһэбин. Кинилэргэ көмөлөспүт, кинилэргэ булан биэрбит киһини ама тоҕо тыытыахтарай? Хата хайгыахтара. Сөп! Быһаарылынна. Азиат! Дикарь! Соболевынан оонньоомоҥ! Соболев бэйэтин өссө көрдөрүө! Иэстэһиэхпит диэн сааммыт буола-буолалар! Ким урут кэһэйэрин көрүөхпүт! Хайдах итини эрдэ өйдөөбөтөх бэйэбиний? Ур-раа! Оо, маамам барахсан! Мамочкам… Таҥара, арааһа, баар быһыылаах…”

Соболев хараҕа сырдаан, холкутук тыына түстэ. Браунинын булан сомуогун түһэрэн остуолга бырахта. Чэпчэкитик ыстанан туран тас таҥаһын уһулла уонна, суорҕанын анныгар киирэн, өтөр утуйбатаҕыныы минньигэстик утуйан хаалла.

Сарсыарда үлэтигэр кэлэн: “Биир тэрилтэҕэ служебнай наадаҕа бардым”, – диэн этэн баран, Соболев тиэтэлинэн таһырдьа таҕыста. Күүлэ аанынан уулуссаны көрбөхтөөтө. Хайа муҥун, кини аны Такыыраптаах кэтэбиллэрэ баара буолуо диэн куттанна. Уорбалыахха айылааҕы тугу да бэлиэтии көрбөтө. Өтөр-өтөр кэннин хайыһа-хайыһа, ГПУ дьиэтигэр чугаһаата уонна саараҥнаан тохтуу биэрдэ. Сулбу хааман киириэн хайдах эрэ дьулайда. Уулусса уҥуорунан хаста да төттөрү-таары ааһыталаата. Ити курдук биэтэҥнии сылдьан бөлүүҥҥүтүн саныы түстэ уонна дьэ, уҥа-хаҥас өттүн көрүнэ да барбакка, уулуссаны быһа туораан тахсан дьиэ аанын тэлэйэ баттаата.

ГПУ дьуһуурунайа Соболевы, киһи соччо иилэ хабан өйдөөбөт быһаарыытын истэ сатаан баран, биир хоско ыйан ыытта. Ол хоско олорор эдэр нуучча киһитэ, балачча өр истимэхтээт, ойон турда:

– Барыах.

Атын хоско киирдилэр. Бурҕаҥнас табах буруотун быыһыгар киһи төбөтө хараарар.

– Трофим Васильевич, бу эйиэхэ сыһыаннаах табаарыс кэллэ, – диэтэ эдэр киһи уонна тахсан барда.

Хостоох киһи сапсыйан табаҕын буруотун үрэйдэ, хара барааҥкатын лаппа кэтэн саннын хамнаппахтаата уонна илиитин уунна:

– Ойуурап. Олор, табаарыс.

– Соболев. Эраст Константинович.

– Аа! Байанкамааттан дуо?

– Даа, сонтон.

“Билэр эбит. Ол иһин даҕаны, – дии санаата Соболев, – тутуу баттаһан эрдэ кэлбитим үчүгэй эбит”.

– Дьэ кэпсээ, истэбин.

– Даа, табаарыс Ойуров… Мин Соболев диэммин. Эраст Константинович диэн…

– Билэбин-билэбин. Дьэ?

– Мин… военкомакка үлэлиибин… отдел начальнигынан. Новониколаевскайтан командировкаланан кэлбитим. Оннук.

Дьокуускай военкоматын үлэһитэ тарбахха ааҕыллара. Онно ким үлэлиирэ кыра куорат олохтооҕор барытыгар биллэрэ. Ойуурап эмиэ билэрэ.

– Ону эмиэ билэбин, табаарыс Суобалап. Эн долгуйума. Уоскуй. Саас-сааһынан кэпсээ: соругуҥ тугуй?

– Баһыыба… баһыыба… – Эраст Константинович төбөтүн тоҥхоҥнотто. – Даа, маннык. Мин ыраахтааҕы армиятыгар офицер этим. Үрүҥ армияҕа, Колчакка эмиэ. Онтукам барыта личнэй дьыалабар сурулла сылдьар. Тугу да кистээбэтэҕим. Советскай былааска буруйбун билинэн турабын. Ону барытын бырастыы гынан манна үлэҕэ ыыппыттара. Ол курдук…

– Ити барыта өйдөнүллэр. Итинэн бүтэр дуо?

– Суох… – Соболев көлөһүнүн сотунна.

– Истэбин.

– Бүппэт… – Соболев үөһэ тыынна, утары көрдө. – Барыта уруккуттан төрүттээх. Ол иһин итини этэбин… Дьэ маннык. Бөлүүн, суох, бэҕэһээ… бэҕэһээ киэһэ миэхэ дьиэбэр Такыров диэн киһи кэлэ сырытта… Саха… Генерал Пепеляев связнойа. Даже связной да буолбатах, уполномоченнайа диэххэ дуу, резиденэ диэххэ дуу? Уонча хонуктааҕыта илинтэн кэлбит…

– Такыырап диэн дуо?

– Даа-даа.

– Такыырап… Такыырап… – Ойуурап тарбахтарын төбөтүнэн остуолу тоҥсуйбахтаата. – Баҕар, арыый атыннык эппитэ буолаарай?

– Суох, чахчы Такыровпын диэбитэ.

– Чэ сөп. Такыырап да буоллун. Кэпсээн ис.

– Дьэ маннык…

Киһи тыына бурҕачыйар тымныытыгар тиритэн, субу-субу былаатынан сирэйин ньуххана-ньуххана, Соболев Аргыылап сылдьыбытын, кини кыһыл сэриилэр Пепеляевы утары операцияларын былаанын бул диэн модьуйбутун бутуйан-таһыйан кэпсээтэ. Төһө да барытын кырдьыгынан тоҕо тэбээн кэпсээбит курдук буоллар, кини бэйэтин үчүгэйдик көрдөрүнэ сатаата: Аргыылап маҥнайгы сырыытын, Рейнгардт суругун төрүт ахтыбата (ЧК-лар ол маҥнай кэлэ сылдьыбытын, баҕар, билбэтэхтэрэ буолуо. Ону эттэхпинэ, аны сонно тута тоҕо тыллаабатаххыный диэн иилэ хабан туруохтара. Билбит да буоллахтарына, онно суолталаах кэпсэтии суоҕа, көннөрү баарбын-суохпун эрэ көрөн барбыта диэҕим. Оттон суругу баҕас билбэтэхтэрэ чахчы. Такыров эттэҕинэ мэлдьэһэн кэбиһиэм. Сурук күлгэ кубулуйан сүппүтэ. Баар этэ диэн кини хайдах дакаастыаҕай?”), бэҕэһээ даҕаны мастыы аккаастаммытым, ол үрдүнэн күүһүнэн кэлэбин диэбитэ диэн кэпсээтэ. Хаста да кыбытан сэбиэскэй былааска бэриниилээҕин аҕынна. Түмүгэр үлэһит уонна бааһынай аймах былааһыгар сэриинэн түспүт өстөөх үспүйүөнүн түргэнник тута охсор наадатын эттэ.

– Оччоҕо эйиэхэ сарсын киэһэ кэлиэхтээх буоллаҕа.

– Даа, сарсын киэһэ.

Ойуурап табахтан саһарбыт сөмүйэтинэн бытыгын убахтанан чочумча толкуйдаан олордо, онтон ыраас лиистэри ылан Соболевка уунна.

– Билигин сэргэ хоско тахсаҥҥын ити кэпсээбиккин барытын суруй. Мин кэлиэҕим. Көһүт.

Соболев түннүгүн алларата таас оннугар хаптаһынынан саба саайыллыбыт иччитэх хоско киирэн, эмиэ бэйэбэр сүүйүүлээҕэ буолаарай диэн, кэпсээбитинээҕэр быдан уһанан өр суруйда. Суруйбутун хос-хос аахта, көннөрдө. Ол үрдүнэн Ойуураба кэлэн быстыбата. Көһүтэ сатаан баран тахсан сэргэ хоһу тардыалаата да хатааһыннаах. Дьуһуурунайтан ыйытта. Анарааҥҥыта бэрт тоҥуйдук хардарда:

– Председательгэ. Хоскор көһүт. Тахсыма.

Соболев көһүтэн олорон ыгылыйан барда. Кини дьуһуурунай ордук кэнники тылын дьиктиргээтэ: “Тахсыма”… Ол аата мин хаайыылаахпын дуу, тугуй? Аны, кырдьык, Пепеляев үспүйүөнүн куомуннааҕа эбит диэн хаайаайаллар? Ама дуу, бэйэтинэн кэлэн тыллаабыт киһини. Оо дьэ, хайдах-хайдах баҕайыный?..” Кини туох диэн саныаҕын адьас харааччы мунан олордоҕуна, кэмниэ-кэнэҕэс аан дьэ аһылынна.

– Аҕал эрэ, – Ойуурап сурулубут лиистэри ылан ааҕыталаата. – Чэ сөп. Тэрилтэҕэр тиийэн үлэлээбитиҥ курдук үлэлээ. Манна сылдьыбыккын биллэримэ. Билигин эйигин кэтэх аанынан таһааран биэриэхтэрэ.

– Оттон… Такыров… хайдах?..

– Эн кинини көрсөрүҥ курдук көрүс. Хайдах гынары биһиги бэйэбит билиэхпит.

– Сөп…

Ойуурап Соболевы дьуһуурунайга тиэртэ. Арахсарыгар илиитин биэрдэ:

– Баһыыба, Эрээс Көстөкүүнэбис, көмөҥ иһин. Көрсүөххэ диэри.

Олбуор кэтэҕинэн атын уулуссаҕа тахсан баран, Соболев өрө тыынна: “Көрсүөххэ диэри”. Аны эһигини кытта көрсүбэтэх киһи үчүгэй этэ…”

Сарсыныгар Соболев наар киэһээҥҥи көрсүһүүтүн санаан сырытта… “Көрсөрүҥ курдук көрүс…” Ити хайдах көрүс диэн эппитэ буолуой? Мин хайдах көрсүтэлээбиппин кини хантан билэр?”

Үлэтиттэн кэлэн аһаан баран, Соболев остуолугар олорон көрдө, хоһугар хаамыталаан тэпсэҥнээтэ. Хайдах да уоскуйбата. Лаппа киэһэрэ быһыытыйда – туох да биллибэтэ. “Били сатана баччааҥҥа диэри кэлбэтэ. Хайыы-үйэ туппуттара буолуо дуо? – диэн Соболев эрэх-турах санаан олордо. – Оннуга үчүгэй этэ. Оо, оннук буоллар… Ол эрээри оччоҕо ГПУ киһитэ тоҕо миигин “…көрүс” диэҕэй? Кэбис, диэҕэ даҕаны. Кими, хаһан хаайалларын ол миэхэ дакылааттыы сылдьыа дуо?”

Бириэмэ кутуйах хаамыытыныы сыылынна. Соболев олоро-тура сатаан баран тулуйбакка сытта. Сонун бүрүннэ. Утуйбатахха дылы этэ да, утуйбут эбит. Эмискэ сонун сирэйиттэн хастыы тардыбыттарыттан уһугунна. Үрдүгэр бэргэһэлээх төбө төҥкөйбүт: Такыров…

– Эмиэ утуйан көскөйө сытаҕын дуу?

Соболев хараҕын симнэ. Баҕар, бу мөкү түүл ини. Аныгыс хараҕын аһыытыгар туманныы сүтэн хаалыа.

– Тур! Тура тарт!

Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата.

– Тиэтэй! Түргэнник! Хойутаатым.

Соболев уолугун көннөрүнэн туппахтанна.

– Сорудахпын толордуҥ дуо? Аҕал!

– Суох… – Соболев оронугар олордо.

– Суох даа? Эн оонньуу оҥостоҕун дуу, тугуй?

– Мин… сарсын… сарсын…

“Били ЧК-лар мэлийдилэр… Миигин соруйан бу ыкка сиэтээри…”

– Иһит, трус! Күн сарсыны ааспакка бул! Тиһэх болдьох – сарсын. Күн-дьыл ыраатта. Сарсын эбэтэр… – Аргыылап Соболевы уолугуттан харбаан сирэйигэр ыкса тарта. – Өйдөөтүҥ дуо? Слизняк!

Эмискэ кэннилэригэр саҥа хабылынна:

– Илиигитин уунуҥ!

Аргыылап, Соболевын ыһыктан кэбиһээт, сиэбин харбаммытынан эргиллэ биэрдэ. Бэстилиэттэр хара айахтара кини сүрэҕин туһулаан аҥаспыттар. Аргыылап илиитин уунуохтуу даллайан иһэн, аттыгар турар бэстилиэттээх киһини саннынан киэр хаһыйан, ааҥҥа ыстанна. Онуоха аан диэки тохтообут киһи атаҕын тоһуйан биэрдэ. Аргыылап, онтон иҥнэн, муостаҕа сирэйинэн умса барда.

Ити барыта чыпчылыйыы түгэнигэр буолла. Көрүөх бэтэрээ иккэрдинэ илиитэ кэдэрги кэлгиллибит Аргыылабы умса анньан таһырдьа таһаардылар.

Ойуурап (аан диэки кини турбут эбит) өссө да илиитин уунан даллайан олорор Соболевка кэллэ.

– Түһэр-түһэр… – диэтэ уонна аргыый эбэн эттэ: – Сарсын 12 чааска биһиэхэ кэлээр.

Олбуор аана сабыллыбытыгар Соболев кириэстэнэн сапсынна уонна, ону өйдөөн, дьиибэргээтэ: киһи иэдээҥҥэ түбэстэҕин аайы таҥараны итэҕэйэрэ бэргээн иһэр баҕайыта дуу?

Нөҥүө күнүгэр Соболев үлэхтээх кэмигэр ГПУ-га тиийдэ. Быһа Ойуурап хоһугар аһардылар. Сотору биир түүн иһигэр хайдах эрэ кырыыламмыкка дылы сирэйдэммит Аргыылабы аҕаллылар. Кини Соболевы батары көрбүтүнэн киирдэ. Ол көрүүттэн Соболев көхсүнэн кымырдаҕастар сырсарга дылы гыннылар.

– Кырасданьыын Суобалап, көрдөрүүгүн хатылаа.

Соболев били бэҕэһээ суруйан биэрбитин быһыта-орута хос эттэ.

– Кырасданьыын Аргыылап, ити кырдьык дуо?

– Суох!

– Тоҕо?

– Суох!

– Кырасданьыын Суобалап, эн эппиккин бигэргэтэҕин дуо?

– Бигэргэтэбин.

– Кырасданьыын Аргыылап, Суобалап этэрэ кырдьык дуо?

– Суох!

– Эн киниэхэ сылдьыбытыҥ дуо?

– Суох!

– Киниэхэ сорудах биэрбитиҥ дуо?

– Суох!

– Сымыйалаама. Кэлин сырыыгын биһиги бэйэбит илэ харахпытынан көрбүппүт, эт кулгаахпытынан истибиппит. Оннук буолбат дуо?

– Суох!

– Хайдах эн халба курдук “суохтан” атыны билбэккиний? Онтукам быыһыа дии саныыгын дуо? Саараныма, Аргыылап. Мэлдьэһэҥҥин даҕаны түрүбүнээл дьүүлүттэн син биир куотуоҥ суоҕа, – Ойуурап туран бэттэх кэллэ. – Билинэҕин дуу, суох дуу?

– Суох!

Ойуурап, эргиллэн иһэн, конвойдуур саллаакка илиитин таһынан садьыс гынна:

– Илдьиҥ. Өссө өйдөннүн.

Аргыылап ааҥҥа тиийэн тохтоото, хараҕын быһыччы көрөн, Соболевы тобулу одуулаата уонна тииһин быыһынан сыыйда:

– Иуда…

Соболев, тахсан туманнаах уулуссанан хааман иһэн, Аргыылап үөхсүбүтүн санаан сонньуйда: “Иуда, ээ. Соболев эйигин уган биэрбитин ким да билиэ суоҕа. Ол чахчы эйигин кытта сүтүөҕэ. Бу күн сиригэр кылаабынайа – сатабыл. Мин сатаатым да, уорбалааһынтан, хаайыллартан быыһанным, көҥүл чыычаах оҕото буолан көттүм. Өссө махтал ыллым. Оттон эн, төһө да андаҕаргын кэспэтэргин, төһө да хорсуннук тутуннаргын, үөҕүстэргин, сарсын биир буулдьа аһылыга буолуоҥ. Өйүүн эн төрөөн сылдьыбыккын букатын умнуохтара. Сири кытта сир буолуоҥ. Төһө да геройдуу өлбүтүҥ иһин. Суох, өлбүт геройдааҕар тыыннаах Иуда ордук. Быдан ордук!”

9

Кыыча үөрэҕин кэнниттэн дьиэлээн салбыҥнаан истэ.

Үнүргү комсомольскай мунньахтан ыла кини тосту уларыйда. Сытыы-хотуу бэйэтэ сыппаата, күлэрэ-оонньуура сүттэ. Иккис курстар үөрэнэр хосторуттан сааскы сүүрээннии кылыгырайар дьэҥкир күлүү иһиллибэт буолла. Чаҕылхай сарсыарда күн күлүмүн көрсө налыйар сибэкки тымныы түүн сэбирдэхтэрин түүрүнэрин кэриэтэ Кыыча, санаатын-оноотун иһигэр кистээн, кумуччу туттан сырытта. Кими да кытта сэлэспэт, сэндэлиспэт. Үөрэҕэр соҕотоҕун кэлэр, соҕотоҕун дьиэлиир. Учууталлар уруогун ыйыттахтарына, өскүөрүтүн эрэ хардарар. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро даҕаны, кини туругун өйдүүр дьон быһыытынан, киниэхэ сигэммэттэр, кинини саҥарда сатаабаттар. Бары туох да уларыйбатаҕын курдук тутталлар. Арай Томмот мунньах буоллаҕын сарсыныгар, үөрэх кэнниттэн, аргыстаһаары ситэн кэлбитэ. Ону Кыыча, сөбүлээбэккэ, тоҥуйдук ыйыппыта:

– Туох баарый?

– Суох… – уол уоска бэрдэрбит кэриэтэ буолбута.

– Оччоҕо… рекомендацияҥ иһин баһыыба. Итиэннэ көрдөһөбүн: миигин батыһыма. Миигин соҕотохтуу хаалларан абыраа. Уонна, баһаалыста, аһыныма…

Бүттэҕэ ол. Ити кэнниттэн Томмот кини аттыгар чугаһыы илик. Ол эрээри үөрэх кэмигэр уол хараҕын уота сотору-сотору киниэхэ туһуланарын кыыс билэр…

Кыыча билигин саамай сөбүлүүр, саамай чэпчэкитик, саамай үчүгэйдик сананар сирэ – балыыһа. Кини иэдээнин онно билбэттэр. Ыарыһахтар кинини син биир урукку харахтарынан көрөллөр, уруккулуу эҕэрдэлии тоһуйаллар. Ол иһин балыыһаҕа кини үөрүүнэн тиийэр, онно күлэр-үөрэр, ыллыыр-туойар.

Кыыча, олорор ыалын дьиэлэригэр киирээт, куукуна билиитэтин айаҕар икки ытыһын саратан аргынньахтаабыт Суонданы көрө түстэ.

– Уой, Суонда! Дорообо, Суонда. Хаһан киирдиҥ? Дьиэбититтэн кэллиҥ дуо?

Суонда дорообоҕо, ыйытыыларга барытыгар эппиэттээн тоҥхоҥноон кэбистэ. Кини, үөрдэҕэ буолан, сирэйин мырдыҥнатта.

Кыыс хоһугар сүүрэн киирэн сонун, бэргэһэтин, суумкатын оронугар элиттэ итиэннэ, дьиэтин ахтыбыт санаата түмүллэн кэллэ быһыылаах, тахсан Суонда моонньугар иилистэ түстэ. Онуоха көлөһүн курас сыта, оҕо эрдэҕиттэн бэркэ билэр сыта, муннугар саба биэрдэ. Оҕо эрдэҕинэ Суонда эмиэ бу курдук саҥата суох олорон биэрэр буолара, ону Кыыча чычаас сылгы кэриэтэ үлбүрүйэрэ: моонньугар ыйаастара, көхсүгэр сүктэрэрэ, көтөхтөрөрө. Кыыс билигин эмиэ, хараҕын симэн, Суонданы моонньуттан кууһан, төбөтүн санныгар ууран, кулгааҕар сибигинэйдэ:

– Ийэм… ийэм хайдаҕый? Үчүгэй дуо?..

Суонда төбөтүн тоҥхоҥнотто.

– Тугу кэһии ыытта? Кэһиитэ ханнаный?

Суонда аргыый илгистэн кэбистэ.

– Хайдах?.. Дьиэҕиттэн кэлбэтиҥ дуо?

Суонда тугу да хардарбата, көхсүн этитэн эрэ кэбистэ. Ийэтэ кыыһыгар кэһии ыытыан баҕарбытын, ону аҕата оҕонньор тахсар оҕоҕо эмиэ туох кэһиитин диэн боппутун өйдөөтө. Кыыс хомойбут кэри-куру сирэйин көрөн баран, Суонда кэһиини ылбаккабын даҕаны диэн кэмсинэ санаата.

– Кэһии аҕала киирбэтэх, өрөпкүөмнэр таһаҕастарын киллэрбит, – дьиэлээх оҕонньор, куорат биир биллэр эргиэмсигэ Ыллам Ыстапаан, мас дуобат ньыхаатыгар маарынныыр лыры-лыхаҕар киһи, быһа түһэн быһаарыста. – Инньэ гынан ити киһиҥ докумуоннара эҥинэ баһаам. Өрөпкүөм киэнэ наар тиэтэл буолааччы, кэһии ыллаттарар бокуой биэрэллэр диэтэҕиҥ дуу.

Кыыча, үүтүн тохпут оҕо курдук буолан, саҥата суох чэйин иһэн таҥныбытыгар Суонда, дьиксиммиттии, кыыс уонна дьиэлээх киһи сирэйдэрин олбу-солбу көрбөхтөөтө.

– Кыычаҥ аны луохтуур. Балыыһаҕа кыһыл хамандыырдары эмтэһэр, – диэтэ Ыллам Ыстапаан ыалдьытын уоскутар быһыынан. – Киэһэ ахсын онно сүүрэн үлэлээн кэлээччи. Суонда, бэйэҥ эмиэ наадаҕар барбаккын дуо? Аны куораккар олус хойут сылдьарыҥ сатаммат ээ.

Кыыча балыыһаттан киэһэ утуйбуттарын кэннэ кэллэ.

Кыыс сарсыарда арыый хойутаан туран, тиэтэлинэн суунан-тараанан, үөрэҕэр бараары аһыы олордоҕуна, Ыллам Ыстапаан, бүлүүһэлээх хойуу чэйи иһэн сыймаарда-сыймаарда, соччо улахаҥҥа уурбатахтык эттэ:

– Тукаам, тиэтэйимэ. Тото аһаа. Уонна ичигэстик таҥын. Ыраах айаннаары олороҕун.

– Ханна… ыраах?.. – кыыс соһуйан лэппиэскэҕэ хара сыста.

– Суонда таарыччы эйигин дьиэҕэр таһаараары киирбит. Бээһээ киэһэ сыарҕатыгар бэртээхэй диэн бобуоска оҥордо. Дьиэ курдук. Аҕаҥ инньэ диэн соруйбут. Сэрии ааһыар, нам-нум буолуор диэри дойдутугар тахсан олордун диэбит.

– Мин ханна да барбаппын!

– Тыый, тукаам, кэбиһиий, – дьиэлээх киһи ньалҕаарыйда. – Төрөппүт аҕа тылын итинник гынар диэн баар дуо? Оҕонньор оҕотугар үтүөнү баҕаран дьаһайан эрдэҕэ дии. Сэрии чугаһаатаҕына манна араас алдьархай буолуо. Оччоҕо…

– Ханна да барбаппын! – кыыс бүлүүһэлээх хончоҕорун түҥнэри садьыйбытынан ойон турда. – Үөрэхпин быраҕыам суоҕа!

– Барыаҥ, сэгэттэйиэм, барыаҥ, – Ыллам Ыстапаан ымманыйбыта мэлийэ оҕуста. Сирэйэ дьэбин уоһуйда. – Аҕаҥ дьаһайбыт – онон бүтэр. Бар хата таҥын!

Кыыча хоско киирэн сонун, бэргэһэтин кэттэ, суумкатын ылан сүүрэн таҕыста. Тас ааҥҥа чугаһаан эрдэҕинэ дьиэлээх киһи күөйэ турда.

– Ол-бу буолума!

Кыыча Ыллам кыыһырбытын бу эрэ көрдө, урут биир кэм уҥунуохтаан кэбиспиккэ дылы аргыый ньылбаарыйа сылдьар идэлээҕэ.

– Барыам! Эһиги миигин күүскүтүнэн илдьэр быраапкыт суох!

– Киниэхэ өссө быраап наада. Үтүө тылы истибэт буоллаххына, күүспүтүнэн дьарыйыахпыт. Кэлгиллэн барыаҥ. Аҕаҥ оннук дьаһайбыт. Быраабыҥ ол баар.

– Ыытыҥ!.. – Кыыча хара күүһүнэн ааны былдьаһа сатаата.

– Киэр!

Ыллам Ыстапаан илиитин таһынан садьыйбыта кыыс, олоппоһу түҥнэри көтөн, тиэрэ баран түстэ.

– Эмээхсиэн, кэл! Ааттаһа сатаан кинини кытта мачайдаһар соло суох. Киллэрэн таҥыннарыах. Суонда, атыҥ бэлэм ини?

Дьиэлээх тойон эмээхсининээн кулуннуу мөхсө сылдьар кыыһы көтөҕөн ыллылар. Хоско киллэрэн эрдэхтэринэ Кыыча киһи куйахата күүрүөхтүк сарылаата:

– Суонда-а!.. Суон-да-а!.. Абыра-а-а!..

Суонда, хамсатын болточчу уобан, төҥкөччү түһэн олордо.

Күөс быстыҥа холобурдааҕынан Ыллам Ыстапааннаах олбуордарыттан бобуоскалаах сыарҕалаах ат таҕыста. Сыарҕа иннигэр Суонда нүксүллүбүт.

– Аны сүөрэ оонньуу сылдьаайаҕын, – диэн дьиэлээх киһи ойоҕолоон иһэн киниэхэ сибис гынна. – Босхо бардаҕына, төттөрү сүүрдэҕинэ көҥүлэ. Тоҥнун. Кыратык тоҥмутунан туох да буолуо суоҕа. Итиэннэ итии хааннаах эдэр кыыс оҕо итиччэ үлүгэр таҥаһынан тоҥо сырыттаҕай!

Кыыча, кырдьык даҕаны, ылбычча тымныыга хотторуо суохха айылаах: таба тэллэхтээх, куобах суорҕан үллүктээх. Синньигэс биилиттэн үөһээ өттө сабыылаах бобуоска иһигэр. Илиитэ, атаҕа хороччу кэлгиллибит. Харса суох айдаарбытын иһин айаҕар таҥаһы симэн баран былаатынан саба баайбыттар. Кыыча күүһүн муҥунан мөхсө сатаан сэниэтэ эстэн, абатыгар саҥата суох ытыы сытар.

Суонда дьиэттэн умса туттан сири көрбүтүнэн тахсан сыарҕатыгар көхсүнэн буолан олорбута. Ол курдук, киһи баар диэн кэннин диэки хайыспакка, сыарҕа сыҥааҕын анныгар сыыйыллар суолу одуулаан нүксүллэн иһэр.

Хатыыстаах арыытын ааһан эрдэхтэринэ икки аттаах, саалаах киһи ойутан кэллилэр.

– Тохтоо! Ханна бардыҥ? – ыҥыыр үрдүттэн тоҥон бөҕүөрбүт эдэр саха уола ыйытта.

Суонда саҥата суох илиитин хоонньугар укта.

– Тоҕо саҥарбаккын? Ычча-ычча, түргэнник!

Суонда кумааҕыны хостоон уунна.

– Ээ, өрөпкүөм таһаҕаһын киллэрбит, – уол кумааҕыны аргыһыгар, бар курдук кыһыл түүнэн саба үүммүт сирэйдээх нуучча киһитигэр, уунна. – Бобуоскаҕар тугуй? Киһи дуо? Кимий?

Суонда саҥата суох кэннин диэки сапсыйан кэбистэ.

– Баатыгарын, тыла суох дуу? – саха уола бинтиэпкэ тимиринэн бобуоска сабыытын арыйа тарта. – Һы, дьахтар сытар. Ыарыһах дуо? Ньомуой күтүр дуу, таас дьүлэй дуу? Чэ-чэ, бар. Мэ, кумааҕыгын ыл.

Кыыча, соһуйбучча дуу биитэр өссө тугу эрэ күүппүччэ дуу ньимийэн сытан баран, бобуоска сабыыта саба түспүтүгэр эрэ өйдөнөн, ыҥырана-ыҥырана, мөхсөн тиргиллимэхтээтэ да, аттар туйахтара сыарҕа кэннин диэки лаһыгыраһа турдулар. Аҕатын ытарча илиититтэн төлө көтөр бэртээхэй түбэлтэни – тиһэх эрэлин мүччү туппутуттан кыһыйан, кыыс эмиэ уйа-кэйэ суох ытаан барда. Аны кинини туох да быыһаабат. Этэргэ дылы, көмүскэтэрэ эрэ көмүскэтин уута, харыстатара эрэ хараҕын уута хаалла…

Аллаах ат өрүс килэҥ суолун устун уҥуоргу кытылы туһаайбытынан айаннаан халыһытта. Иннилэрин диэки дьулуруйан иһэн тымныы модун илиитин күөйэ туппутугар эмискэ хам тоҥон хаалбыт кыдьымах муустар бачымахтаһаллар. Төһө да өрүс түөһүгэр хамнаабаттык эпсэри тоҥмуттарын иһин ол муустар үрүт өттүлэрин хоту диэки арыый иэҕэччи анньыбыт киэптэригэр инники диэки дьулусханнаах айан тыына биллэр. Өрүс киэҥ үөһүгэр харах ыларын тухары ыга симсибит кыдьымах, халыҥ хаар суорҕаны үрдүгэр саба тардынан, нуктуу таалбыкка дылы. Ол нуктуу туран, билигин төһө да чымараан тымныы ыга ылан букатыннаахтык тойорҕообут курдук туттубутун иһин, кыыдааннаах кыһын самаан сааһынан хайаан да солбуллуоҕун, көмүөл күлүмэх күүһүгэр көтөхтөрөн, ылыбырайар ыраас сүүрүккэ сүктэрэн, эмиэ инники, инники кылбаһыйа устар кэмэ кэлиэҕин түһүүргэ дылы. Ханнык да бэйэлээх чысхаан тымныы, хараҥа түүн, ытыллар буурҕа ол кэм кэлэрин тохтотор, уталытар кыаҕа суох!

Суонда кыыс атаҕа дьигиҥниириттэн кэм да ытыы сытарын биллэ. Кини, иҥнэх гынан, кымньыытын уунан, бобуоска сабыытын үөһэ бырахта. Барахсан сатаатар ыраас салгынынан сайа тыыннын, аан дайдытын анаардын. Аһынары билбэт муус сүрэхтээх күтүр диэн кэлэйэн сытаахтаатаҕа. Суонда нүксүйбүт көхсүн иһигэр санаа бөҕө көймөстөн кыынньа иһэрин билээхтээбэт. Ити гынан баран Кыычаны Суонда курдук ис сүрэҕиттэн аһынар, харыстыыр, киниэхэ үтүөнү баҕарар киһи ийэтиттэн ураты атын ким да суоҕа чахчы. Бу күн сиригэр төрөөн Суонда саамай таптыыр киһитэ – Кыыча. Төрөппүт киһи даҕаны оҕотун бу курдук күүскэ таптыыра аҕыйах буолуо.

Суонда Кыычаҕа быыкайкаан иккилээх-үстээх сэрбэкэчийбит кыысчаан эрдэҕиттэн ылларбыта. Киһи да киһиэхэ убанар буолар эбит этэ. Кыысчаан, өйүнэн да буолбатар, уйулҕатынан, сүрэҕинэн ону билэргэ дылыта. Суонда үлэтиттэн босхолонон таһырдьаттан киирэн оһох аттыгар аргынньахтаатын да, кыысчаан сонно сүүрэн татыгырайан кэлэн моонньугар иилистэ түһэрэ итиэннэ араастаан көтөхтөрөн-сүктэрэн үлбүрүйбүтүнэн барара. Ол үлбүрүттэрэ олорон, Суонда кыысчааны дьонтон кистээн сыллаан ылара. Кини саамай улахан манньата диэн ол этэ. Ити туһугар кини төһө да үлүгэр эрэйи көрөрүн, ыар үлэни үлэлиирин, тоҥорун-хатарын кэрэйбэтэ. Кыысчаан таҥаһыттан, сахсайбыт баттахтаах төбөтүттэн, быыкайкаан ытыһыттан аһыйбыт үүт сүрэххэ сайа охсон киирэр сытыы сытын эҕирийдэҕинэ кини барытын умна түһэрэ: хамначчыт төрөөбүт аналын, уруккутун, хойуккутун…

Суонда таҥараҕа андаҕайыа этэ: төрөппүт аҕата кыыһын хараҕын далыгар киллэрдэҕинэ эрэ саныыр быһыылааҕа. Оттон кини мэлдьи саныыра: түүнүн-күнүһүн… Түүн түһээн кинини кытта тэбис-тэҥҥэ оонньуура. Арыт кыыс алдьархайга түбэстэҕинэ быыһыы сатаан ийэ-хара көлөһүнэ саккыраан уһуктара. Күнүс туохтан эмэ хомойдор, туоххаһыйдар эрэ Кыычаны саныы түһэрэ. Оччоҕо хараҕа сырдаан, көхсө кэҥээн кэлэрэ. Хантан эмэ ыраахтан төнүннэҕинэ, балаҕан иһигэр кыыһы хараҕынан көрдөөбүтүнэн киирэрэ. Кыыча барахсан, кинини көрөөт: “Оо, Суон-таа… Иэхэй! Иэхэй!..” – диэн чаҥкынаабытынан бу утары сүүрэн далларыйан кэлэн атаҕын кууһа түһэрэ. Суонда ханна эмэ сырыттаҕына кистээн кэһии аҕалар идэлээҕэ. Онтукатын оҕотугар эмиэ дьон көрбөтүгэр биэрэрэ. Кыысчаан барахсан ону кистиир наадатын букатын өйдөөбөт этэ. Биирдэ Суонда тойонунаан ыаллыы нэһилиэк баайыгар ыалдьыттаабыттара. Онно аһыы олорон, кини биир тооромос саахары айаҕар илдьибитэ буолан иһэн сиэбигэр түһэрбитэ. Сарсыныгар онтукатын сиэбин кириттэн ыраастаан үрбэхтии, имэрийэ түһэн баран Кыычатыгар биэрбитэ. Кыысчаан ону көмүллээн кучугурата сылдьан: “Суонтаа миэхэ саахар биэртэ-э…” – диэн айдаараахтаабыта. Аҕата саахары былдьаан ылан оһоххо бырахпыта: “Пахай, бу хара балах кирдээҕи айаххар уктаҕын дуо! Оҕоҕо ону-маны биэрбэт буолуҥ!” Кыыча онуоха ытаан айдааран турбатах үһү дуо! Эҥин араас улахан куһуок саҥа саахары аҕалан үҥүлүтэ сатаабыттара. Кыысчаан онтукаларын көрүөн да баҕарбатаҕа. Биир кэм ытыы-ытыы оһоххо талаһара: “Суонтаа саахарын аҕалыҥ!.. Суонтаа саахарын аҕалыҥ!..” Оннук…

Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. Аргыылап былыр биирдэ от тиэйэр саҥа хатыс өтүү сыарҕаҕа алҕас сүгэ биитигэр түбэһэн быһа ыстаммытыгар кыыһырбыта, Суонданы үнтү ыххайбыта: “Тугу да харыстаабаккын! Хараҕыҥ тэһэ ыстаммыта дуо? Тоҕо көрбөтөххүнүй?!” Суонда аһарынан тыл быктарыа баара дуо, саҥата суох буруйданан умса көрөн турдаҕа дии. Онуоха Кыыча сүүрэн туотарыйан кэлбэтэх үһү дуо! Кэлэн, Суонданы илиититтэн харбаабытынан аҕатыттан быыһыы түспүтэ уонна, быыкайкаан атаҕын сыыһынан дибдигирии-дибдигирии, умайыктаммыта: “Суонтааны эн мөҥүмэ! Эн күргүйдээмэ! Мин Суонтаам. Эйиэнэ буолбатах. Мин Суонтаам! Мин кырбатыам суоҕа! Эн киэр бар!” Оо, онно сыччыый сыыһа кыыһыран чорбойбут уоһун, уоттаммыт хараҕын! Бэл улуус бүтүннүүтэ куттанан утары көрбөт Аргыылаба соһуйан ах баран чыпчылыҥныы турбута. Суонда сонно таһырдьа ыстаммыта уонна, уйадыйан, айманан, кыс мас кэтэҕэр саһан олорон ытаабыта…

Ол бэйэтэ бу билигин Кыычата барахсаны хараҕын уутунан сууннаран тиэйэн иһэр. Кини атын хайыыр да кыаҕа суох. Тойоно оннук дьаһайбыта. Ону толордоҕуна эрэ сатанар.

Суонда уончалаах уолчаан эрдэҕинэ аҕата-ийэтэ өлөн төгүрүк тулаайах хаалыаҕыттан Аргыылап илии-атах киһитэ буолбута. Онтон ыла бу орто дойдуга үҥэр таҥарата, үрдүк суута, муҥур тойоно – Аргыылап. Өйдүүрүн тухары наар кини үлэтин үлэлиир, мэлдьи кини дьаһалын толорор. Оҕо эрдэҕиттэн оҕонньор буолара чугаһыар диэри кини биирдэ даҕаны тойонун тылын быһа гына илик, кини дьаһалын биирдэ эмэ кэспит аньыыта суох. Онон Аргыылап кинини таас хайа кэриэтэ эрэнэр, кинини муҥура суох итэҕэйэр. Итиэннэ Суонда тойонум миигин куһаҕаннык тутар диэн үҥсэргиэн эмиэ сатаммат. Кини атын баайдар хамначчыттара быстан-ойдон, дьүдьэйэн-дьаарайан, илбирийэн сылдьалларын көрөр. Аһыахтарын астара, таҥныахтарын таҥастара суох буолар. Суонда билиҥҥитэ куртаҕа кураанахсыйа, санна килэйэ илик. Ол эрээри Аргыылап ама кинини биир оҥойор айаҕар аһатыа суоҕа дуу? Суонда саллар сааһыгар үлэ бөҕөнү үлэлээтэ ахан. Үлэлэтиэхтэрин баҕардахтарына, оннооҕор көлүүр оҕуһун хадаҕалыыллар. Суонда үлэтэ айаҕын уон, сүүс төгүл бүктүүр ини. Аргыылап биир таммаҕы кумахха куппатах обургу буолуо. Оо, обот, иҥсэ баҕас чааһынан баардыҥы кырдьаҕас. Барыһырарын туһугар кими даҕаны хаанынан ытатарын, ыал устун ыытарын кэрэйбэт киһи. Чэ ол кини эрэ да буолуо дуо: бэйэ бэйэни торҕон бөрө кэриэтэ хадьыктаһыы бу орто дойду адьыната быһыылаах. Ким күүстээх, ким үптээх, ким сытыы тиистээх – ол быраап. Күүһү, үбү, тииһи даҕаны Аргыылапка айыы таҥара биэрэ түспүт ахан…

Онон хамначчыппын диэн үҥсэргиэҕи кэрэгэйгэ дылы. Оттон ол Суонда үйэтин-сааһын тухары бэйэтэ анал алаһа дьиэлэммэтэҕэ, аал уоту оттубатаҕа, хотун ойох хоонньун билбэтэҕэ, төрөтөр оҕону төлкөлөөбөтөҕө, иитэр сүөһүнү күрүөлээбэтэҕэ, наар баай ыал холумтанын кэтээн аҥаардас аналламмыта дьылҕата, ыйааҕа оннук буоллаҕа дии. Ону хайыа баарай.

Аҕыйах сылтан бэттэх аан дойду атыйахтаах уулуу айманна. “Кыһылбыт”, “үрүҥмүт” дэһэ-дэһэ, саа тута-тута өрө-таҥнары субуллаллар. Хаан бөҕө тоҕунна, тыын бөҕө быһынна. Киһи өлөрө диэн аны кумаар өлөрүн кэриэтэ буолла. Хайалара үчүгэйин, хайалара куһаҕанын туох да билбэт. Араатардаатахтарына хайаларын да айахтарыттан күөх от үүнэр. “Мин куһаҕаммын” диэччи өссө үөскүү илик быһыылаах. Ким кырдьыгын, ким сымыйатын Суонда билбэт, ону быһаарарыгар өйө да тиийбэт ини. Итиэннэ биир өттө наар үчүгэйэ биитэр наар куһаҕана эмиэ саарбах. Кыһыллар дьадаҥылары көмүскээн кыргыһабыт дииллэр эрээри, дьадаҥылара үрүҥ буолан эмиэ сарахачыһа сылдьаллар ээ. Көмүскэттэрэр дьон тоҕо үрүҥ буолуохтара эбитэй? Суонда билиҥҥитэ саллаат буолан сарайбыт баайы көрө илик. Баайыҥ кэм хамандыыр, тойон буолар биитэр, саҥаран салайан кэбиһэ-кэбиһэ, күлүккэ түһэн дьиэтигэр олорор. Баайыҥ хаһан да бэйэтэ сэриилэспэт, хамначчыттарынан сэриилэһиннэрэр. Оннук-оннук… Чэ көрүлээтиннэр. Суонданы эрэ тыыппатыннар. Кини билиҥҥитэ үрүҥҥэ да, кыһылга да кыттыһар санаата суох. Кыттыһыа да суоҕа. Туоҕун харыстаһан саа тутан саллаҥныаҕай? Туора киһи киэнигэр эмиэ умсугуйбат. Атын киһи тыыныгар туруохтааҕар бачча сааһыгар диэри биир эмэ көтөр-сүүрэр тыыныгар да турбута суох. Саханы сааһыт, булчут дииллэр даҕаны, кини саа чыыбыһын төлө тарда илик. Икки быччыҥын үлэтиттэн атыны билбэт. Билбэтэ ордук! Аргыылап даҕаны кинини бэйэтиттэн араарбат санаалаах. Сатаатар эрэ! Тойоно туох үчүгэйин, туох ордугун, туох барыстааҕын билэрэ буолуо. Алҕаһыа суоҕа. Кини баччааҥҥа диэри тугу эмэ алҕаһаан сыыһа туттубутун, ночоотурбутун, хотторбутун Суонда өйдөөбөт. Кэм кини түмүгэр хабыылаах тахсыбыта, сүүйүүлэммитэ баар буолааччы.

Билиҥҥи кэмҥэ ол-бу айаҥҥа сылдьар кутталлаах. Көлөҕүн былдьаан ылыахтарын, тыыҥҥар туруохтарын даҕаны сөп. Суонда дьиэтин тэлгэһэтиттэн тэлэһийбэт санаалаах этэ. Ол гынан баран үнүрүүн Аргыылап таһаҕас киллэрбитэ аатыран куораттаа, ээр-сэмээр Бэлиэрий хайдах сылдьарын бил уонна Кыычаны илдьэ таҕыс диэбитигэр үөрбүтэ. Бэлиэрий хайдах баҕарар сылдьарыгар кини соччо кыһаллыбат. Оҕо эрдэҕиттэн аҕатын туйаҕын хатарбыт баҕайы. Остуолтан быга илигиттэн Суонданы киһи диэбэт этэ, көлүүр оҕуһунуу көрөрө, көҥүл үүрэрэ, мөҥөрө. Күлүү-оонньуу оҥосторо. Көхсүн чаачар саа оноҕоһунан батарыта ыттаҕына – ол суох, утуйа сыттаҕына муннугар сыҥсыыр табаҕы куттаҕына – ол суох. Оройунан көрбүт бэдик. Аҕатын курдук бардам, баламат, дьэбир, тыйыс, харса-хабыра суох.

Суонда бэҕэһээ Испирдиэҥкэ дьиэтигэр сылдьан истибититтэн, кырдьыга, соччо курутуйбата: Бэлиэрийи, Испирдиэҥкэ оҕонньору эмиэ чыкаалар хаайбыттар үһү. Бука, туох эмэ куһаҕаны оҥорон түбэспит күтүрдэр буолуо ээ. Бэлиэрий үнүрүүн бэркэ түүнү сирэйдэнэн ааспыта. Аанньаҕа инньэ гымматах баҕайы ини. Оҥостубутугар түбэһэ сырыттын…

Суонда Кыычатын илдьэ иһэр. Онтон ордук киниэхэ туох да наадата суох. Аргыылап оҕонньор обургу кэм өтө көрөн дьаһайбыт. Бэлиэрий улахан буруйу оҥорбут буоллаҕына, бука, балтын даҕаны сүгүннүөхтэр суох этэ. Уонна кыргыһыы кэмигэр кыыс оҕо куоракка араас алдьархайга тиксиэн сөп. Тойоно ону билээхтээбэт, сэрэйээхтээбэт буолсу дуо? Кэбис, бу долгуннаах күҥҥэ-дьылга оҕо дьиэтигэр, харах анныгар олорбута ордук.

Кыыча барахсан ытыы сытар быһыылаах. Оҕо муҥнаах хайдах гыннаҕына үчүгэйин бэйэтэ да билбэтэ буолуо. Үөрэҕиттэн, доҕотторуттан арахсан айманнаҕа. Уонна ити Ылламнаах баҕайылар туппуттара-хаппыттара олус хабыра бэрт. Оннук буолбатаҕына эмиэ да сатаныа суох курдук этэ ээ. Итиччэ киһи буолумматын хайыахтарай, күүһүлээтэхтэринэ эрэ табыллыах быһыылааҕа. Суонда бу билигин сүөрэн босхолоон кэбиһэрэ эмиэ сатаммат. Эрэйдээх кэлгиэтэ сөллүө да, төттөрү куоратыгар ыстаныа, ону эмиэ бохсоругар тиийиэ дуо? Оо, кэбис, ол кэриэтин маннык барбахтыы түһүөххэ. Ырааттаҕына хайаан төннүөй – барсара эрэ хаалыа.

Ытыы сытаахтыыр. Суонда Кыычаны хомотон, санаарҕатан, биир эмэ таммаҕы түһэртэриэм, ону ааһан ытатыам, уһун суолу быһа хороччу кэлгийэн хараҕын уутунан сууннарыам диэн хаһан да санаабатаҕа. Хата: “Кинини атаҕастыыр, күөмчүлүүр киһи мин өлөр өстөөҕүм буолуо, кинини хайа кыайарбынан бары куһаҕантан, эрэйтэн, кыһалҕаттан көмүскүөм, бары алдьархайтан араҥаччылыам, кини үөрэ-көтө сылдьарын туһугар тыыммын даҕаны кэрэйиэм суоҕа”, – диирэ. Барахсаным сыыһа бу барыта кини туһугар, кини туһатыгар оҥоһулларын, Суонда киниэхэ наар үтүөнү, үчүгэйи эрэ баҕарарын өйдүүрэ буоллар дуу! Тылынан инньэ диэн быһааран биэриэҕин Суонда ол ким биэрбитинэн оннук саҥаран чуопчаарыаҕай. Айыы таҥара ханнык дьоллоохторго устар ууну сомоҕолуур уус тылы биэрэрэ эбитэй! Суонда сордоох биэс тылы да сатаан холбоон саҥарбат. Саҥарыан кэриэтин оҥорорун ордорор. Ону сорохтор ааргы, акаары дии саныыллар. Тылынан да тылыбыраабатар, кини көҥдөй көхсүн иһигэр тугу барытын буһара сылдьарын билбэттэр. Кинини оҕус курдук халыҥ тириилээх, балык курдук тымныы хааннаах дии саныыллар. Киһиэниттэн эрэ уйаҕас уйулҕа, киһиэниттэн эрэ итии хааннаах сыгынньах сүрэх киниэхэ баарын билбэттэр. Киһи билэр буоллаҕына, ону арай Кыыча билиэн сөп этэ. Кини эрэ. Баҕар, ону билэр буолан, хомойон, хоргутан, кэлэйэн, ити ытыы иһээхтиирэ буолуо. Барахсан бэҕэһээ киэһэ көрөөт моонньуттан кууһа түспүтэ ээ…

Суонда таһырдьаттан киирэригэр кыыс кыра эрдэҕинэ “Суонтаа!..” диэбитинэн утары сүүрэн далларыйан иһэрин субу хараҕар көрөргө дылы гынна. Кыысчаан төбөтүн минньигэс сыта муннугар субу биллэн кэллэ. Устунан кини кэҥэриитэ аһыйан барда. “Мөҥүмэ, хоргутума даа, чыычааҕыам. Оо, олох кыһалҕата арааһы, киһи үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын даҕаны оҥотторон эрдэҕин. Таҥара көрөр, мин маннык буолуон букатын баҕарбатаҕым. Кыыһырыма даа, тоҕойуом…”

Суонда, көхсө улам нүксүйэн, төбөтө улам санньыйдар санньыйан истэ…

Бу хам кэлгиллэн сытан Кыыча санаата бүтүннүүтэ кэннигэр. Кэннигэр – туманынан оргуйа хаалбыт куоракка, техникумҥа, бииргэ үөрэнэр оҕолоругар. Кини өтөрүнэн төннүбэт суолугар киирдэ быһыылаах. Аҕата аны кинини ытарча ытыһыттан ыһыктара биллибэт. Манан үөрэнэн бүппүт буоллаҕына да боруок суох. Аргыылап оҕонньор дьахтар элбэх үөрэхтэнэрин сөбүлүө суохтаах. Итиэннэ кыыһын коммунист, комсомол уйата куоракка ыытарын даҕаны кэрэйиэҕэ. “Онон дьэ, быраһаай, Якутскай! Быраһаай, техникум! Быраһаайдарыҥ, ыарыһахтарым! Доҕотторум…” Ити эрээри бу балтараа сыл устатыгар кини соччо-бачча доҕоттордоммокко эрэ арахта дуу, тугуй? Кини соторутааҕыга диэри биир курска үөрэнэр оҕолорун доҕотторум диирэ. Тоҕо да оннук саныа суох этэй? Бииргэ үөрэнэрэ, бииргэ оонньуура, үөрэрэ, бииргэ үлэлиирэ ээ. Онтуката сыыһа эбит. Ону комсомольскай мунньах үчүгэйдик өйдөттө. Ол да буоллар, төһө да бэйэлэрин кэккэлэриттэн үүрбүттэрин иһин, Кыыча кинилэргэ өстүйбэт. Дьиҥинэн кинилэр сөпкө гыннахтара дии. Баай дьадаҥыга, дьадаҥы баайга атас, доҕор буолуон сатаммат. Били этэллэригэр дылы, аҥаара күрдьэх маһа, аҥаара таҥара маһа. Кинилэри иллэһиннэрэн холбооттуур күүс бу күн сиригэр суох. Кыыча – баай кыыһа. Өстөөх кыыһа. Ону кинилэр тоҕо итэҕэйиэхтээхтэрий? Тоҕо эрэллээх доҕорунан ааҕыахтаахтарый? Сөпкө үүрбүккүт, оҕолоор…

Оо, ол эрээри, оҕолоор, эһиги сыыһаҕыт ээ: Кыыча баай Аргыылаптан төрөөбүт, киниэхэ иитиллибит эрэ буруйдаах. Эһиги тоҕо кини сүрэҕэ тугу сөбүлүүрүн, санаата ханна салалларын билиэххитин баҕарбаккытый? Балтараа сыл эһиги ортоҕутугар, эһигини кытта биир олоҕунан олорон, эһиги үөрэтэргитин үөрэтэн, эһиги идеалгытыгар уһуйуллан сылдьыбыта барыта киниэхэ суола суох ааспыта буолуо диигит дуо? Балтараа сыл кыһыл Дьокуускай көҥүл салгынынан тыыммыта, кини революционнай тыалларыгар эрчиллибитэ барыта суолтата суоҕа эбитэ буолуо дуо? Бастаан көннөрү интэриэһиргээн, өйдөөбөккө ыарырҕата-ыарырҕата, кэлин улам умсугуйан, таттаран ааҕыталаабыт үгүс кинигэлэрэ – политграмота учебниктара, “Коммунистическай манифест”, Плеханов, Ленин, Крупская – сымыйанан хаҕыра үүммэтэх, кырдьыкка аһаҕас сүрэххэ ол барыта хайдах тиийиэхтэрэ суоҕай? “Оттон Томмот… Кини баай аймахха кыр өһө, коммунизм идеятыгар муҥура суох бэриниитэ, пролетариат кыайыытыгар үрдүк итэҕэлэ… Кини ол өһүн, ол бэриниитин, ол итэҕэлин миэхэ эмиэ биэрбитэ. Ону мин, аатыгар эрэ буолбакка, ис сүрэхпинэн ылыммыппын билэрэ. Ол иһин миэхэ эрэнэрэ. Ити иһин этэбин ээ мин, оҕолоор, эһиги сыыстыгыт диэн. Мин эһиги комсомольскай мунньахтан холдьохпут Аргыылабаҕыт буолбатахпын. Мин атыммын. Мин Томмот мэктиэлээбит Кыычатабын. Эһигини кытта бииргэ саҥа олоххо, үлэһит дьон бары дьоллонор олохторугар дьулуһар Кыычабын. Ону эһиги киэр астыгыт. Сыыстардыгыт да, эһиги буруйгут суох. Эһиги ити курдук этиэхтээх этигит. Оччоҕо ким буруйдааҕый? Ким?..

Бүгүн мин үөрэхпэр тиийбэтим. Сарсын эмиэ суох буолуом. Өйүүн эмиэ. Сүппүт аатырыам. Онтон илин тахсыбытым иһиллиэ. Ону эһиги, бука, дьиктиргиэххит суоҕа. Баай кыыһа, барыах киһи, бардаҕа диэххит. Өссө “барбыт” диэххит суоҕа, “баай дьонугар күрээбит” диэххит. Сөпкө үүрбүппүт диэн революционнай сэргэххитин хайҕаныаххыт. Томмокко туһуланар тылгыт өссө ордук кырыктанара, киниэхэ сүктэрэр буруйгут өссө ордук ыарыыра чахчы…”

Кыыча, саҥа таһаара сатаан ыҥырана-ыҥырана, кыаҕын муҥунан мөхсө сатаата да кэлгиирэ холкутуох быһыыта биллибэт. Суонда саатар эргиллэн да көрбөт, соруйан көҥөнөн түҥнэри хайыһан иһэр. Чэ кэбис…

“Оо, Томмот, Томмот!.. Миигин итэҕэйэҥҥин буруйга-сэмэҕэ тиксэн эрдэҕиҥ. Миигиттэн сылтаан доҕотторгуттан туора көрүлүннэҕиҥ. Көрүллүөҥ да турдаҕа. Мин эйиэхэ хаһан даҕаны атын оҕолорго этэр эйэҕэс тылбыттан ордугу эппэт, кинилэргэ мичээрдиирбиттэн атыннык мичээрдээбэт этим. Ол эрээри, итэҕэй, сүрэҕим саамай кистэлэҥ муннугар эйиэхэ истиҥтэн истиҥ иэйии – киһи киһиэхэ тылынан сатаан эппэт иэйиитэ уйалана сылдьара. Эн миэхэ бары атын оҕолортон ураты этиҥ. Эн Томмот этиҥ. Эн истибэккэр, бэйэм даҕаны истибэппэр түүн түһээн мин эйиэхэ дьикти нарын тыллары этэрим. Эйигиттэн кистээн, бэл бэйэбиттэн даҕаны кистээн мин эйигин таптыыр харахпынан көрөрүм. Эн мин Томмотум этиҥ. Эн бэйэҥ ону билбэтэргин даҕаны. Бэл мин бэйэм бэйэбэр ону билиммэтэрбин даҕаны. Мэлдьитин. Куруутун. Суох, ити сымыйалаатым. Мэлдьитин буолбатах. Кэлин миэхэ ити курдук, мин эйигин күнү, халлааны көрүөхпүттэн билэрим курдук санаа үөскээбитэ. Мин эйигин бастаан атын оҕолортон соччо араарбат этим. Былырыын, саҥа үөрэнэрбит саҕана, Томмот Чыычаахап да, Сэмэнчик Долгунуоп да миэхэ син биир курдуктара. Бэйи эрэ, туохтан саҕаланна этэй мин эйигин атын доҕотторгуттан арааран көрөр буолбутум? Туохтан? Киһи киһиэхэ сыһыана уларыйара, киниэхэ саҥа иэйии үөскээһинэ хайаан да туохтан эмэ саҕаланар төрүттээҕэ буолуо дуо? Билбэтим. Сороҕор, баҕар, суоҕа буолуо. Мөккүспэппин. Таммахха таммах эбиллэн, күрүлгэн быһыты тоҕо көтөрүн кэриэтэ буолуо. Оттон эн биһикки сыһыаммытыгар, чопчута мин эйиэхэ сыһыаммар, уларыйыы саҕаланыыта баара. Чахчы, баара. Бэйи, хайдах-хайдах буолла этэй?..”

Бастаан үөрэнэр күннэригэр техникумҥа атын үөрэнээччилэртэн барыларыттан ойуччу турар бөлөх үөскээбитэ. Ким да ону тэрийбэтэҕэ, бэйэтэ дьаалатынан үөскээбитэ диэххэ сөп. Онно мааны таҥастаах, эмис-тот сирэйдээх, кыанар дьон оҕолоро түмсүбүттэрэ. Уон биэс-алта уол, кыыс. Кыыча кинилэргэ сыстыан соччо дьулуспатар даҕаны, бэйэлэригэр ыҥыралларын, угуйалларын аанньа чугасаһан хаалбыта. Кинилэртэн ураты ким да кинини бэйэтигэр кытыара сатаабат этэ. Ити бөлөххө сыстыһаат, Кыыча ньылбаарыччы тарааммыт, уос-тиис оҥостуммут мааны уолаттар-кыргыттар аныгы олоҕу, аныгы сууту-сокуону, быһыыны-майгыны барытын сүөргүлээн, үгэргээн сааҕынаһалларын, сөбүлээбэтэр да, күн ахсын истэригэр тиийбитэ. Кинилэр абырахтаах сиидэс ырбаахылаах, түрүкүө ыстааннаах, ынах этэрбэһи бэллэччи анньыммыт тыаттан саҥа киирбит дьадаҥы оҕолору, ол оҕолор аҥалаларын, кэнэннэрин, нууччалыы мөлтөхтөрүн, дорооболоһору, баһыыбалыыры да сатаабаттарыгар, тойон эрбэхтээх сөмүйэлэринэн ыга тутан сыыҥтыылларыгар тиийэ күлүү-элэк оҥостоллоро. Кырдьык, кинилэр симэнэ-киэргэнэ таҥналлара, дорообону-дыраастыйы да сатыыллара, имигэстик үҥкүүлүүллэрэ, тупсаҕайдык ыллыыллара, нууччалыы уулуу суккуйаллара, сахалыы саҥаралларын даҕаны саатыргыыллара.

Итилэр ортолоругар биир Пана диэн уол баара. Бүлүү умнаһын диэкиттэн. Бэрт сэниэ киһи оҕото. Эппит-тыыммыт, кэлбит-барбыт сытыы уол. Ол уол Кыычаҕа иҥээҥниир идэлэммитэ. Кыыс ону төрүт чугаһаппат этэ. Кини үөрэнэр сылларыгар ол-бу ухаасыбайдаһыыга аралдьыйбат кытаанах санаалааҕа. Былырыын, маҥнайгы курска эрдэхтэринэ, Өктөөп бырааһынньыгын биэчэригэр, ол Пана айаҕар арыгы сыттаах кэлбитэ уонна Кыычаны үҥкүүлүү барыах, сээкэйи сэһэргэһиэх, кылааспытыгар киирэн олоруох диэн арахсыбакка эрэйдээбитэ. Кыыс күрэнэ хааман куота сатаабыта. Табыллыбатаҕа. Уол адьас сымала курдуга. Томмот ол киэһэ дьуһуурунай эбит этэ: сиэҕэр кыһыл таҥастааҕа. Айаҕалыы сатаан Кыыча дьиэлииргэ быһаарыммыта. Иккис мэндиэмэнтэн кирилиэһинэн түһэн эрдэҕинэ Пана ситэн харытыттан харбаабыта уонна үөһэ соспута. Кыыс, кыһыытыттан ытамньыйа сыһа-сыһа, чирэкэчиспитэ. Уол күүһүнэн кинини киһилииһи дуо: үөһэ ньылбы соһон таһаарбыта. Онуоха Томмот баар буола охсубута. Уолу санныттан эргилиннэри тардыбыта:

– Ыыт!

Пана, кыыһы ыыппакка туран, Томмоту сэнээбиттии үөһэттэн таҥнары көрбүтэ, онтон аллараттан өрө көрөн таһаарбыта.

– А эн кто такой? – диэн сиргэммиттии чараас уоһун хаанньатан нууччалыы саҥарбыта. – Тебе какое дело? Она моя барышня. Понимаешь ли ты слово “барышня”? Ну, она моя девушка. Понятно? Ну тогда уходи. Прочь!

– Кини миэнэ да буолбатах, эйиэнэ да буолбатах, – Томмот тылларын биир-биир араартаан кытаанахтык эппитэ. – Кини – киһи.

– Говорят тебе: уходи! Прочь отсюда, нищий, – Пана суоһурҕанан түөһүн өтөппүтүнэн дьохсооттоммута. – Ты по-онимаешь русский? Иль нет?

– Оттон эн маны өйдүүгүн дуо? – Томмот куттамматаҕа: ынан кэлбит Пана муннугар сутуругун үҥүлүппүтэ уонна кыыс харытын уол илиититтэн төлө тардан ылбыта.

Анарааҥҥыта бабдьыгырыы түспүтэ. Томмоту уолугуттан харбаан истиэнэҕэ ыга аспыта:

– Я тебя проучу!

Томмот онуоха даҕаны улаханнык уолуһуйбатаҕа.

– Ыыт, – диэбитэ аргыый, киһитин тарбахтарын биир-биир түөһүттэн араартыы-араартыы.

Кыычаны ким да туппат этэ. Ол үрдүнэн кини бу күрэстэһии тугунан бүтэрин көрөөрү хамсаабакка турбута. Томмот уол илиитин араарара чугаһаабыта: икки эрэ тарбах ордубута. Түөһүн босхолоотор эрэ киэр хаама туруо, күрэстэһии онон бүтүө эбитэ буолуо. Ону баара Пана, илиитин өссө да ыһыктыбакка туран, садьыс гыммытыгар Томмот кэлтэгэй уолуктаах хара сатыын булууһата хайдан маҥан ис ырбаахыта килбэйэ түспүтэ. Дьэ онтон туох-ханнык буолбутун Кыыча кыайан өйдөөбөккө хаалбыта. Биирдэ көрбүтэ: Пана түөрт лабаата адаарыйбытынан кирилиэһинэн аллара курулаабыта. Түһэригэр уйан сирдэринэн охсуллубут быһыылааҕа. Кирилиэс анныгар сыппахтыы түһэн баран, таҥас ыйыыр сир диэки салбыҥнаабыта. Онтон ыла кыыска чугаһаабат буолбута. Хаһан эмэ кынчарыйан ылара уонна үгэргээтэҕим оҥостон “комсомоллар барышнялара” диэн ааттыыра.

Томмот даҕаны биирдэ эмэтэ холуочук уолтан быыһаабыттааҕым диэн ахтыбатаҕа, үтүөлээх киһилии туттубатаҕа. Кыыча буоллаҕына сарсыныгар баһыыбалыырын оннугар хата тугун эрэ күөмчүлэттэрбит киһилии өс-саҕа буолан охсурҕаламмыта:

– Махтаныа диэн күүтэҕин дуу? Кураанаҕы күүтэн эрэйдэнимэ. Нахааллары да, көмүскэстэри да хайаларын баҕарар абааһы көрөбүн.

Томмот тугу даҕаны саҥарбатаҕа, кыыһы өйдөөбөтөхтүү көрөн эрэ кэбиспитэ. Дьиҥинэн ити Кыыча тыла эрэ этэ. Кырдьыгы эттэххэ, кини сити киэһэттэн ыла Томмоту атын оҕолортон барыларыттан арааран көрөр буолбута. Томмот аны көннөрү студент Чыычаахап эрэ буолбатаҕа, “били кинини холуочук Панаттан быыһаабыт уолга”, “били киэбириҥсэ Пананы үчүгэй аҕайдык кэһэппит уолга” кубулуйбута. Итиэннэ ити “абааһы көрөбүн” диэбитэ эмиэ сымыйа. Чэ Пананы буоллун даҕаны. Оттон Томмоту абааһы көрөрө кэлииһи дуо? Иһигэр сөбүлүү санаабыта диэххэ сөп. Ол кырдьыкка арыый чугас.

Ити итинэн бүтэн хаалбыта буоллар, баҕар, кэлин умнуллан барыах этэ. Киһи киһини омнуолаан биитэр сөбүлээн ылара кэмнээх үһүө. Онтукаҥ үксэ улахан, дириҥ иэйиигэ кубулуйбакка, күн-дьыл тумарыгар сүтэн-оһон барааччы. Кыычалаах Томмот сыһыаннара эмиэ оннук дьылҕаланыах эбитэ дуу, өскөтө… арай били сааскы саһаан кэрдиитигэр тахсыбатыннар? Ким билэр… Барыта түбэлтэ курдук. Киһи олоҕо диэн, баҕар, түбэлтэттэн түбэлтэлэр ситимнэһиилэрэ буолуо. Эбэтэр ити биһиги түбэлтэ диэн ааттыырбыт дьиҥэр түбэлтэ ааттамматтара, хайаан да мүччүрүйбэккэ буолуохтаах суоллар эбиттэрэ дуу? Чэ хайата да син биир…

Саас этэ. Бүтүн курсунан Кэҥкэмэлиир суолунан тахсыбыттара. Хаар харааран, мутукча саҥардыы тыллан турара. Дириҥ аппалар түгэхтэригэр эрэ хаар тобоҕо, куобах тириитин тырыта тыытан ыһан кэбиспиттии, онно-манна туртайара. Кыыдааннаах кыһын кэнниттэн куораттан саҥа таҕыстахха, хара тыа төбөнү туймаардар дыргыл сыта сытыытын, минньигэһин, үчүгэйин эриэхсит! Итиэннэ куораты тулалыыр бэс чагдаҕа холуйдахха, тиит ойуур эчи сымнаҕаһын, эчи намылхайын!

Саһаан кэрдиитигэр араарсыыга Кыыча эмиэ били бөлөх уолаттары, кыргыттары кытта түбэспитэ. Кырбанналлар, “комсомол барышнята” диэн хомуруйдаллар даҕаны, ол уолаттар кыыһы бэйэлэриттэн араарыахтарын баҕарбаттар этэ. Итиэннэ төһө да “барышнята” аатырдар, Томмоттоох Кыыча икки ардылара ырааҕын харахтаах дьон ама көрөллөр буоллаҕа дии. Дьэ ол курдук кыыс кинилэри кытта үлэлэһэ сырыппыта. Аттыларыгар Томмоттоох үлэлииллэрэ. Кыычалаах биир сүрдээх баараҕай тиити охторорго быһаарбыттара. Икки уол эрбээбитэ. Кыыс үс уоллуун тугу эрэ суолтата суоҕу сэлэһэ турбуттара. Тиит эрбэнэн охтуо ыраахха дылыта. Онтон… ыарахана бэрдиттэн иҥнэри баттаан эрдэлээбитэ дуу, эрбээччи уолаттар эмискэ: “Тиит суулла-а!” – диэн хайа барбыттара. Кыыча аттыгар турбут уолаттар көрүөх бэтэрээ өттүнэ туора ыстаммыттара. Кыыс, соһуйан буолуо, даллайан туран хаалбыта. Үрдүгэр халлааны күлүктүүр аарыма тиит иэҕэйэн эрэрин көрдөр да, атаҕа сиргэ хам сыстыбыкка дылыта. “Бүттүм…” – диэн оччо чуолкайа суох, үдүк-бадык санаа төбөтүгэр кылам гыммыта. Көмүскэннэҕэ буолан, хараҕын быһа симмитэ. Онтон биирдэ өйдөнөн кэлбитэ: сирэйинэн отон угар умса түһэн сытар этэ. Хайдах буолан манна сытарын, хаһан манна охтубутун билбэтэ. Тиит сиргэ барчаланар тыаһын даҕаны истибэтэҕэ. “Хайдах хайдаҕый?” – диэн дьиктиргээн кэннин хайыспыта. Тиит сууллан мутуктара адаарыйан сытара. Кыыс кэнниттэн мутуктар быыстарыттан Томмот туран эрэрэ. Аҥаар атаҕынан үктэнэн иһэн сирэйин куһаҕаннык туттан ылбыта.

– Хайа, хайдаххыный? – диэбитэ кини кыыс аттыгар кэлэн, өрө тардаары илиитин уунан туран.

– Хайдах да буолбатахпын…

Кыыча тоҕо эрэ илиитин биэрбэтэҕэ: урукку охсурҕаланар үгэһинэн эбитэ дуу?

Уол саҥата суох үлэлиир сирин диэки доҕолоҥнуу турбута.

Кыргыттар саба сырсан кэлбиттэрэ. Һуу-һаа буолбуттара. Саҥаран-иҥэрэн көбүөхтэспиттэрэ. Кыыча туох-ханнык буолбутун онно эрэ өйдөөбүтэ: Томмот, хаһыыны истэн, сууллан эрэр тиит анныгар кыыс турарын көрбүт уонна ыстанан кэлэн бүтүн бэйэтин ыараханынан кыыһы киэр түҥнэри анньыбытынан охтон түспүт. Инньэ гынан Кыыча тыыннаах ордубут, бэл биир да мутукка таарыйтарбатах этэ. Ону өйдөөн, бүтэр бүппүтүн, алдьархай этэҥҥэ тумнубутун кэннэ кыыс дьэ куттаммыта: оо, өлө да сыспыт эбит. Томмот быыһаабатаҕа буоллар, билигин кини ити мас анныгар илдьи баттатан сытыах эбит. Уол арыычча, чыпчылыйыы түгэнэ хойутаан ыстаммыта буоллар, кыайан өрүһүллүө суох этэ, иккиэн өлүө этилэр. Били сэргэ турбут “мааны” уолаттар киниэхэ кыһаллыбатахтар, тыыннарын куоттарбыттар. Томмот буоллаҕына бэйэтэ да өлөрүн кэрэйбэтэх. Онуоха баһыыбалаан махтаныахтааҕар муҥ сатаатар илиитин уунан “абыраабата”. Оо, дьэ дууһа… Кыыча сирэйин саба туттубутунан чөҥөчөккө олоро түһэн ытаан барбыта: хойутаабыт кутталыттан, бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэнэн…

Сарсыныгар Кыыча уруок кэнниттэн таһырдьа Томмоту күүппүтэ. Уол тахсан быстыбатаҕа. Кыыс өр турбута. Күн арҕаа мыраан арҕаһыгар дугунуута уол дьэ көстүбүтэ.

– Томмот… – Кыыча уолу ааһан истэҕинэ аргыый ыҥырбыта.

Уол кини диэки дьиктиргээбиттии көрбүтэ. Эмиэ хаҕыс харданы ылыам диэбитэ дуу, тугу да саҥарбатаҕа.

– Өр да буоллуҥ… – диэбитэ кыыс.

– Ол… мааҕыҥҥаттан манна тураҕын дуо? – уол буруйдаммыттыы ыйыппыта.

– Мааҕыҥҥаттан…

– Өссө сотору бүттүбүт дии. Мунньахтаатахпытына, түүҥҥэ тиийдэхпитинэ да көҥүлбүт.

– Мин син биир күүтүөм этэ.

Уол соһуйан кыыс сирэйин көрө түспүтэ.

Аргыстаһан дьиэлэрин диэки хаампыттара. Балачча өр саҥата суох испиттэрэ. Полевой уулуссаттан туораан Кыһыл Армия уулуссатыгар киирбиттэрэ. Кыыс дьиэтигэр тиийэрэ, арахсаллара чугаһаабыта.

– Томмот, баһыыба… – диэбитэ Кыыча, атаҕын тумсун көрөн иһэн.

– Туох иһин?

– Бэҕэһээҥҥи…

– Ээ-э! Кэтэһэн сордоһон, баһыыбаҕа син тигистэ дии саныыгын дуо?

– Суох! – кыыс төбөтүн күүскэ илгистибитинэн тохтуу түспүтэ. – Инньэ диэбэппин. Диэм да суоҕа. Урут да инньэ дии санаабат этим.

– Инньэ диэбитиҥ дии. Өйдүүгүн дуо?

– Ол бэйэм… акаарылаан…

– Чэ баһыыбаҕар баһыыба.

Эмиэ балачча сыыһа-халты көрсө турбуттара.

– Томмот, эн…

– Мин?.. – диэбитэ уол, көһүтэн турбахтыы түһэн баран.

– Эн… эн… үчүгэйгин.

Инньэ диэт, Кыыча уулусса устун сүүрэ турбута.

“Үчүгэйгин…” Кыыча Томмокко сөбүлүү саныырын туһунан балтараа сыл устатыгар эппит тыла суос-соҕотох ити этэ. Бу көрсүһүү кэнниттэн сыл аҥаарыттан ордук кэм ааспыта да, бэйэ-бэйэлэрин сыһыаннарыгар хабааннаах атын биир даҕаны тылы уол Кыычаттан истибэтэҕэ. Томмот даҕаны ол туһунан төрүт тыл быктарбатаҕа. Баҕар, ити тылы кини улахаҥҥа уурбатаҕа, алдьархайтан быыһаттарбыт кыыс махталын эрэ курдук санаабыта буолуо… Ол эрээри Кыыча бүтэйдии сэрэйэрэ уол сөбүлүүрүн. Сөбүлүүрүн эрэ да буолбатах, тап… Чэ кэбис. Ол туһа туспа. Ити, баҕар, кини алҕас өйдөбүлэ буолуо. Кыыча бигэтик эрэнэрэ: Томмот кинини ханнык даҕаны кытаанах түбэлтэҕэ түһэн биэрбэтигэр. Томмоту адьас саарбаҕа суох итэҕэйиэххэ сөп этэ. Комсомолга ылыҥ диэн сайабылыанньатын Кыыча ол да иһин, уолу итэҕэйэн, биэрбитэ. Аккаастыахтара диэн дьиксиннэр да, итэҕэйбитэ. Кыыча санаатыгар, Томмот хаһан да сыыспат этэ. Барыта кини эппитин курдук тахсан иһэрэ. Арай бу түбэлтэҕэ алҕаһаабыта…

Оннук. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин хайдах санаһалларын туһунан ити суос-соҕотох тыл этиллибитэ. Оо, оттон кинилэр төһө үлүгэр үгүһү кэпсэттилэр этэй ити киэһэттэн ыла? Үөрэхтэрин, доҕотторун, учууталларын тустарынан. Саамай кылаабынайа, политика туһунан. Хас сэһэргэһии политзанятие, оттон Томмот пропагандист курдуга. Быһата, кини Кыыча штатнай, личнэй пропагандиһа этэ. Атын уопсай үөрэх өттүгэр сороҕор баһыйтардар даҕаны, уол политикаҕа киниттэн быдан киэҥ, дириҥ билиилээҕэ. Томмот бастакы күннэргэ советскай техникум студентката өйдүөҕэр бэрт судургу суоллартан саҕалаабыта. Ону истэ сатаан баран, Кыыча күлбүтэ:

– Томмот, баай баттала куһаҕанын, киһи киһини көлөһүннүүрэ түктэритин, аан дойду быйаҥын үлэ айарын, ол быйаҥы үлэ киһитэ бэйэтэ туһаныахтааҕын, көҥүл, тэҥ быраап, советскай былаас үчүгэйин миэхэ оскуолаҕа, техникумҥа үгүстүк үөрэппиттэрэ. Ити ханнык баҕарар чиэһинэй киһи ылыныахтаах, толоруохтаах суоллара. Мин эмиэ итини бүтүннүүтүн ис сүрэхпиттэн ылынабын. Төрүт саарбаҕалаама!

Уол итэҕэтэ сатыыр суоллара кырдьык олус судургуларыттан бэйэтэ даҕаны сонньуйбута. Дьэ ити кэнниттэн саҕаламмыта дьиҥнээх политическай оскуола. Брошюралар, кинигэлэр, томнар. Мөккүөрдэр. Цитаталар, цитаталар… Кыыча билиҥҥи политическай сайдыытыгар Томмот оруола туохтан да улахан. Кини суоҕа буоллар, хайдах-хайдах буолуо этэй? Ол эрээри… кини хайдах суох буолуой?.. Кини баар. Кини мэлдьитин баар… Кини суох буолуон сатаммат… Кини…

Кыыс ытыырыттан, санаатыттан сылайда. Сыарҕа айаныгар бигэнэн улам нухарыйан барда…

Кыыча төһө өр утуйбутун билбэтэ. Эмискэ хараҕын аһа түстэ. Кини, түһээн дуу биитэр нухарыйа сытан көннөрү санаатыгар дуу, Томмоту көрдө. Хомойбут, хоргуппут, кэлэйбит Томмоту. Кини хайдах ити туһунан санаабатаҕа эбитэй? Уол бүгүн, сарсын Кыыча дойдулаабытын истиэ эбээт уонна туох дии саныаҕай? “Суонда киирэн миигин күүһүнэн таһаарбытын хантан билиэҕэй? Ыллам ону киниэхэ эппэтэх баҕайыта ини. Миигин күрээбит диэн ама итэҕэйиэ дуо? Мин куораттан барыахпын, кинилэртэн, балыыһатааҕы ыарыһахтарбыттан арахсыахпын баҕарбатахпын кини билиэ суоҕа. Айахпар бүөлээх кэлгиллэн айаннаабыппын да билиэ суоҕа. Оччоҕо итэҕэйиминэ хайыаҕай? Оо, иэдээн да эбит! Туох баҕарар буоллун, кини эрэ итэҕэйбэтэр, кини эрэ миигиттэн хоргуппатар ньии! Бу туох үлүгэр аана суох алдьархайай! Суонда, били урут мин таптыыр Суондам, иэдээн бөҕөнү тэрийсэн, мин кэскилбин үнтү тэпсиһэн, мин ыраас ааппын хараардыһан, миэхэ дьон итэҕэллэрин түҥнэрсэн баран, ити көхсө бөгдьөллөн иһэр дии. Оо, дьон, санааҕыт тоҕо бачча харата, хараҥата сүрэй, сүрэххит тоҕо бачча дьэбирэ, тымныыта бэрдэй! Оо, абакка да буолар эбит! Туох истиэ-көрүө баарай?”

Кыыча кэлгиэлээх атаҕынан, түүрүллэ түһэн баран, нүксүллүбүт көхсү тэптэ. Суонда соһуйан эргиллэ биэрдэ. Кыыс онно көрбүтэ: Суонда икки хараҕа дьолтойо испит, эттээх иэдэһинэн дьэҥкир таммахтар субуспуттар. Бу айан киниэхэ даҕаны чэпчэкитик тиксибэтэх, суолу быһа ытыы испит быһыылаах. Ону көрөн, кыыс сүрэҕэ “атый” гынна.

Суонда, ытыы олорорун өйдөөн, сиэҕинэн сирэйин туора-маары сотунна. Кыыча мөхсөн тиргилиннэ. Суонда атын тохтотто, бобуосканы өҥөйдө. Кыыс хараҕынан “сүөр!” диэн көрдөстө. Көрдөһүө дуо – модьуйда. Суонда туран кыыс айаҕын босхолоото, кэлгиэтин сүөрдэ. Кыыча дэлби тоҥмут эбит: сүөрүллэн олороот титирээн дьигиһийдэ. Кыһыҥҥы күн хайыы-үйэ киэһэрбит. Хара тыа суолунан иһэллэр эбит.

– Ха… хан…на… кэл…либит?.. Бу Мэл… дьэхси дуо?

Суонда тоҥхос гынна.

“Ырааппыппыт даҕаны…” – дии санаата кыыс.

– Суон…таа… Төннүөх… Куо…ракка… Үөрэниэм… Доҕотторбор… Абыраа, төннүөх… Суон…таа!..

Суонда төбөтүн илгиһиннэ.

– Суонтаа, төннүөххэниий!.. Аһын даа!..

Суонда өссө күүскэ илгиһиннэ.

Аккаас. Булгуччулаах аккаас. Суонда хаһан даҕаны эппит тылын кэспэтин Кыыча билэр. Кини тойонугар Аргыылапка кыыскын таһаарыам диэн эрэннэрбит буоллун да, ону толорор. Тылын толорбокко хаалларыан кэриэтин өлүө. Ону ааһан кыыс кини хараҕар өссө атын санааны аахта: “Эн кыраҕын. Эйиэхэ туох үчүгэйин бэйэҥ да билбэккин. Ону аҕаҥ билэр. Эн куоракка хааларыҥ куһаҕан, дьиэҕэр тахсарыҥ ордук. Эн миигин мөҕөҕүн эрээри, мин эйиэхэ үтүөнү баҕарабын”. Хайдах да элэ-была тылы этэн Суонда санаатын төттөрү хайыһыннарар кыах суох.

Ол да буоллар Кыыча, суолунан төттөрү сүүрэргэ сананан, сыарҕаттан ыстанан түстэ. Суонда, баҕар, бэркиһиэ, кыыс тылын быһа гыныа суоҕа… Кыыча, көһүйбүт атаҕар кыайан уйуттубакка тэмтээкэйдээн баран, саҥардыы иннин диэки үнүөхтээн эрдэҕинэ, Суонда бобо харбаан ылан бобуоска иһигэр аста.

– Ыы-ыы-ы! – диэтэ кини дьиэк биэрбэттик.

Дьэ ити… Ити аата киниттэн мүччү туттарбаккын…

Суонда сыарҕатыгар олордо, атын соруйда.

– Суон-да-а-а!.. Көр…дөһө…бүн!.. Аат…та…һабын!..

Суонда эргиллибэтэ. Арай көхсө эбии нүксүйдэ.

Кыыча тобуктаан кинини моонньуттан кууһан ылла:

– Суон-да-а!.. Оо, өйдөөбөтүҥ тугун сүрэй!.. Истиий даа!..

Суонда бөгдьөллүбүт көхсө дьигиҥнээтэ. Кыыча марылаабытынан ол көҕүскэ умса түстэ.

Хаардаах хара тыа дьиппиэрэн, боруоран барда.

10

Сурах туохтан үөскүүрүй? Сороҕор чахчы суолга олоҕурар, ону ким эрэ кэпсээбититтэн тарҕанар. Сороҕор туохтан төрүттэммитэ, кимтэн саҕаламмыта биллибэт буолар. Ии кэриэтэ төрдө-төбөтө, уһуга-муҥура көстүбэт идэлээх. Арай айан тыала айаарбытыттан, сиккиэр тыал сибигинэйбититтэн үөскээбит бэйэтэ дуу диэх айылаах буолар…

Кыыча үөрэҕэр кэлбэтэх маҥнайгы күнэ айдаана суох ааста. Студентка кыратык ыарытыйан эбэтэр ыксал кыһалҕаланан уруогун көтүтэрэ манан дуо? Онон паартаҕа кыыс миэстэтэ кураанах аҥайан турарын ким да соччо аахайбата. Арай Томмот хараҕа сотору-сотору ол кураанах паартаҕа иҥнэр уонна староста уол таабылыгар кыыс араспаанньатын туһугар көҕүһэтии бэлиэтин субуччу тарта.

Иккис күн улахан биримиэнэ саҕана соһумар сурах техникуму саба сүүрдэ: Аргыылаба үрүҥнэргэ күрээбит үһү. Дойдутугар да буолбатах, дьонугар да буолбатах – үрүҥнэргэ. Бэл Кыыча сыарҕаҕа кэлгиллэн сытан наар куһаҕанын талан санаатаҕына даҕаны итинник диэхтэрэ диэн санаа өйүгэр киирбэт этэ. Ити сураҕы бастаан кыргыттар биллилэр. Кыыс аймах биллэ да, өр буолсу дуо – хараҥаччытааҕар түргэнник кылаас кылааһы тилийэ көттө.

Томмот, ити сураҕы истээт, соһуйан, дөйөн, мээнэнэн көрөн турбахтаата. Кини өйүгэр батаран өйдүөн хайдах да сатамньыта суоҕа. “Үрүҥнэргэ күрээбит”. Ким? Кыыча! Уол итини ким хантан истибитин быһаара сатаата. Уолаттар, кыргыттар бэйэ-бэйэлэригэр аһарсан истилэр. Томмот үөһээ мэндиэмэнтэн аллара түстэ, аллараттан үөһэ таҕыста, кылаастан кылааһы кэрийдэ да, тугу да кыайан чуолкайдаабата. Ким эрэ эппит, ким эрэ истибит, ким эрэ кэпсээбит. Кимэ да чопчута биллибэт. Алдьархайдааҕа диэн өссө атын. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро ити ынырык сураҕы тута итэҕэйдилэр, буолуох буолбутунуу иһиттилэр: баай кыыһа баайдарга, үрүҥ кыыһа үрүҥнэргэ күрээтэҕэ дии. Онуоха киһи дьиктиргиэҕэ туох баарый? Хата төһө эмэ хаайса-буойса сатыыр үрдүнэн көмүскэһэр, өссө комсомолга киллэрэргэ дьулуһар дьон бааллара. Ол дьоннорго кэһэлтэ буоллун.

Үөрэх бүттэ. Студеннар таҥнан тарҕаһан эрдэхтэринэ таһырдьаттан киирэр аан диэкиттэн саҥалар иһилиннилэр.

– Аргыылабаны ыйыталлар!

– Байыаннай дуу?

– Чыкааттан үһү дуо?

– Буолуо-буолуо…

– Ол иһин даҕаны…

– Ким үчүгэйдик билэрий?

– Чыычаахап ханнаный?

– Чыычаахап!

– Түргэнник!

Томмот тиийбитэ, кылгас маҥан байыаннай бараан сонноох, эргэ куобах бэргэһэтигэр сулустаах, аҕамсыйбыт нуучча киһитэ турар эбит. Хаҥас илиитин курунан түөһүгэр ыйаабыт. Байыаннай Томмоту уҥа илиитин бэргэһэтигэр даҕайан көрүстэ:

– Копылов. Красноармеец. Больницаттан, – диэтэ нууччалыы. – Кыыча Аргылованы көрсүөхпүн баҕарабын.

– Кини суох, – Томмот ботугураата.

– Ханнаный?

– Билбэппин.

– Бүгүн үөрэммитэ дуо?

– Суох. Кэлбэтэ.

– Бэҕэһээ?

– Эмиэ суоҕа.

– Тоҕо?

– Билбэппин.

– Тоҕо?

Томмот саҥата суох төбөтүн илгистэн эрэ кэбистэ.

– Кини эһиги студенткаҕыт буолбат дуо? Уонна хайдах билбэккит? Баҕар, кини ыалдьан сытара буолуо. Көмө күүтүөн сөп. Оттон эһиги билбэккит!

– Күрээбит дииллэр…

– Ханна?

– Үрүҥнэргэ…

– Ким ону көрбүтүй?

– Билбэппин…

– Ким инньэ диир?

– Би… билбэппин…

– “Билбэппин!” Ишь ты! Ким да тугу да билбэт, ким да тугу да көрбөтөх уонна сурах хоту “күрээтэ” дииллэр! – сүүнэ улахан Копылов бэйэтэ да иэдэйэн турар Томмоту сэмэлээн, мөҕөн үллэҥэлээтэ. – Эн ким диэҥҥиний? Чычахов? Иһит, Чычахов, эн сибилигин кини олорор дьиэтигэр бар. Тугун-ханныгын чопчутун бил. Уонна субу киэһэ биһиэхэ, больницаҕа, кэлэ сырыт. Ыарыһахтар күүтэллэр. Ыалдьыбыт буоллаҕына, биһиги доктор ыыттарыахпыт.

Томмот Кыыча олорор дьиэтигэр сылдьа илигэ. Кыыс хаһан даҕаны кинини киирэ сырыт диэн ыҥырбат этэ уонна кинилэр бииргэ сылдьалларын дьиэлээхтэр көрүөхтэрин баҕарбат курдуга. Аргыылап баай кыыһын бэрт быстыбыт-ойдубут ыалга олохтооботоҕо чахчы, кэм бэйэтигэр дьүөрэлээх соҕус ыалы буллардаҕа диэн Томмот сэрэйэрэ. Оннук да быһыылааҕа. Уол бу дьиэ хаһаайынын, саҥаран-иҥэрэн сэлибирээбит, илэ-сала көппүт, арыы-сыа ньалҕарыйбыт Ыллам Ыстапааны, кэлэ-бара көрөрө.

Томмот иһиттэн олуурдаах кэлииккэни өр тоҥсуйда. Сөҥ баҕайы саҥалаах ыт үрэн баргыйар. Үрэ-үрэ түһүөлээтэҕин ахсын тимир сыап кылыргыыр. Кэнникинэн ыт даҕаны сүрэҕэлдьии быһыытыйда: тохтуу түһэ-түһэ маргыйда. Кэмниэ-кэнэҕэс дьиэ күүлэтин аана тыаһаата.

– Кимий? – дьахтар саҥата ыйытта.

– Аргыылаба баар дуо? – Томмот хардары ыйытыынан хардарда.

– Суох!

– Ханна барбытай?

Дьахтар атаҕын тыаһа дьиэ диэки куучугураата.

– Ханнаный? – Томмот эккирэтэн хаһыытаата.

Дьиэ күүлэтэ “хап” гына сабылынна.

Томмот сүгүн кэпсэппэттэриттэн кыһыйда. Кэлииккэтин аанын олбуор титирэстиэр диэри тэбиэлээтэ.

– Кимиэхэ наадалааххыный? – Ыллам саҥата иһилиннэ.

– Аргыылабаҕа.

– Аргыылаба суох дииллэр буолбат дуо? Хайдах киһи тылын өйдөөбөт киһигиний? – Ыллам иһирдьэттэн көбүөлээтэ.

– Ас!

Дьарыйар, кытаанах саҥаттан дьааххаммыта дуу, Ыллам кэлииккэ олуурун сыҕарытан, кыһыл сирэйин быктарда:

– Бэйи эрэ, табаарыс… Эн хантан сылдьаҕын?

– Техникумтан… Учуутал техникумуттан…

Ыллам Ыстапаан мылаарыйбыт кыһыл сирэйэ эмискэ хараара түһэргэ дылы гынна.

– Тиэхиникиимтэн эрээригин тэбиэлиириҥ итиччэ эрчимнээх дуо?

– Ыстапаан, көрдөһөбүн, чахчытын эт: Кыыча ханнаный?

– Ханнатын айыы таҥара билэр, – Ыллам өрө чолох гынна.

– Хайдах? Ыалдьар дуо?!

– Айыым таҥарам, инньэ эрэ диэмэ, – Ыллам уоһа сэмэлиирдии ырбайда. Онтон уолу үөннээхтик быһыччы көрдө. – Бэйи эрэ, бу эн кини туоҕунаҕыный, көссүүтэҕин дуу?..

– Ханнаный диибин дии!

– Ырыых-ыраах…

Ыллам, күлүү-элэк оҥосторун кистээбэккэ, борук-сорук халлаан диэки өрө хантайан мылаарыйан турда.

– Сымыйаҥ!

Томмот дьиэлээх киһини кыһайан иһирдьэ атыллаата.

– Тохтоо! Ханнык быраапкы…

Ыллам Ыстапаан, түүрүллэ түһээт, уолу түөскэ кэппитэ олбуор уҥуоругар буола түстэ.

Кэлииккэ аана күүскэ сабыллан лаһыгыраата.

– Ас! Ас! – Томмот хатыылаах кэлииккэни тэбиэлээтэ.

– Көссүүгүн мүччү туппуккун… Хэ-хэ-хэ!.. – олбуор иһигэр күлэн алларастыыр саҥа иһилиннэ.

Томмот абатыгар биир кэм кэлииккэ аанын тэбиэлээн лаһырҕата турда.

Эмискэ бөрө саҕа күтүр бэйэлээх ыт сыабын халыгыраппытынан ойон кэлэн, кэлииккэҕэ өрүтэ ыстаҥалыы-ыстаҥалыы, үрэн баргыытаата.

Уол кыһыытыгар иккитэ-үстэ тэбиэлээн баран киэр хаамта.

Томмот, дьиэтигэр таарыйбакка, быһа балыыһаҕа тиийдэ. Копылову ыҥыттарда.

– Аа-а, Чычахов, – диэн мичээрдээбитинэн кэллэ анарааҥҥыта. – Хайа?

– Суох быһыылаах. Дьиэлээх хаһаайын барбыта диир.

Копылов мичээрдээбитэ мэлис гынна.

– Ханна барбыт?

– Чуолкайын билбэтим. Дьиэлээх киһи “ырыых-ыраах” диир. Бука, дойдулаатаҕа. Илин. Аммаҕа.

– Хайдах? Онно бандиттар…

– Уонна ханна барыай?..

– Даа… Кини иллэрээ киэһэ манна дежурнайдаабыта ээ. Барар туһунан тугу да саҥарбатаҕа. Өссө сарсын киэһэ эрдэ кэлиэм диэбитэ, – Копылов өлүөр илиитинэн сэҥийэтин туппахтана турбахтаата. – Кыыча, мин санаабар, оннук киһи буолбатах. Үчүгэй киһи. Манна что-то не так. Тоҕо кини онно барыаҕын сатаан санаабаппын. Чэ баһыыба. Туох эмэ билиннэҕинэ, кэлэн этээр. Биһиэннэрэ бары билиэхтэрин баҕараллар. Тугу да өйдөөбөппүн.

Копылов, дьиибэргээн төбөтүн хамната-хамната, көрүдүөр устун бара турда.

Томмот Кыыча сүппүтүн хайдах даҕаны быһаарыан билбэккэ эрэйдэннэ. Кыыс дойдутугар тахсыбыта кырдьык быһыылаах. Атын барыах сирэ суох. Чэ сөп, буоллун даҕаны. Ол гынан баран кини тоҕо онно тахсар? Оҕолор этэллэринии, баай кыыһа буолан, баайдарга, үрүҥнэргэ тардыһан дуо? Итини туох диэн утарыаххыный? Дойдулаабыт буолла даҕаны, “кырдьык, оннук эбит” диэн, ити этиини кытта сөбүлэһэргэр тиийэҕин. Оччоҕо кини Кыыча туһунан санаата барыта сымыйа, Кыыча быйыл, былырыын киниэхэ эппитэ, саҥарбыта барыта албын, кубулунуу буоларыгар тахсар. Оччоҕо Кыыча дьиҥнээх дьүһүнүн кистэнэн сылдьар үөн, тыҥыраҕын кумуна туттубут кыыл, доҕор буолан кубулуммут өһүөннээх өстөөх эбит дии! Тугун сүрэй… Баҕарбатаҕыҥ даҕаны иһин, итиннигэр тахсар. Үөрэҕин быраҕан үрүҥнэргэ күрээбит баай кыыһын атыннык хайдах ааттыаххыный?

Ити аата оҕолор Кыычаны комсомолга киирэ сатаабытын сөпкө үүрбүттэр. Томмоту “баай кыыһыгар төбөтүн эргиттэрбит”, “кылаассабай сэргэҕин сүтэрбит” диэн сөпкө эппиттэр… Ити өссө кыра. Томмот доҕотторун утары барбыт таҥнарааччы эбит. Кубулуммут өстөөҕү комсомол кэккэтигэр киллэрэ сатаабыт таҥнарааччы. Кинини итинтэн атыннык ааттыахха сатаммат. Ол эрээри…

“Оо, Кыыча, Кыыча, хайдаҕый ити?! Төттөрүтүн этэр биир даҕаны чахчы мэлигир эрээри, мин итини итэҕэйиэхпин баҕарбаппын. Киһи мэлдьитин баҕарарын, сөбүлүүрүн эрэ оҥорор буолбатах быһыылаах. Баҕарбатарбын да, сырайга-харахха анньар чахчыттан ханна барыахпыный, итэҕэйэрбэр тиийэбин. Кыыча, эн эппитиҥ барыта албын, сымыйа эбитэ буолуо дуо ама?”

Ити курдук араастык саныы сатаан, харааччы мунан баран, Томмот сарсыныгар киэһэлик ГПУ-га тиийдэ. Кини тоҕо онно тиийбитин бэйэтэ чопчу билбэт этэ. Үлэтин туһунан кэпсэтиһээри барбыта диэҕи, онно үлэҕэ киирэрин-киирбэтин өссө быһаарына илигэ. Кини бу мунаах-тэнээх кэмигэр аҕа киһи тылын истиэн баҕарбыта. Ити баҕарбыт түгэнигэр Ойуурап, соччо-бачча билэ илик эрээри, биирдэ кэпсэтээт итэҕэйэ, ытыктыы санаабыт Ойуураба өйүгэр көстө түспүтэ. Кини Кыһыл Ыччат уулуссатынааҕы эргэ таас дьиэҕэ, бадаҕа, ол иһин кэлбитэ.

Ойуурап хоһун аанын хатыы турар эбит.

– Аа-а, Чыычаахап! Кэллиҥ дуу? Үчүгэй! – диэтэ кини Томмоту көрөн. – Миэхэ ыксал наадаҥ суох ини? Оччоҕо сарсын сарсыарда кэлээр. Сөп дуо?

Таһырдьа бииргэ таҕыстылар.

– Чэ сарсыҥҥа диэри! – Ойуурап илиитин уунна.

Чыычаахап хамнаабакка турда.

– Кэпсэтэрдээх этим… – Томмот мух-мах буолан ботугураата. – Биир суолу…

– Уһун соҕус кэпсэтии дуу?

– Соччо уһуна суох да…

– Чэ миэхэ барыах. Ычча, бачча тымныыга таһырдьа сэлэһэ туруохпут дуо? Кыбыстыма, кыбыстыма. Ойоҕо, оҕото суох чороҥ соҕотох киһибин.

Бардылар. Хас да уулуссаны, хас да нэлэккэй олбуору быһыта охсон аастылар. Ол тухары Ойуурап барааҥкатын саҕатыгар кыҥначчы соҕус туттан, саҥата суох дьулуруйан истэ. Аппа үрдүгэр баар эргэ уһун субурҕа дьиэҕэ тиийдилэр. Хараҥа көрүдүөрү ааһан, илиилэрин иминэн харбыалаһан, биир хоско киирдилэр. Ойуурап остуолу буккуйбахтаан чүмэчини булан уматта.

– Дьэ сыгынньахтан… Ээ, кэбис, сыгынньахтаныма, – Ойуурап тута көннөрүннэ. – Аатыҥ Томмот дии, бадаҕа? Үчүгэй аат. Ол гынан баран Томмотуҥ да иһин тоҥуоҥ. Дьиэбит дьыбардаах соҕус буолуохтаах, – инньэ диэтэр да бэйэтэ барааҥкатын устан ороҥҥо бырахта. – Биһиги билигин билиитэбитин оттуохпут да, бып-бырылас буолуо. Хата эн ити чаанньыгы ылан, көрүдүөртэн уһааттан уута баһан киллэр.

Кырдьык, өр-өтөр буолбата: билиитэ умайан тигинээтин кытта дьиэ иһэ сылыйан барда. Томмот сонун, бэргэһэтин уһулла. Бу күннэргэ ыар баттык оҥостубут суолун кэпсиэ эбит даҕаны, Ойуураба билиитэ итийэн эрэр муннугун икки илиитинэн быластыы кууһан, тугу эрэ атыны санаан, аттыгар баар ыалдьытын даҕаны умнан, хос хараҥа муннугун одуулаан турда.

– Табаарыс Ойуурап… – диэтэ Томмот, саҥата суох күүппэхтии түһэн баран.

– Ээ? – киһитэ хайыһа түстэ, онтон үөһэ тыынна, ытыһынан сирэйин ньылбы сотунна. – Дэлби тоҥмуппун. Кылабыыһаҕа, – уонна ыалдьыта өйдөөбөтөхтүү көрбүтүгэр быһаарар быһыынан аргыый эбэн эттэ: – Сити эн кэлиэҥ иннинэ аҕай Мэхээс Урчуусабы көмөн киирдибит ээ. Чэкииһи. Илин аналлаах сорудахтаах тахсыбыта. Өр ханна баарын биллэрбэтэҕэ. Сүтэн хаалбыта. Биһиги ону дьиктиргээбэтэхпит. Чэкиис сибээһэ быстан хаалара сонун буолбатах. Күнтэн күн биллэрии ыытыа диэн күүппүппүт. Онтубут бэҕэһээ киһибит тоҥ өлүгүн тиэйэн киллэрдилэр. Аммалыыр суол кытыытыгар хаарга көмүллэн сытарыгар хаһан аһыы сылдьар сылгы үөрэ түбэспит. Ким, тоҕо, хаһан өлөрбүтэ биллибэт. Биллибэт да, биллиэ. Билиэхтээхпит. “Билиҥ” диэн баартыйа биһигини бу үлэҕэ ыыппыта. Билбэккэ хаалларар бырааппыт суох…

Ойуурап үөрэнэн хаалбычча, арааһа, бэйэтэ да билбэтинэн сиэбиттэн хамсатын ылла, онтукатын айаҕар илдьэн иһэн ситэ тиэрдибэккэ, ол курдук илиитигэр туппутунан хоһун иһигэр түргэн-түргэнник төттөрү-таары хаамта. Хас хардыытын аахтара сахсайбыт муоста маһа үөһэ-аллара түһэн хаачырҕаата. Оннук тиргиллимэхтээт, Ойуурап арыый уоскуйда быһыылаах, хаамара улам бытааран барда. Бытаардар бытааран, кини аһыыр иһити кытары ол-бу кумааҕы, мал-сал күөрэ-лаҥкы кыстаммыт остуолун аттыгар тохтоото уонна таһа суох халыҥ кинигэ илдьиркэйин, эргэ хаһыат анныттан күөх тастаах чараас кинигэни ылла.

– Аахпытыҥ дуо маны, “Саха саҥатын”? Революция иннинээҕи саха литературатын сурунаалын? – Ойуурап, ол чараас кинигэни өрө уунан, Томмокко көрдөрдө. – Суох?.. Дьэ сити. Мин эмиэ бэрт өрдөөҕүтэ көрөн аһарбытым. Уонна умнубуппун. Үнүрүүн Мэхээс аҕалбытыгар эрэ өйдөөбүтүм. Итиэннэ дьэ төрөөбүт норуоккут остуоруйатын, култууратын билбэккит диэтэхтэринэ, өһүргэниэхпит турар. Өссө сахалыы култуураны аанньа билбэт эрээри, ол култуура хайдах сайдыахтааҕын туһунан куолулуохпут ээ. Кыһыыта баар: киһи билиитэ төһө татым, чычаас даҕаны, соччонон ордук куолуһут, билээҕимсик буолар идэлээх. Оттон Мэхээс Урчуусап, бэйэтин саастыыларыттан барыларыттан киэҥ, дириҥ билиилээх эрээри, барыларынааҕар сэмэйдик, килбиктик туттан сылдьара. Арай хоһоон аахтаҕына эрэ уларыйара. Хараҕа уоттанара, тыла-өһө сытыырхайара. Үнүр, илин тахсыан иннинэ, манна сылдьан Алампадьыыс Соппуруонап “Төрөөбүт дойду” диэн суруйуутун аахта ээ. Бу сурунаалга бэчээттэммити. Бу баар… – Ойуурап сурунаал лиистэрин арыйталаата уонна тохтуу түстэ. – Көр, бу… “Өлбүт киһи буор түгэҕэр сытарын курдук, мин төрөөбүт аан ийэ дойдум халыҥ хаарынан саҥата суох сабыллан сытар… Сүүрүктээх үрэҕим сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турар… Хара тыам халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан турар… Буруолаах балаҕаҥҥа, модун тымныы бохсон, боростуой дьон бука бары бокуйан сыталлар… Өй күүһэ мөлтөөн, хараҥа балаҕаҥҥа харахтарын уута, хара былыт курдук, хаайа хаампыт. Ырыа ыллыахха дуу? Ким ыллыай? Ыллаабыт да иһин, ырыа ынчык буолан ынырыктанан иһиллэр!..” Бу 1912 сыллаахха суруллубут айымньы. Ити Соппуруонап ыраахтааҕы саҕанааҕы Саха сирин ойуулуур. “Үөрэҕэ суох, дьүһүнүнэн мөкү, үтүө быһыыга тиксибэтэх, этэ ыалдьарын ынчыгынан ырыҥалыыр ыччат дьонноох Ийэ дойдуом! Тиллиэҥ! Көҥүллэниэҥ! Күүһүрүөҥ!..” Кэбис, букатын сатаан аахпаппын. Мэхээс үнүрүүн адьас ис-иһиттэн имэҥирэн аахпыта. Бу түмүк строкалары: “Ким урут турбут, улаханнык дьоллоох олох туһун туойуҥ, үйэ тухары үктүөн турбут үлүгэри үргүтүҥ!” – диэн ааҕан хабылыннаран баран, илиитин өрө анньан турара харахпар субу баар. Алампадьыыс Соппуруонап билигин Бэппэлээйэби утары сэриигэ тахсыахтаах Саха норуодунай-өрөбөлүссүөннэй этэрээтин тэрийсэ сылдьар. Мин кинилиин мунньахтарга эҥин түбэсиһэн хам-түм көрсөөччүбүн. Мэхээс көрсөбүн да симиттэн кэпсэппэппин диирэ. Талаана улаханын сөҕөрө. “Миэхэ сатаатар кини талаанын уон гыммыт биирэ баар буоллар”, – диэхтиирэ. Кистээн хоһоон суруйара. Сэрии бүттэҕинэ соҕуруу үөрэнэ барыан, суруйааччы буолуон баҕарара. Арахсар киэһэбитигэр биир эмэ хоһооҥҥуна аах диэбиппин ылымматаҕа. Хаайбытым бэрдин иһин: “Чэ иэс баай, төннөн кэллэхпинэ, ааҕыаҕым” – диэбитэ. Уонна ити сурунаалын уларсан хаалларбыта, – Ойуурап “Саха саҥатын” сабан остуолга уурда уонна ытыһынан бигээн имэрийэ турда. – Мэхээс орто дойдуга олох олорон аастаҕа ити. “Куттала суох үлэлээх” куппуу…

Томмот ити кэнники тыллар кинини хаарыйалларын өйдөөтө. Кини ити тыллары ГПУ-га чуо туһулаан эппэтэҕин, кутталлаах сиргэ барыан баҕарарын эрэ эппитин быһаарыан санаан иһэн тохтоото: эргитэн өйдөөн көрдөххө, син биир итинник иэҕиллэн тахсар эбит. Итиэннэ урут этиллибит тылы билигин кэлэн мүлүрүтэ сатаан да диэн.

Билиитэҕэ чаанньык оргуйан хаппаҕа үллэҥэлээтэ.

Ойуурап чаанньыгы кытыыга тарта. Онон-манан кырыаран туртайбыт муннукка сыстыбыт долбууру хасыһан хара килиэп куһуоктарын, буспут эт тооромосторун булаттаата. Остуолун малын-салын аҥаар өттүгэр хаһыйан, онтукаларын аҕалан уурталаата итиэннэ, кыҥначчы соҕус туттан одуулаан турбахтыы түһээт, көрүдүөргэ “тирк” гынна. Өр-өтөр буолбата, кыра тэриэлкэҕэ арыы кэрчигэ илдьэ төнүннэ. “Ыалларыттан ылла быһыылаах”, – дии санаата Томмот. Күөх ылтаһын куруусканы, кырыылаах таас ыстакааны истэрин-тастарын үрбэхтээн, таҥнары сахсыйталаан остуолга уурталаата.

– Томмот, олор, – сиэҕинэн ытыһын саба тутан чэйин кутан иһэн хаһыытаан тоҕо барда: – Бай, доҕор, кылыгыр уу эбит дуу?!

Эмиэ били долбуурун хасыһан кумааҕы суулаах чэйи булан, кыһан, чаанньыкка кутта уонна ньуосканан буккуйан халыгыратта.

– Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Эн бу күннэргэ үлэҕэр киирдэххинэ сатаныыһы, – диэтэ Ойуурап, куруускалаах чэйи икки ытыһынан бобо тутан олорон. – Билигин хас күн, хас чаас күндү.

Томмот итиниэхэ туох диэн хардарыан булбата. Киһитэ буоллаҕына кини ГПУ-га үлэлиирэ хайыы-үйэ быһаарыллыбытын курдук этэр. Үнүргү кэпсэтии быһыытынан үлэлииргэ сөбүлэнэн кэллэҕэ дии саныыр быһыылаах. Дьиҥинэн Томмот бүгүн Кыыча туһунан эрэ кэпсэтэр санаалааҕа да, ити Мэхээс Урчуусап өлбүтүн туһунан истэн баран, “кутталлаах сиргэ” – сэриилэһэр чааска тиксэр баҕалааҕын этиэн тыла тахсыбата. Ити эрээри, бэйэтэ сөбүлэммитин даҕаны иһин, кинини, бииргэ үөрэнэр табаарыстара этэллэринии, “баай кыыһыгар өйүн сүүйтэрбит” киһини, ГПУ-га үлэҕэ ылаллара саарбах. Ону биллэҕинэ, Ойуурап хата бэйэтэ маҥнай аккаастаныаҕа.

– Эһиэхэ үлэлиирим баһа биллибэт буолла, – диэтэ Томмот. – Аны, бука, миигин чугаһатыаххыт суоҕа.

– Тоҕо? – Ойуурап, соччо соһуйбакка, ыйытта.

– Оннук буолан таҕыста.

– Оннук туох үлүгэргэ түбэстиҥ? Кэпсээ.

Томмот ыстакаанын остуолга уурда уонна Кыычалыын бииргэ үөрэммитин, кинини итэҕэйэн, эрэнэн, комсомолга киирэригэр мэктиэлээбитин, кыыһа сүтэн хаалбытын туһунан барытын, тугу да кистээбэккэ, кэпсээтэ.

– Техникум комсомолецтара миигин улаханнык буруйдууллар. Сотору мунньахха дьүүллүүллэрэ буолуо, – диэтэ кини түмүгэр. – Кылаассабай сэргэххин сүтэрбиккин дииллэр. Сөпкө этэллэр. Кинилэр оннуларыгар мин эмиэ инньэ диэм этэ.

– Кыыһыҥ араспаанньата ким диэтиҥ?

– Аргыылаба.

– Били аатырбыт Аргыылап баай кыыһа буоллаҕа?

– Кини.

– Сө-өп… Кыыһыҥ, кырдьык, дойдутугар тахсыбыт. Аҕатын аахха тиийбит үһү. Аргыылап хамначчыта өрөпкүөм таһаҕаһын киллэрэ сылдьыбыт. Ону кытта. Ити күн кэтэбиллэр ыарыһах дьахтар бобуоскаҕа тиэллэн тахсан иһэригэр түбэспиттэр этэ. Ол кини эбитэ буолуо, – Ойуурап, килиэп хаҕын тарбаҕар эргичиҥнэтэ-эргичиҥнэтэ, Томмоту тобулу одуулаата. – Кыычаҥ убайа Бэлиэрий хаайыллыбытын истибитиҥ дуо?

– Суох.

– Хаайан турабыт. Илинтэн Бэппэлээйэп бэрэстэбиитэлэ буолан кэлбит этэ. Үнүр илин өлбүт икки кыһыл армыайаһы көмүүгэ сылдьыбытыҥ дуо?

– Сылдьан.

– Кинилэри Бэлиэрий Дьокуускайга киирэн иһэн өлөртөөбүт эбит.

– Оо-о!.. Оччоҕо Кыыча эмиэ… – Томмот, ситэ саҥарбакка, умса көрдө.

– Суох, Кыыча убайын кытта сибээстээх буолуо дии санаабаппын. Биһиэхэ биллэринэн, кинилэр Дьокуускайга көрсүбэтэхтэр. Кыыс убайа киирбитин билбэтэ да буолуо. Билбэтэх буолуохтаах.

– Саарбах… Убайа ыраахтан кэлбитин балта хайдах билиэ суоҕай?

– Саарбахтыахха сөп. Ол гынан баран билбит диэн экчи этиэххэ эмиэ сатаммат. Томмот, эйигин кытта харах симсэ оонньуур санаам суох. Ити миэхэ кэпсээбиккин барытын билэбин. Саҥаны соччо тугу да эппэтиҥ гынан баран, бэйэҥ кэпсээбитиҥ үчүгэй. Биһиэхэ бэйэ-бэйэбититтэн кистэһэр кыра даҕаны суол суох буолуохтаах. Эн кыыһы олус куһаҕаннык санаама. Убайын туһа туспа. Кини туһа туспа. Атын киһи буруйугар атын киһи эппиэттиэ суохтаах. Итиэннэ Ыллам Ыстапаан ыаллара этэллэринэн, кыыһы күүстэринэн кэлгийэн таһаарбыт курдуктар.

– Хайдах?!

– Хайдаҕа диэн туох кэлиэй. Айаҕын бүөлээн, кэлгийэн сыарҕаҕа быраҕаллар – онон бүтэр. Ити эрээри ыаллара алҕас көрүөхтэрин эмиэ сөп. Улахан киһи күүһүлэнэн тиэллэн иһэн биһиги дьоммут тохтоппуттарыгар хайдах эмэ бэлиэ биэрбэтэҕэ эмиэ дьиибэ. Быһата, Кыыча туһунан билигин туох да диэн быһа-хото этэр күчүмэҕэй. Оттон убайа Бэлиэрий Аргыылап туох да саарабыла суох өстөөх. Дьаарай өстөөх. Хаан өстөөх. Баччааҥҥа диэри доппуруоска тугу даҕаны этэн көрө илик. Саҥата диэн үөхсэр эрэ. Чэ хайдах баҕарар дьүһүлэннин, түрүбүнээл дьүүлүттэн син биир куотуо суоҕа.

Ойуурап саҥаран истэҕин ахсын Томмот төбөтө улам аллара түһэн барда. Кыыча убайа хаайыллар. Бэйэтэ күрүүр. Убайа тутуллубутун истэн эмискэччи күрүө дуо? Убайа кэлбитин, кырдьык, билбэтэҕэ буолуо дуо? Биитэр кистээн көрсөрө эбитэ дуу? Өстөөх араастаан кубулунуон сөбүн өйүнэн төһө да өйдөөтөр, Томмот, Кыыча дьүһүнүн хараҕар көрөн кэллэр эрэ, кыыс кубулуммута буолуо диэҕин санаата буолбат. Ойуурап кыыһы, баҕар, күүстэринэн таһаарыахтарын сөп диир даҕаны, ону бэйэтэ эмиэ саарбаҕалыыр. Саарбаҕалаамына: улахан киһи, кыра оҕоҕо дылы, ама хайдах баҕарбат сиригэр барса туруоҕай? Томмот Чыычаахап, Кыыча убайа хаайыллыбытын доҕотторуҥ өссө билбэттэр. Биллэхтэринэ, харысхалы күүтүмэ… Билиэхтэрэ. Билиэхтээхтэр. Билбэтэхтэринэ, бэйэтэ этиэ… Ойуурап кини кэпсээбитинээҕэр быдан үгүһү билэр эбит. Уонна тоҕо үүрэн таһаарбатый? Өссө ыҥыран аҕалан чэйдэтэ олорор. Өссө үлэ эҥин туһунан саҥарар. Күлэн, үтэн-анньан этэр дуу, тугуй? Кини Ойуурап диэки хараҕын кырыытынан кылап гына көрдө. Суох, күлэр-элэктиир сибикитэ биллибэт. Хамсатыгар табах симинэ олорор. Көрсүөҕүттэн биирдэ да мичээрдээн ыла илик. Салгын сиэн хараарбыт сирэйэ биир кэм тыйыс, дьэбир.

Чаркааскай табах аһыы буруота күдээрийдэ.

– Туга-ханныга биллэ иликкэ бэйэни наһаа буруйданар табыллыбат, – ол буруо ортотуттан Ойуурап хааҕынас соҕус саҥата иһилиннэ. – Кыычаҥ, кырдьык, бэйэтэ баҕатынан күрээбит да буоллун. Оччоҕо эн буруйуҥ туохханый? Итэҕэйбиккэр. Ити эрээри киһини итэҕэйэр куһаҕана суох суол. Өскөтө итэҕэйбит киһиҥ ол итэҕэлинэн туһанан улахан алдьархайы оҥорботоҕуна, буруйуҥ халымыр соҕус буолуон сөп. Оттон кыыһыҥ бэйэтин баҕатынан барбатах буоллаҕына, мин эйигин соччо буруйдуом да суох этэ. Кыратык сэмэлиэм эрэ этэ. Итэҕэлиҥ иһин буолбатах. Бииргэ үөрэнэр табаарыскын иэдээҥҥэ соҕотохтуу хаалларбытыҥ, киниэхэ кэмигэр кыайан көмөлөспөтөҕүҥ иһин. Киһини үтүөҕэ угуйа, үчүгэйгэ кытыара сатыыр, мин санаабар, буруй буолбатах. Үтүөттэн матарар, үчүгэйтэн тэйитэр – ол буруй…

Ойуурап хамсатын остуолга туора уурда, табаҕын буруотун киэр сапсыйбахтаат, сойбут чэйин ыймахтаата. Итиэннэ кураанахтыйбыт куруускатын сөмүйэтигэр иилэн биэрэҥнэтэ олордо. Билиитэ суоһа мөлтөөтө, кырыарбыт муннуктартан, халҕан быыһыттан сөрүүн үргүөр биллэн барда.

– Күрүүр санаалаах киһиэхэ өссө көмөлөһүөхтээх эбиппин дии? – Томмот абатыйан саҥа аллайда. – Тугар? Күрүүрүгэр дуо?

– Көмөлөһүөхтээх этиҥ. Күрээбэт санааланарыгар. Киһини кэлэтэн тэйитэр дөбөҥ. Киһиттэн алҕаһаатаҕына аккаастанар чэпчэки. Киһи туһугар, киһини киһи оҥорор туһугар туруулаһар – ол ыарахан. Эдэр эрдэхпинэ мин бэйэм эмиэ итинниккэ хабааннаах суолга түбэһэн турардаахпын. Тапталтан сылтаан. Ол иһин этэбин, – Ойуурап сымнаабыт хараҕынан уол санньыйбыт төбөтүн одуулаан олорбохтоото, үөһэ тыынна. – Чэ кэпсээнтэн кэпсээн. Оччотооҕуга…

Томмот киһитин диэки дьиктиргээбиттии өрө көрдө.

Ойуурап ах бара түстэ.

– Итэҕэйбэккин дуо? Бу оҕонньор эрэйдээх хаһан эмиэ таптаабыт үһү дии саныыгын дуо?

– Э-эс… Көннөрү… Миигин уоскута сатыыр наадата суох…

– Эчи суох, доҕор! Кыыс оҕо буолбуккун дии – уоскуттара сатыыр! “Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан сүбэлэт” диэн өс хоһооно баар дии. Ол иһин кэпсээри гыммытым: биһиги, кырдьаҕастар, алҕаспытын эдэрдэр хатылаабатыннар диэн. Итэҕэйбэт буоллаххына, кэбис. Кэпсээнньиккэ сыҥаланар санаам суох.

– Итэҕэйэбин… – Томмот ботугураата. – Кэпсээ…

– Һы, итэҕэйэн абырыыгын дуо?.. – Ойуурап начааскыга хоргуппут оҕоҕо маарыннаан ылла. Көрүөх бэтэрээ өттүнэ онтуката сүтэ оҕуста, туран хоһун иһигэр хаампахтаан иһэн төттөрү олордо. – Чэ, истэр буоллаххына, кэпсиим даҕаны. Истэҥҥин, баҕар, тугу эмэ туһанаайаҕын. Өйгөр өй эбиллээрэй… Дьэ маннык. Мин оччотооҕуга, бу эн курдук, уоһугар уоһаҕа куурбатах уон тоҕустаах уолчаан этим. Тыа оскуолатыгар бииргэ үөрэммит кыыһым баара. Аҕабыыппыт кыыһа. Биһиги бэйэ-бэйэбитин сөбүлэһэрбит. Кэргэннии буоларга тыл бэрсибиппит. Арай биир күн мин анаан аҕабыыттаахха тиийдим. Кыыстарын кэргэн кэпсэтээри. Аҕабыыт миэхэ үгүһү дойҕохтото барбата, үүрэн таһаарда. Кыыһым, аҕатын сөбүлэҥин ыларга көмөлөһүөх буолбута баара да, саҥата суох ньимийэн турда. Өссө аҕата дибдийдэҕинэ сөбүлэһэн кэҕиҥнииргэ дылы. Мин онтон ыла, кэлэйдэҕэ аатыран, кыыспын кытта көрсүбэтим. Хоту Өлүөнэ төрдүгэр балыкка киирдим. Биир атыыһыкка суруксутунан кэпсэтэн. Нөҥүө сылыгар төннүбүтүм, кыыһым нэһилиэкпит быыпсай кинээһин уолугар эргэ тахсыбыт. Чэ сөп. Онтон ыла уонча сыл ааһар. Мин уруккуну умнан да барабын. Арай быйыл сайын үлэлии олордохпуна хоспор биир дьахтар көтөн түһэр. Били кыыһым эбит. Сонообут, сааһырбыт. Киирээт, ытаан барда. “Аҕабын тутан киллэрдилэр. Туох да буруйа суоҕун үрдүнэн. Быыһаа, абыраа”, – диир. “Буруйа суох киһини биһиги тыыппаппыт. Буруйа суоҕа дакаастаннаҕына, босхолонуоҕа”, – диэн уоскута сатаатым. Дьахтарым ытаа да ытаа. Ытыырын быыһыгар былыргыбытын, доҕордуубутун ахтар. Миигин сэмэлиир: аҕам дьаһалыгар соҕотохтуу хаалларан күрээбитиҥ, утарылаһан сордоно сатаан баран хайыыр да кыаҕым мэлийэн эргэ тахсыбытым диэн. Эн куоппатаҕыҥ буоллар, олоҕум, баҕар, атыннык салаллыа этэ диир. Ол кырдьыгын эппитэ. Мин балыкка кииртим кэннэ эргэ тахсымаары муҥнаммыт, өссө биир кэмҥэ миигин эккирэтэн хоту күрээри тэринэ сылдьыбыта үһү. Кэлин, Булуҥтан тахсан баран, дьонтон истибитим. Чэ, быһата, аҕатын туһунан ыйыталаһыах, билиэх-көрүөх, наада буоллаҕына, көмөлөһүөх даҕаны буолан хааллым. Мин “көмөлөһүөм” диэбиппин дьахтарым букатын атыннык өйдөөтө бадахтааҕа: бэркэ үөрэн-көтөн тахсыбыта.

Аҕабыыт дьыалатынан дьарыктанар дьонтон ыйыталаспытым, били оҕонньорбут дьаарай өстөөх эбит. Күтүөтэ, били урукку мин кыыһым эрэ, үрүҥ бандьыыт үһү. Аҕабыыт бандьыыттары кытта сибээстэспит. Тыллаан, сирдээн биэрэн, өрөпкүөм чилиэннэрин өлөртөрбүт. Үс киһини. Түрүбүнээл бириигэбэринэн аҕабыыт ытыллыбыта. Ол туһунан “Ленскэй коммунарга” ГПУ иһитиннэриитэ бэчээттэнэр. Сарсыныгар күнүс эбиэттии бараары уулуссаҕа били дьахтары көрсө түһэбин. Соруйан күүппүт. Көрдө да, ойон кэлэн сирэйбэр силлээтэ. “Манньаҥ! “Көмөлөспүтүҥ” иһин, – диир. – Аҕабын ыттыгыт! Аны миигин сиэ! Мэ, сиэ! Тоҕо тураҕын? Ыт!” Итиэннэ уон тарбаҕын сараадыппытынан сирэйбин сыаллаан түһэн истэҕинэ түөскэ астым. Дьахтарым, харса суох түһүөлүү-түһүөлүү, хаһыыта диибин диэн: “Миигин эмиэ ыт! Дьэ ол кэнниттэн мин Бааскам эһигини оһоҕоскутун субуйа оонньуо! Ситиһиэ!” Чэкиис эмиэ киһи. Мин хобуурабын харбаммыппын билбэккэ хааллым. Бэстилиэтим тымныы угун тутан эрэ баран өйдөннүм. “Тохтоо! Манна аҕатын аһыйан өйүттэн тахсыбыт дьахтары кытта сэриилэһээри гынныҥ дуо? Уоскуй”, – диэтим бэйэбэр. Дьэ онно үчүгэйдик болҕойон көрдүм дьахтары: баттаҕа ыһыллыбыт, хараҕа өс-саас уотунан өһөҕүрбүт. Көннөрү, аһыытыттан ииригирбит харах буолбатах, чахчы хаан өстөөх хараҕа. Ол курдук көрсүһэн турабын маҥнайгы тапталбын кытта. Аны кэлэн кини өйө-санаата уларыйарыгар, өһө өһүллэригэр соччо эрэммэппин. Өссө үсүһүн көрсүөм диэн дьиксинэбин. Түрмэҕэ. Биитэр түрүбүнээл хоһугар. Таҥара биэрбэтин ону, – Ойуурап төбөтүн илгиһиннэ, сүүһүгэр саба түспүт баттаҕын өрүтэ анньыммахтаата. – Омос санаатахха, барытыгар дьахтар буруйдаах курдук. Кэлин, уоскуйан, барытын эргитэ санаан баран, мин бэйэбин буруйдаммытым. Өскөтүн кыыһым таҥнарда диэн уолҕамдьытык өһүргэммэтэҕим буоллар, тапталым иһин туруулаһан охсуспутум буоллар, кини дьылҕата атыннык салаллыан даҕаны сөп этэ. Сэбиэскэй былаас өстөөҕүн оннугар сэбиэскэй былаас актыыбынай үлэһитэ буолуон да сөп этэ. Кинини биһиги кэккэбититтэн тэйиппит, өстөөхтөр илиилэригэр үтэйбит – мин. Атыттар миигин, баҕар, буруйдуохтара суоҕа. Ол эрээри туохтан да кытаанах, мүччүргэнэ суох дьүүл баар – суобас дьүүлэ. Өрөбөлүссүөннэй суобаһыҥ дьүүлүттэн хайдах да албыннанан куоппаккын. Ол курдук…

Томмот Ойуурап кэпсээнин бэркэ болҕойон иһиттэ уонна киһитэ кинини кытта күлэн-элэктээн сэһэргэспэтин итэҕэйдэ. Ону ааһан бу кэпсээн кэнниттэн санаатаҕына, кини буруйа арыый аччыырга дылы гынна. Итиэннэ Кыычаны чахчы күүстэринэн кэлгийэн таһаарбыт буоллахтарына, Ойуурап этэрин курдук, кини кыыһы иэдээҥҥэ соҕотохтуу хаалларбытыгар тахсар. Алдьархай быатыгар, комсомольскай мунньах кэнниттэн кини Кыычалыын биирдэ да үчүгэйдик кэпсэппэтэҕэ ээ. Кыыһа сөбүлээбэтин аанньа тэйэ тутта сылдьыбыта. Кыыс тылын истибэккэ, уруккуларыныы сылдьыбыттара буоллар, бу иэдээннээх суолу, баҕар, моһойсуо хааллаҕа…

– Хайа, төрүт аһаабатах эбиккин дии. Мин кэпсээмминэн аралдьытан кэбистим дуу, тугуй?

Томмот тымныйбыт чэйин тобоҕун ыймахтаата.

– Суох. Топпун. Дьиэлиим, табаарыс Ойуурап.

– Бу да киһи, доҕор, – Ойуурап сонньуйда. – Дьиэбэр-уоппар ыалдьыттыы олорон баҕас ааппынан ааттыаххын. Мин эмиэ ааттаахпын ээ: Дороппуун диэн. Баһылай уола Дороппуун диэн.

– Чэ мин барыым, Дороппуун Баһылайабыс.

– Бэйи, хаһан үлэҕэ кэлэҕин?

– Билбэтим ээ…

– Тугу билэ сатаатаххыный, – Ойуурап уол тылын атыннык өйдөөтө. – Обкуому, обкомуолу кытта кэпсэтиллэн турар. Хайдах күн-дьыл кэлбитин бэйэҥ билэҕин. Наҕылыйа сатыыр кэм буолбатах. Үөрэххин кэлин ситэриэҥ. Билигин өстөөхтөрү утары охсуһуохха наада. Биир да күнү уталыппакка. Хас уталыйбыт күн иһин хааммытынан төлүүбүт. Чэ сөп. Өйүүн үлэлии кэл. Сөп дуо?

– Сөп…

Томмот Ойуурап ууммут илиитигэр илиитин биэрдэ.

“Сөбүлэстим дии… Ити аата аны ГПУ үлэһитэ буоллаҕым”, – диэн бэйэтэ да дьиктиргии саныы-саныы, кини сонун ылла.

11

ГПУ. Ойуурап үлэлиир хоһо. Үһүөлэр.

Түннүк аттынааҕы остуолга – Ойуурап. Ону утары, истиэнэни сырыһыннары, кыра остуолу туруорбуттар. Онно – Чыычаахап. Икки остуол иккэрдигэр өйөнөрдөөх мас олоппоско – Валерий Аргыылап.

Бу хоско эмискэ көтөн түспүт киһи манна хайалара ыйытылларын, хайалара ыйытарын чопчу этиэ суохха айылаах. Аргыылап, таһыттан көрөргө, ол курдук холкутук, кыахтаахтык туттубут. Кини туттан олорор киэбигэр ыар буруйдаах хаайыылаах сэбэрэтэ букатын суох: тыс курумуулаах атаҕын тыылыы тэбэн олоппос өйөнөрүгэр тиэрэ түспүт, бинсээгин нэлэккэйдэнэн, хаҥас илиитинэн өттүк баттаммыт.

Лаппа киэһэрдэ. Таһырдьа хараҥа хойдон, биир кэлимник харааран, түннүккэ кэтиллэн турар. Көрүдүөрүнэн ааһар дьон атаҕын тыаһа иһиллибэтэҕэ ыраатта.

Томмот ГПУ-га үлэлээбитэ нэдиэлэ кэриҥэ буолла. Оперативнай үлэһит диэн сололоох. Үлэтэ диэн Ойуурапка көмөлөһөр: хаайыылааҕы аҕалар, илдьэр, доппуруос боротокуолун суруйар. “Билигин кууруска эҥин үөрэнэ олорор түгэн суох. Онон, миигин кытта бииргэ үлэлэһэ сылдьан, хараххынан көрөн, кулгааххынан истэн, илиигинэн тутан үөрэннэххинэ сатанар. Итиэннэ эйэлээх нам-нум кэмҥэ киһи ыйдаан-сыллаан билиэхтээх суолларын билигин аҕыйах хонук иһигэр билэргэр тиийэҕин. Саамай кылаабынайа, эн өстөөҕү билэ-көрө үөрэн. Кини быһыытын-майгытын, тылын-өһүн, өйүн-санаатын. Төһө да дьүһүн кубулунан кистэнэ сатаабытын иһин кинини тыһыынчанан дьон ортотуттан эндэппэккэ буларга үөрэн”, – диэбитэ Ойуурап уолга үлэтин саҕалыыр бастакы сарсыардатыгар.

Кырдьыга, Томмот бастакы күннэргэ наар теория, политика былаастаах үөрэтэллэрин-такайалларын, ыйан-кэрдэн кэпсииллэрин истэн олоруох курдук санаабыта. Онтуката баара “теоретическай үөрэҕэ” Ойуурап ити быһаччытык эппит тылларынан бүппүтэ. Ол оннугар кини ГПУ күнүһү түүнтэн, түүнү күнүстэн араарбат түбүктээх үлэтигэр эриллибитинэн барбыта.

Билиҥҥитэ Томмот туохха да үөрэниэ, эбиллиэ суохха айылаах. Кини үлэҕэ киириэҕиттэн бүтэй сарсыардаттан хара түүҥҥэ диэри наар Аргыылабы доппуруостууллар да, харыс да сыҕарыйбыттара көстүбэт. Силиэстийэлэнээччини үгүс туоһуну кытта сирэй көрүһүннэрдилэр, буруйун саарабыла суох кэрэһилиир элбэх чахчыларынан сирэй-харах астылар. Аргыылаптара онуоха барытыгар хардарар тыла диэн иккиэйэх: “суох” уонна “билбэппин”. Атыны саҥардаҕына даҕаны наар төттөрүтүн тибэр: көрдөрөн туран үрүҥү хара, хараны үрүҥ диир. Адьас муннукка ыктардаҕына, ыыс-бурут тылынан үөхсэн тоҕо барар.

Бачча үгүс туоһу сөмүйэтинэн ыйа турдаҕына, бачча элбэх дакаастабыл кэрэһилиирин үрдүнэн буруйа суох аанньалбын диэн кубулунара сатамматын Аргыылап син өйдүүр быһыылаах. Ол иһин буоллаҕа буолуо, сэбиэскэй былааһы ис-иһиттэн өһүөннээхтик абааһы көрөрүн кистии да соруммат. Тэппи эрэ буоллар, коммунистары, чекистэри киһи иилэн ылбатынан кулгуйар. Ити ахсын Томмот иһигэр кыынньа түһэр. Тарбахтара кубарыйыахтарыгар диэри сутуруктуу тутан баран илиитин остуол анныгар анньар. Күн ахсын итинник. Оттон Ойуурап быыс буоллар эрэ уолга мэлдьи этэр: “Иһиттиҥ дуо? Көрдүҥ дуо? Дьэ көр, итинник. Өйдөө. Барытын өйдөө. Бука барытын…” Томмот ол аайы мунаахсыйа саныыр: “Дьэ итиннэ киһи өйдүү сатыаҕа туох баарый?”

Томмот Ойуурап тулуурун сөҕөр: биирдэ даҕаны куолаһын улаатыннарбат, дибдийбэт, ыкпат-түүрбэт. Хаайыылааҕа үөҕүстэҕинэ даҕаны тугу да хардарбат, истэр эрэ. Уол көрдөҕүнэ, Аргыылап үөхсэн силэ бырдаҥалыырын Ойуурап бэрт холкутук, ону ааһан кэрэхсээбиттии одуулаһан, сыҥаах баттанан олорор буолар уонна анарааҥҥыта кырыыр-таныйар тыла баранан, уоҕа эстэн, олоппоһугар төттөрү түстэҕинэ, аа-дьуо: “Бүттүҥ дуо? Чэ оччоҕо аны манныкка эппиэттээ…” – диэн эмиэ ыйытан барар. Туоһуларынан, чахчыларынан хаайсыы, аккаастаһыы, үөхсүү оччоҕо эмиэ хат саҕаланар.

Биирдэ Аргыылап курдук өстөөҕү киһи кыайан тулуйан өр доппуруостуо суоҕун туһунан Томмот тыл быктарбытын Ойуурап соһуйа истибитэ:

– Һы! Эн өстөөх хайдах буолуо дии санаабыккыный? Тулуйуох тустааххын. Чэкиис тулуйбат буолар бырааба суох.

Бүгүн Аргыылабы эмиэ күнү быһа доппуруостаатылар. Эмиэ туһа суох. Томмот суруйар доппуруоһун боротокуолугар, эмиэ бэҕэһээҥҥитин, икки-үс хонуктааҕын курдук, нүрү-хары мэлдьэһэр, үөхсэр тыллартан ураты атын тыллар суохтар. Аргыылап бүгүн хаһааҥҥытааҕар да наһаалаата. Маннык быыһа суох сидьиҥ үөхсүүнү Томмот урут истэ илигэ. Нуучча, саха тылларыгар итинник быдьар тыллар бааллара буолуо диэн да санаабат этэ. Кини төрөөбүт нэһилиэгэр Тыллаах Кыскыйдаана диэн үөхсүүтүнэн, мөкү майгынынан сураҕырбыт дьахтар баара. Аргыылапка холоотоххо, Кыскыйдаана эрэйдээх адьас турар ууну долгуппат, күөх оту тосту үктээбэт айыы барахсана эбит. Соҕотох киһиэхэ бачча үлүгэр сидьиҥ, быртах тыл, хараҥа санаа, өһөхтөөх өс түмүллэрэ сүрүн…

– Кырасданьыын Аргыылап, сарсыарда эппитим курдук, бүгүн силиэстийэҥ тиһэх күнэ, – диэтэ Ойуурап аа-дьуо, күнү быһа үрдүгэр суккуллубут үөхсүүттэн хараара дьэбидийэн олорон. – Сарсын дьыалаҕын өрөбөлүссүөннэй түрүбүнээл көрүүтүгэр биэрэбит.

– Ханна баҕарар биэриҥ: ырайга да үтэйиҥ, аадка да тимирдиҥ – миэхэ син биир, – Аргыылап, атаҕын оллооннуу быраҕан баран, тииһин быыһынан силлээн “чырк” гыннарда. – Кырдьыгы эттэххэ, эһиги трибуналгытыгар силлиибин!

Ойуурап остуол кэнниттэн сулбу ойон туруохча буолан иһэн “лах” гына төттөрү олордо уонна, тугу эрэ ыйыстан эрэрдии, дьүккүк гынна.

– Кырасданьыын Аргыылап, силгин-хааххын кыана түс. Мин эйигиттэн аҕыйах боппуруоһу эрэ ыйытарым хаалла. Аны эн биһикки, бука, бэйэ-бэйэбитин салгытыспаппыт буолуо…

– Хомойуом суоҕа!

– Өскөтүн ис сүрэххиттэн билинэн кэпсээтэххинэ, буруйуҥ арыый чэпчиэн сөп диэн сэрэтэн туран, тиһэх төгүл ыйытабын, – Ойуурап өйдөтө сатыырдыы тылларын биир-биир араартаан саҥарда. – Үс сыл тухары үрүҥ бандьыыттар этэрээттэригэр сылдьан, сэбиэскэй былаас иннигэр оҥорбут ыар буруйгун билинэҕин дуо?

Аргыылап силиэдэбэтэлин ыйытыытын букатын да истибэтэх быһыынан дьиэ хараҥа үрдүн одууласпыта буолла.

– Сөп. Эппиэттиэххин баҕарбаккын, – диэтэ Ойуурап, тохтуу түһэн баран. – Оччоҕо, баҕар, атын ыйытыыга эппиэттиэҥ буолаарай: Бэппэлээйэп эйиэхэ туох сорудаҕы биэрбитэй?

Аргыылап хараҕа дьиэ үрдүттэн утары истиэнэҕэ көстө.

– Аҕаҥ аахтан ураты ханна сылдьыбыккыный? Кими көрсүбүккүнүй?

Аргыылап хараҕа истиэнэ хас бэрэбинэтин ахсын тохтоон аллара түһэн истэ.

– Суолга икки кыһыл армееһы эн өлөрбүтүҥ дуо? Уонна хайдах куоппуккунуй?

Аргыылап хараҕа муоста билиинтиһигэр тиийэн тохтоото.

– Дьокуускайга Тииттээхэптэргэ сылдьыбытыҥ дуо?

Аргыылап аны көҕөрө хараарбыт түннүгү одууласта.

– Суобалабы хантан билэҕиний? Кини туһунан эйиэхэ ким эппитэй? Киниэхэ туох сорудаҕы тиэрдибиккиний?

Аргыылап олоппоһугар өссө тиэрэ түһэн, оллооннуу уурбут атаҕын чолоҥнотто.

– Саамай тиһэх төгүл ыйытабын: буруйгун билинэҕин дуу, суох дуу?

Аргыылап силиэдэбэтэлин диэки сэнээбиттии көрдө.

– Иһит эрэ, Ойуурап, эн хас эмэ хонугу быһа биири үрүт-үрдүгэр мээрилииргиттэн салпаккын дуо? Мин салтым.

– Куттаныма, Аргыылап, аны салгытыам суоҕа. Эппиэттээбэккин билэр эрээри ыйытабын. Силигин ситэрэн. Бүттүбүт. Аны билигин түрүбүнээл иннигэр турарыҥ хаалла. Онно даҕаны эйигин өр салгыппаттара буолуо. Доппуруоска эппиэттээбэккэбин, мэлдьэһэммин дьүүлтэн мүччү туттарыам диэн букатын саараныма даҕаны. Буруйуҥ бүтүннүүтэ дакаастанна. Сэбиэскэй былаас хаан өстөөҕө буоларыҥ ырылыччы көһүннэ. Билигин, сэрии кэмигэр, өстөөх хайдах дьүүллэниэхтээҕин бэйэҥ билэҕин. Бүттэ. Табаарыс Чыычаахап, хаайыылааҕы хаамыратыгар илт.

Томмот кобуратын харбаммытынан Аргыылап иннигэр тиийдэ. Анарааҥҥыта улгумнук тура эккирээтэ уонна аан диэки дьулуруйда. Аҥаар атаҕынан көрүдүөргэ үктэнэн баран, эмискэ эргиллэ биэрдэ. Сибилигин аҕай кыһаллыбатахтык, улахаҥҥа уурбатахтык туттубута сүтэ охсубут, хараҕа үс муннуктуу кырыыланан өһөҕүрэ хараҥарбыт, сирэйэ ытыыр-күлэр иккэрдинэн мырчыстан кэтирээбиккэ дылы буолбут.

– Тарбыйахсыт! Кумалаан! Умнаһыт! Ыт! – Аргыылап икки дьабадьытынан күүгэн үллэн таҕыста. – “Бүтэрбит” буола-буола! Эйиигинньик кэрэдэх бүтэриэ үһү дуо миигин? Хата, дьиккэр, аны аҕыйах хонугунан мин атаҕым анныгар сыыллыаҥ! Ааттаһан мин этэрбэһим уллуҥаҕын салыаҥ! Хара ыт, онно мин эйигин сөпкүн көрүөм! Онно мин эйиэхэ үрдүгэр сыптарыйа оонньуом! Бэйикэй, уус! Тойон-хотун буолан чолоҥноһоргут аҕыйах хонук хаалла! Аҕыйах хонук! Ол кэнниттэн…

Томмот Аргыылабы көрүдүөргэ аста.

Хаайыылаах үөхсэр хаһыыта көрүдүөр уһугун диэки тиийэн сүттэ.

Ону истэн турбахтаан баран, Ойуурап күүһүн муҥунан сутуругунан остуолун сырбатан кууһуннарда.

– Куонтура! Бандьыыт! – диэн бабдьыгырыы-бабдьыгырыы, олоппоһугар суулунна уонна икки илиитин адаархай тарбахтарынан баттаҕын баччыктаммытынан остуолугар умса түстэ.

Томмот хоһугар төннүбүтэ, Ойуурап, хомунан, кумааҕыларын остуолун дьааһыгар укталыы олорор эбит. Кини, уол биэрбит боротокуолун лиистэрин өрө-таҥнары арыйбахтаан көрөн баран, үөһэ тыынан кэбистэ:

– Аргыылабы тутарга кыратык тиэтэйдибит быһыылаах. Атын, арыый холку соҕус кэм эбитэ буоллар, өссө кэтээн сырытыннара түһүөх баара. Ону ол билигин хайа киһигинэн кэтэтиэххиний? Уонна уһатан көрдүгэннэтэ сатыыр кыах да суох. Кыым быгыалаатар эрэ сабыта баттаһан умулуннарарга тиийиллэр. Онон силиһэ-мутуга кыайан ситэри ылҕаммакка хаалар. Абалаах баҕайы! Чэ ол эрээри Аргыылапка кириэс туруоруохха өссө да эрдэ. Сорохторо, кырдьык, ити курдук сымыһахтарын быһа ыстаабытынан өлөөччүлэр. Сорохторо күн сырдыга күндүтүн тиһэх мүнүүтэлэригэр син өйдөөн кэлээччилэр… Оо, түүн буолбут дии! Хойутаабыппын. Барыах.

Таһырдьа тахсан, Ойуурап эргэ бараан сон саҕатыгар төбөтүн кистээн саҥата суох истэ. Суолун арахсыытыгар тиийэн эрэ баран үтүлүктээх илиитинэн уолу санныга таарыйда уонна аргыый эттэ:

– Чэ бар, утуй, сынньан… Мин аһыы охсон дьуһуурустубаҕа кэлэбин…

Итиэннэ тымныы туманын быыһынан нүксүлдьүйэ турда.

Томмот ити хайдах эрэ ис-иһиттэн сэниэтэ суохтук этиллибит тыллары истэн, хараҥа күдэриккэ барыҥныыр холбоҕор көхсү көрөн эрэ баран өйдөөтө, Ойуурап төһө үлүгэр сылайбытын. Ол иһин даҕаны Аргыылап ити дьүһүлэнэрин туох ааттаах инчэҕэй эттээҕэ тулуйуон сөбүй! Аргыылап иннинэ өссө төһө өстөөх Ойуурап илиитин иһинэн ааспыта буолуой? Ол аайытын итинник муҥ эрийэн эрдэҕэ. Ону баара тугун холкутай диэн сөҕө саныыра ээ. Ити аата буоллаҕа, Ойуурап бэйэтэ этэринии, “чэкиис туох-баар уйулҕатын утаҕын сутуругун иһигэр хам тута сылдьара” диэн. Сибилигин төннөбүн диэтэ дии. Дьуһуурустубалаан түүнү быһа түбүгүрүө итиэннэ сарсыарда эмиэ, бүтүн суукканы быһа утуйбут киһи курдук, суунан-тараанан хаахынас олоппоһугар олоруо. Оннук дьоннор. Көрдөххө, эмиэ да киһиттэн ойу-быһа ордук киэптэрэ суохха дылы уонна хантан итинник модун күүһү-күдэҕи сомсоллоруй кинилэр?

Томмот техникумун уопсай дьиэтиттэн ЧК хаһаарыматыгар көспүтэ. Онно аҕыс киһи сытар кэҥэс хоһугар, бэрт куйа да буоллар, син тэлгэнэр, саптар утуйар таҥастаах мас тапчааннаах. Кэтэ сылдьар ырбаахытын, ыстаанын сыттаннаҕына, барааҥкатынан үллүннэҕинэ, хата кимнээҕэр үчүгэйдик утуйан бургуйан турааччы.

Дьукаахтар мунньахха дуу, дьуһуурустубаҕа дуу тэбиммиттэр быһыылаах. Икки эрэ уол утары-таары муннукка утуйа сыталлар. Соторутааҕыта тарҕаспыттар: чэйдэрэ чаанньыкка кэм да сылаас. Томмот, бөҕүөрбүт тарбахтарынан чаанньык онон-манан хомуруттубут хара ойоҕосторун бобо харбаан турбахтыы түһэн баран, оронун аннынааҕы хаптаһын холбукатыттан нуорма килиэбин тобоҕун, аҕырбыт арыы тооромоһун ылан, аа-дьуо аһаата уонна күнү-дьылы ыыппакка утуйардыы тэриннэ. Кини аанньа утуйбатаҕа хас да хонно. Дьэ уутугар-хаарыгар киирэн кытаанахтык утуйан эрдэҕинэ “Тур!.. Түргэнник!..” диэн буолааччы. Тойон буолуо баара дуо, өссө да силимнэһэ сылдьар хараҕын ньылбы анньынаат, тиэтэл үлүгэринэн таҥнан, куорат хайа эмэ муннугар хараҕа тэстэринэн тэбинэригэр тиийэр. Мааҕын Ойуурап “бар, утуй, сынньан” диэбитэ да, кини субу да түүн тилэри утуйарын саарбахтыы-саарбахтыы, оронун оҥоһунна.

Томмот, төбөтүн сыттыкка тириэртэр эрэ таастыы барар бэйэтэ, бу киэһэ уута кэлэн быстыбата. Халтаһатын саптар эрэ үөхсэн сидьиҥ тылларынан ыһыахтанар Валерий Аргыылап, ол кэннигэр арыт күлэн мичилийэр, арыт ыгылыйан атаҕын тумсун одуулаан турар Кыыча өйүгэр көстө түһэллэр. Эргичийэ-урбачыйа, сонунан саба бүрүнэ сатаата да, туох да туһалаабата. Итиэннэ сатаатар арахсыахтара баара дуу! Аҥаардас Кыычаны көрөн, кистээн санаатыгар кыратык сылаанньыйа түһэн ылыан эмиэ сөп этэ (үлэни мэһэйдэппэккэ, бэйэ иһигэр санаан аһарбыкка ама куһаҕан баар буолуо дуо?). Биитэр Валерийы соҕотохтуу көрөн, өстөөххө өһү-сааһы өйдөөн, санааны түмүктээн, утуйан хаалыахха эмиэ син этэ. Ону баара биирдэһэ биирдэһиттэн арахсыа үһү дуо: Кыычаны өйдөөтөр эрэ субу Валерий көстөн бүөлүү түһэр, Валерийы санаатаҕына аны Кыыча тумарык быыһыттан субу дьэҥкэрэн тахсан тиийэн кэлэр. Кырдьык даҕаны, силлибэт гына ситимнэспит убайдаах балыстыы быһыылаахтар.

Көлөһүннээччи кылаастар пролетарскай революция хаан өстөөхтөрө буолалларын Томмот бэркэ билэрэ. Кини оннук дьону, тыа баайдарын, куорат эргиэмсиктэрин, үгүстүк көрбүтэ. Кинилэр, төһө да сытыары-сымнаҕас курдук көстө сатаан, тыҥырахтарын кумунан кистии туттан сылдьыбыттарын иһин, сөптөөх түгэн кэллэр эрэ, сэбиэскэй былааска хаһан баҕарар үҥүүнэн өтөрү түһэр баҕалаахтарын уол өйдүүрэ. Ол эрээри Ойуурап хоһугар киирэн эрэ кини кубулунар мааскатын киэр быраҕыммыт, харсыттан тахсан ис санаатын аһаҕастык этэр өстөөҕү субу сирэй сирэйгэ көрсүбүтэ. Дакылаакка, лекцияҕа кэпсэнэр, лозуҥҥа этиллэр, плакакка ойууланар өстөөҕү буолбатах, субу иннигэр турар дьиҥнээх тыыннаах өстөөҕү. Көрбүтэ уонна иэгэйэр икки атахтаахха төһөлөөх үлүгэр хара санаа муҥура суох дириҥ дьуоҕата, өһөгөйдөөх өс алдьархайдаах сүлүһүнэ баарын өйдөөн сөрү диэн сөхпүтэ, бэри диэн бэркиһээбитэ. Өскөтүн кыахтааҕа буоллар, Аргыылап бу кинилэри – Ойуурабы даҕаны, Томмоту даҕаны – кыратык да саарбахтаабатын ааһан, хайдах курдук үөрэн-дуоһуйан туран анараа дойдуга атаартыа этэй. Коммунистарга, комсомолецтарга – ким да буоллун – барыларыгар хайдахтаах үлүгэр харысхала суох дьэбир өс-саас баарый Аргыылап ити өһөҕүрэ дьэбидийбит хараҕар, сидьиҥ-быртах тылыгар?

Томмот кылаассабай өстөөҕү урут дьиҥэ хайдах эрэ абстрактнай соҕустук өйдүүр эбит. Онтуката бу аҕыйах хонук иһигэр эттэнэн-хааннанан, тустаах дьүһүннэнэн-бодолонон кэллэ. Маннык өстөөххө үтүө тылы, ыллыктаах санааны ылыннара сатыыр букатын туһата суоҕун кини илэ хараҕынан көрөн итэҕэйдэ. Сымаланан аллыбыт ойууру имири сиэн барчалаан иһэр уоту уус тылынан алҕаан умуруорарга сорунар сатамньыта суоҕун кэриэтэ. Маннык түбэлтэҕэ ол уокка утары уот ыыталлар. Уоту уотунан умуруораллар. Уотунан эрэ. Аргыылап курдук өһүөннээх өстөөххө үҥүүнү тоһуйуллуохтаах, батастаммыт өстөөх батастан самныахтаах! Оннук. Онтон атын буолуон сатаммат!

Томмот, хараҕар Валерий Аргыылап үөхсэн күүгэн аллыбыт айаҕын субу баар курдук көрөн, барааҥкатын иһигэр кыбдьырынан ылла. Туохтан да күүстээх, өһүллүбэт өс диэн кылаассабай өс буолар эбит, бадаҕа. Аргыылап итиччэ эдэр сааһыгар хайа иккэрдигэр итинник хара дьуоҕа хараҥа санаа хаата буолбут бэйэтэй? Адьас этин хас биирдии утаҕар, хаанын хас биирдии таммаҕар иҥмит суол быһыылаах. Саха өһүн хоһооно сөпкө да этэр эбит: “бөрөттөн бөрө төрүүр” диэн. Кырдьык, бөрөттөн куобах төрөөбөтө чахчы.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.